14. Гістрыёны, жанглёры, ваганты.Жанравая дыфферэнцыацыя іх творчасці. Царкоўны тэатр супраць гістрыёнаў.

Гістрыёнамі называлі вулічных мастак на забавы і жартаўнікоў . Іх называлі па - рознаму ў розных краінах : ангельскія менестрэлі , рускія скамарохі , нямецкія шпильманы і польскія франты . Майстэрскі гистрион - гэта тэатр аднаго акцёра. Акцёр мог быць адначасова сказателем , камедыянт , музыкам , паскакуху , акрабатам і штукаром . Ваганты і гистрионы маглі аб'ядноўвацца ў «братэрства» , з якіх у наступства былі ўтвораны аматарскія тэатральныя гурткі. Гистрионы падвяргаліся ганенням з боку царкоўных і свецкіх уладаў.

Ваганты былі больш дзёрзкімі . У іх панавала сатыра і пародыя. Вагантаў былі расстрыгу - папы і семінарысты , якія невук . Яны рабілі пародыі на царкоўныя гімны , царкоўныя службы і малітвы. Паколькі мовай духавенства была лацінская мова , то яго часцей за ўсё выкарыстоўвалі.

Жанглёры - гэта вандроўныя музыканты і камедыянты . Яны сталі прафесійнымі выканаўцамі ў 11 стагоддзі . У большасці выпадкаў выступалі ў гарадах. У 13 стагоддзі пачалі з'яўляцца першыя аб'яднання жанглёраў . Доўгі час жанглёры былі адзінымі носьбітамі музычнай свецкай культуры , таксама яны былі адзінымі прафесіяналамі ў галіне інструментальнай музыкі. Гистрионов таксама называлі жанглёрамі . Менестрэлямі называлі жанглёраў , якія знаходзіліся пры трубадураў і труверах .

У Нямеччыне былі спецыяльныя месцы для змаганьня , жартаўнікі і гульні

. Гэтыя месцы называлі шпильберг або шпильхоф . Гэта магло быць месца ўнутры замка , манастырскі сад ці двор , прастору на гарадской плошчы. Прафесія шпильмана была сінтэтычнага , паколькі шпильманы разыгрывалі сцэнкі , вадзілі звяроў , танчылі і спявалі. Шпильман - гэта акцёр , які ўмее складаць.

Менестрэлі , труверы і трубадура - гэта прыдворныя музыкі і паэты , якія былі носьбітамі куртуазнасць рыцарскага ідэалу. Яны дапамагалі рыцарам спяваць і складаць песні для выдатных дам .

Сярэднія вякі прынята лічыць часам , калі на ўсім ляжыць грозная друк царквы , скоўваць праявы чалавечай думкі і пачуццяў ... Але хто гэтыя вясёлыя людзі , якія блукаюць па дарогах , заходзяць у рыцарскія замкі , збіраюць вакол сябе натоўп на плошчах гарадоў? Гэта народныя акцёры -гистрионы . Мастацтва іх па-рознаму . Яны і жанглёры , і акрабаты , пераказчыкі , і дрэсіроўшчыкі , і музыкі , і спевакі.

Гэтыя першыя народныя акцёры , паказваючы камічныя сцэнкі , не толькі забаўлялі гледачоў , але часта з'едліва высмейвалі тых , хто ўціскаў і прыгнятаў простых людзей.

Таму выступ народных акцёраў сурова пераследвалася і забаранялася мноствам указаў , якія выдаюцца феадаламі і царквой.

Разумеючы , што аднымі ўказамі нельга забіць любоў народа да відовішчаў , царква вырашае прымусіць мастацтва тэатра служыць яе мэтам . Каб прыцягнуць больш народу на царкоўныя службы , іх пачынаюць дапаўняць асобнымі сцэнкамі з жыцця Хрыста і святых , якія спачатку разгульваюць пераапранутыя святары. Пасля для выканання асобных роляў ( галоўным чынам насельнікаў пекла - чарцей ) запрашаюць і асоб не духоўнага звання.

Так узнікае царкоўны тэатр - асноўная форма тэатральнага мастацтва Еўропы сярэдніх стагоддзяў .

З пачатку IX стагоддзя падчас царкоўнай службы - літургіі - сталі разыгрываць найбольш драматычныя эпізоды з свяшчэннага пісання. Гэтыя ўяўленні называліся літургічнай драмай. Але ў XII стагоддзі іх забаранілі паказваць у цэрквах . Дзеянне вынеслі на дзядзінец перад храмам і разыгрывалі цяпер для большай колькасці гледачоў. Такія відовішчы сталі называць полулитургической драмай.

Далейшае развіццё царкоўнага тэатра прыводзіць да містэрыі - найбольш масавага ўвазе тэатральнага відовішча.

Узнікла містэрыя ў другой палове XIII стагоддзя. Па сваім рэлігійнай зместу яна была звязана з царкоўным тэатрам , але спектаклі ставіла ўжо не духавенства , а майстравыя і рамеснікі . Жаночыя ролі ў містэрыях выконвалі не мужчыны , як у антычным тэатры або ў тэатры Шэкспіра , а жанчыны . Увесь горад з радасным хваляваннем сачыў , як на плошчы ўзводзіліся дэкарацыі. Іх пачыналі будаваць задоўга да таго святочнага дня або кірмашу , калі было прызначана ўяўленне .

Падчас святаў на плошчы збіраецца шумная натоўп . Побач з цяжкім аксамітам багатых гараджан - простая адзенне пасялян , жыхароў навакольных вёсак , таксама тых, хто прыйшоў у горад, каб паглядзець на свята ; дзе-нідзе зіхацяць рыцарскія даспехі . Погляды ўсіх тых, хто сабраўся людзей прыкаваныя ўжо не да царквы , няма да дзядзінцы , а да асобных альтанак - павільёнах , дзе і адбываецца відовішча . Часам яно выносіцца на самай плошчы, і тады гледачы становяцца як бы удзельнікамі імпрэзы .

Аб чым жа распавядаюць гэтыя спектаклі?

Час дзеяння містэрыі - усё стагоддзя ад « стварэння свету » . Таму тэкст містэрый утрымліваў да 70 тысяч вершаў , а ўяўленне магло доўжыцца ад 2 да 20 дзён. Месца дзеяння містэрый - уся Сусвет . Гледачы пераходзілі ад альтанцы да альтанцы , сочачы за развіццём дзеяння , якое пераносілася з раю ў палац караля , з старажытнага Рыма - у шынок або ў Ноеў каўчэг .

Часам публіцы не трэба было рухацца з месца - тэатр сам прыходзіў да гледача. На плошчу адна за адной заязджалі калёсы , на якіх паслядоўна разыгрываліся сцэны спектакля . Пастаноўшчыкі містэрый імкнуліся да праўдападобнасці і эфектам . Калі , напрыклад , адлюстроўвалася сцэна сусветнага патопу , плошча залівалася вадой.

Захапленне натоўпу дасягаў мяжы , калі з раскрытай ў жахлівым выскаліў пякельнай пасвіць на плошчу высыпала ў мовах полымя з крыкам і смехам шумная натоўп чарцей.

Дасціпныя жарты чаргаваліся з акрабатычнымі нумарамі і паказам сцэнак на надзённыя бытавыя тэмы. Тэкст для іх , як правіла , імправізаваныя самімі акцёрамі тут жа на плошчы. У гэтых сцэнах можна было сустрэць таксама адгалоскі народных ігрышчаў і абрадаў.

Сцэнкі называлі ўстаўкамі , або начыннем містэрый - фаршам. Адсюль слова « фарс» , якое дало назву позняй самастойнай форме спектакля сярэдніх стагоддзяў , які да XVI стагоддзя стаў пануючым выглядам тэатральнага відовішча.

Фарс - найбольш дэмакратычны жанр сярэднявечнага тэатра. Аўтары і выканаўцы фарсаў прайгравалі рэальныя карціны побыту і нораваў свайго часу. Прадстаўлення фарсу былі насычаны вострай сатырай , жыццярадасным , сакавітым народным гумарам і карысталіся вялікім поспехам у публікі .

У XV і XVI стагоддзя шырока распаўсюджваюцца павучальныя прадстаўлення - маралітэ , дзе ў якасці персанажаў выступалі алегарычныя фігуры : скупасць з залатым мяшком , сябелюбнасць , пастаянна глядзеў у люстэрка , любоў , якая нясе ў руках сэрца .

15. “Майскія гульні ў “Заходняй Еўропе” Ахоплівае перыяд развіцця тэатральнага мастацтва - з V па XI стст . ( ранняе сярэднявечча ) і з XII па XV стст . (перыяд развітога феадалізму ) . Тэатр , у сілу сваіх краявідных асаблівасцяў (у прыватнасці - абавязковае непасрэдны ўдзел гледачоў у спектаклі ) , з'яўляецца , бадай , найбольш сацыяльным з усіх відаў мастацтва. Яго развіццё абумоўліваецца агульным гістарычным працэсам развіцця цывілізацыі , і неаддзельна ад яго тэндэнцый.

Сярэднявеччы было адным з самых цяжкіх і змрочных перыядаў у гісторыі. Пасля падзення Рымскай імперыі ў V ст. старажытная антычная цывілізацыя была практычна сцёртая з твару зямлі .

Маладая хрысціянская рэлігія , як любая ідэалогія на сваім раннім этапе , нараджала фанатыкаў , якія змагаліся з старажытнай паганскай культурай. Прыйшлі ў заняпад філасофія , літаратура , мастацтва , палітыка. Месца культуры заняла рэлігія . Для мастацтва ў цэлым і для тэатра ў асаблівасці наступілі цяжкія часы. Свецкія тэатры былі зачыненыя , акцёры - у тым ліку вандроўныя камедыянты , музыканты , жанглёры , цыркачы , заўзятыя танцоры - адданы анафеме . Ужо самыя раннія ідэолагі хрысціянства - Ян Залатавуст , Кіпрыян і Тэртуліян - называлі акцёраў дзецьмі сатаны і вавілонскай блудніцы , а гледачоў - пагіблых авечкамі і загінулымі душамі .

У XIV ст. саборным пастановай акцёры , арганізатары відовішчаў і « ўсе апантаныя запалам да тэатру» былі выключаныя з хрысціянскай суполкі. Тэатральнае мастацтва лічылася ерассю і падпадала пад кампетэнцыю інквізіцыі .

Здавалася б , тэатр павінен быў загінуць незваротна - на працягу некалькіх стагоддзяў яго мастацтва знаходзілася пад забаронай. Рэшткі вандроўных труп ( грэч. - Мимов , або лац. - Гистрионов ) , туляючыся з імправізацыйнай сцэнкамі па невялікім паселішчы , рызыкавалі не толькі жыццём , але і сваім замагільным існаваннем :

іх , як і самагубцаў , было забаронена хаваць у асвячонай зямлі. Аднак тэатральныя традыцыі упарта захоўваліся ў народных абрадавых гульнях і рытуалах , звязаных з каляндарным цыклам .

У часы ранняга сярэднявечча з яго натуральнай гаспадаркай цэнтр палітычнага і грамадскага жыцця перамясціўся з гарадоў у вёскі і невялікія паселішчы . У вёсках абрадавыя традыцыі былі асабліва моцныя . У краінах Заходняй і Усходняй Еўропы праводзіліся тэатралізаваныя травеньскія гульні , якія сімвалізуюць перамогу лета над зімой, восеньскія святы ўраджаю.

Клерыкальныя ўлады мелі такія святы , справядліва угледжваючы ў іх перажыткі паганства. Аднак шматвекавая барацьба апынулася прайгранай : царква сутыкнулася ня з супольнасцю акцёраў , заўсёды складалым невялікі працэнт насельніцтва , а практычна з усім народам. Барацьбу абцяжарвала і надзвычайная раздробленасць паселішчаў , характэрная для ранняга сярэднявечча - ўсачыць за ўсімі было проста немагчыма. Найбольш наглядна вынікі прайгранай клерыкальнай барацьбы з язычніцтвам выявіліся ў традыцыйных для каталіцкай Еўропы карнавалах (у праваслаўных краінах - масленіца ) , свяце ,

папярэднім Вялікі пост і пазначае канчатак зімы . Жорсткія акцыі дапамаглі дамагчыся толькі аднаго - скараціць афіцыйную працягласць карнавалу з двух тыдняў да адной .

Традыцыйныя рытуальныя дзейства паступова трансфармаваліся , у іх ўключаліся фальклорныя элементы ; мастацкая бок абраду набывала ўсё большае значэнне . Падобныя святы былі ўсенародным ; аднак з народнай асяроддзя вылучаліся людзі , пачыналі займацца гульнямі і дзеяннямі прафесійна.

З гэтай крыніцы пайшла адна з трох асноўных ліній сярэднявечнага тэатра - народна - плебейскі . Гэтая лінія пазней атрымала сваё развіццё ў адроджаным мастацтве гистрионов ; у вулічных паданнях ; ў больш позняй тэатральнай сярэднявечнай форме - сатырычных фарс.

Іншая лінія сярэднявечнага тэатра - феадальна - царкоўная . Яна звязаная з кардынальным змяненнем сутнаснага адносіны царквы да тэатральнага мастацтва і практычнай заменай забароннай палітыкі на інтэграцыйную .

Прыкладна да IX ст. , Фактычна прайграўшы вайну з перажыткамі паганства і ацаніўшы каласальныя ідэалагічныя і прапагандысцкія магчымасці відовішчаў , царква пачала ўключаць элементы тэатра ў свой ​​арсенал . Менавіта да гэтага часу адносіцца ўзнікненне літургічнай драмы. Такое змяненне палітыкі было вельмі разумным - стыхійны некіравальны працэс браўся клерыкальныя ўладамі пад кантроль. Пры які працягваецца пераслед тэатра і прафесійных акцёраў , несьмяротнае мастацтва тэатра атрымала нейкую шчыліну на шляху да легалізацыі .

а IX ст. ўзмацняецца эканамічная і грамадская роля буйных паселішчаў , з'яўляецца тэндэнцыя да разбурэння замкнёнасці сярэднявечных вёсак (хоць да ўзнікнення сярэднявечных гарадоў застаецца яшчэ каля двух стагоддзяў ) . У гэтых умовах літургічная драма - дыялагічны пераказ евангельскіх сюжэтаў - атрымлівала ўсё большую папулярнасць. Яны пісаліся па - латыні , іх дыялогі былі кароткімі , а выкананне - строга фармалізавана . У іх арганічна зліваліся экстатычныя функцыі тэатра і царкоўнай службы; несумненна , тут быў найбольш кароткі шлях дасягнення катарсісу .

Такім чынам , царква фактычна спрыяла адраджэнню прафесійнага тэатра. Пазней , да XII- XIII стст . , Стала зразумела , што працэс развіцця і трансфармацыі літургічнай драмы стаў некіравальным. Па сутнасці , клерыкальныя ўлады « выпусцілі джына з бутэлькі » : ішло пастаяннае і няўхільнае ўзмацненне свецкіх матываў літургічнай драмы - у яе пранікалі фальклорныя і бытавыя элементы , камічныя эпізоды , народная лексіка. Ужо ў 1210 тата рымскі Інакенцій III выдаў Указ аб забароне паказу літургічных драм ў цэрквах.

Аднак царква не хацела адмаўляцца ад гэтак магутнага сродкі прыцягнення народнай любові ; паказ тэатралізаваных евангельскіх эпізодаў быў вынесены на дзядзінец , літургічная драма трансфармавалася ў полулитургическую . Гэта была першая пераходная форма ад рэлігійнага тэатра да свецкай ; далейшая лінія развіцця сярэднявечнага феадальна -царкоўнага тэатра ішла праз містэрыі (XIV - XVI стст.) , а таксама пазнейшыя паралельныя формы - Міракл і маралітэ (XV - XVI стст.) .