Пачатак вайны рп і Маскоўскай дзяржавы ў 1654 г.

Крымскі хан перайшоў ад Хмяльніцкага на бок Польшчы.

Хмяльніцкі звярнуўся за дапамогай да Маскоўскай дзяржавы.

1654 г. – Пераяслаўская Рада. Да Расіі (цар Аляксей Міхайлавіч) перайшла Украіна з захаваннем пэўнай самастойнасці. Расія абавязвалася абараняць Украіну ў вайне з Рэччу Паспалітай.

Стратэгічнай мэтай чарговай вайны для Расійскай дзяржавы было далучэнне ўсёй тэрыторыі Украіны і Беларусі і атрыманне выхаду да Балтыйскага мора.

Да пачатку баявых дзеянняў цар Аляксей Міхайлавіч распачаў агітацыю сярод праваслаўнага насельніцтва Беларусі. Пасылаў царскія граматы. “Чтоб они белорусцев хрестьянской веры, которые противны не будут, и их жон и детей не побивали, и в полон не имали, и никакова дурна над ними не делали, и животов их не грабили, и которые белорусцы придут в полки, тех нашим государским жалованьем абнадеживали и велели их приводить к вере, что им под нашею государскою высокою рукою навеки».

Шляхце цар абяцаў захаванне за ёй усіх уладанняў і былых прывілеяў. Тым з іх, што пойдзе на маскоўскую службу, цар абяцаў маёнткі, мяшчанам – вольны гандаль з рускімі гарадамі.

У выніку, як пісаў гетман Януш Радзівіл у лісце да караля Яна Казіміра: “царскую руку не толькі чэрнь, але і чыну рыцарскага людзей многа абарачаецца”.

21 мая 1654 г. – наступленне маскоўскага войска на чале з ваяводай Пятром Шарамецевым, Аляксеем Трубяцкім і украінскага войска казацкага палкоўніка Івана Залатарэнкі. Усяго – 100 тыс. Супраць іх – войска на чале з гетманам Я.Радзівілам у 10 тыс.

Вораг захапіў Віцебск, Полацк, Крычаў, Оршу, Мсціслаў, Копысь, Гомель (пасля 40 - дзённай аблогі), Шклоў, Рэчыцу. Стары Быхаў і Слуцк не былі ўзяты не ў 1654 ні ў 1655 г. (гарады не былі ўзяты казакамі ў 1648 г.)

У Мсціславе “шляхты, поляков и Литвы и иных служилых людей.. побито больши десяти тысяч человек».

Пасля ўзяцца Дуброўны князь Я.К.Чаркаскі павінен быў «лутшую» шляхту адаслаць да цара, „а достальную велеть послать в Тулу. А мешчан и уезных людей раздать ратным людям семьями, а город выжечь».

У 1654 г. сяляне стваралі атрады для самаабароны. Іх удзельнікі ў афіцыйных дакументах таго часу называюцца “шышамі”.

Ворагі авалодалі паўднёвай і ўсходняй часткамі Беларусі, авалодалі Менскам, а 31 ліпеня 1655 г. – захапілі Вільню. Цар Аляксей Міхайлавіч абвясціў сябе вялікім князем літоўскім.

Спусташальны паход ваяводы А.М.Трубяцкога. Рухаўся з – пад Старога Быхава да Слуцка. Калі б Слуцк здаўся, то царскае войска рушыла б далей да Слоніма і вярхоўяў Нёмана. Трубяцкі павінен быў “места воевать, сёла и деревни, и хлеб, и сена, и всякие кормы жечь, а людей побивать и в полон имать, и со всем без остатку разорять». Вяртацца павінен быў іншым шляхам – «идти целыми, жилыми месты».

Масава вывозілі людзей у палон (каля 300 тыс.) У асноўным рамесны люд.

Частка шляхты прысягнула на вернасць цару. Іншыя – збіралі ўзброеныя атрады і выступалі (з восені 1655 г.) супраць царскіх ратнікаў, адміністрацыі, “прысяжной” шляхты.

У 1655 – 1660 гг. – масавыя выступленні сялян (шышаў). Асабліва вызначыўся атрад сялян на чале з Дзянісам Мурашкам.

У данясенні на імя цара паведамлялася: “Воровские казаки и шиши… в уезды ездят и твоих, великого государя… людей по дорогам побивают и в полон емлют, и сёла, и деревни разоряю, и крестьян многих в казаки и в шиши прибирают сильно, и дороги от Смоленска до Чаус и до Могилёва те воровские казаки и шиши заняли, и твоим ратным и всяких чинов людем проезду от них нету.»

У 1658 г. выступленнямі супраць расійскіх войскаў былі ахоплены: Меснкі, Новагародскі, Віленскі паветы, Барысаўскае стараства.

У 1659 – амаль уся Беларусь.