1 Kryterium emitenta

Najważniejsze rodzaje obligacji:

• obligacje skarbowe, emitowane przez Skarb Państwa;

• obligacje przedsiębiorstw;

• obligacje komunalne (emitowane przez gminy, związki gmin).

2 Kryterium oprocentowania - wyróżnia się

- obligacje o stałym oprocentowaniu;

- obligacje o zmiennym oprocentowaniu;

- obligacje zerokuponowe.

Obligacje o stałym oprocentowaniu

Obligacje o stałym oprocentowaniu to takie obligacje, których

oprocentowanie jest znane i nie zmienia się przez cały czas do terminu

wykupu. Strukturę przepływów pieniężnych dla obligacji o stałym

oprocentowaniu przedstawia poniższy przykład.

Inwestycje rzeczowe

Inwestycje rzeczowe polegają na angażowaniu środków

finansowych w powiększaniu zasobów rzeczowych składników

majątku trwałego jednostki. Podstawowym celem inwestycji

rzeczowych jest wzrost wartości majątku oraz przyniesienie

inwestorowi finansowych odpowiednich dochodów finansowych.„

Istnieje wiele możliwości inwestycji rzeczowych. Tradycyjnymi są:

inwestycje w towary (złoto, srebro, platyna, ropa). Nie chodzi tu

o wartość użytkową jaką reprezentuje dane dobro, ale o korzyści

finansowe związane z posiadaniem dóbr rzeczowych, a więc o

przyrost wartości tych dóbr wraz z upływem czasu.

148

Finansowanie zewnętrzne – leasing

Leasing można zdefiniować jako umowę, na mocy której strona umowy,

jaką jest leasingodawca przekazuje drugiej stronie – leasingobiorcy prawo

do użytkowania określonego dobra (przedmiotu leasingu), którego jest

właścicielem, w zamian za określone płatności (raty leasingowe), przy

czym czas użytkowania przedmiotu leasingu jest dokładnie określony w

umowie. Leasing więc jest sposobem na używanie rzeczy i pobieranie z

niej pożytków nie będąc jej właścicielem.

Leasing i umowy o podobnym charakterze (dzierżawa, najem) opierają

się na zasadzie przekazania przez jedną stronę dobra (ruchomości lub

nieruchomości) do odpłatnego korzystania przez drugą.

na podległą jednostkę.

Finansowanie zewnętrzne –

leasing

LEASING

Leasing

finansowy

Leasing

operacyjn

y

Leasing

pośredni

Leasing

bezpośre

dni

Leasing

zwrotny

z

dodatkowymi

śwadczeniami

bez

dodatkowych

świadczeń

Rodzaje leasingu

149

Finansowanie zewnętrzne – leasing

Leasing finansowy (kapitałowy) - transakcja jest zawierana na okres

oznaczony, ale zbliżony do okresu gospodarczej użyteczności

przedmiotu leasingu. Polega on na oddaniu rzeczy w użytkowanie, w

zamian za raty leasingowe.

Przedmiot leasingu jest własnością Finansującego, amortyzuje go

Korzystający, natomiast przeniesienie tytułu własności może być

zagwarantowane w umowie.

Firma zwiększa więc wartość swojego majątku nie ponosząc

dodatkowych kosztów po zakończeniu umowy, a zwiększona forma

amortyzacji pozwala regulować jej koszty i dochody.

Leasing finansowy, w którym Finansujący najczęściej w ramach

jednego cyklu odzyskuje całość swoich nakładów związanych z

nabyciem przedmiotu leasingu, a korzystającemu mogą przysługiwać

(ale nie muszą) na koniec transakcji: opcja zakupu przedmiotu

leasingu, opcja zwrotu przedmiotu leasingu lub opcja przedłużenia

leasingu;

Finansowanie zewnętrzne – leasing

Leasing operacyjny - polega na czasowym przekazaniu w użytkowanie

dobra inwestycyjnego.

Czas ten jest z reguły krótszy niż okres normatywnego zużycia

leasingowanej rzeczy.

W praktyce umowy leasingu operacyjnego zawierają zapis o wykupie

przez Korzystającego po jej zakończeniu, za określoną z góry wartość

końcową powiększoną o podatek od towarów i usług (VAT).

Korzystający może mieć zagwarantowane w umowie leasingu prawo

sprzedaży na jego rzecz przedmiotu leasingu po zakończeniu umowy.

Efektywny koszt finansowania poprzez ten rodzaj leasingu jest niższy

niż finansowanie ze środków własnych czy kredytu bankowego,

między innymi ze względu na korzyści podatkowe. W odróżnieniu od

kredytu bankowego, przy uwzględnieniu korzyści podatkowych koszt

pozyskania kapitału przy leasingu jest niższy, płatności leasingowe

dopasowywane są do założeń budżetowych Korzystającego.

150

Finansowanie zewnętrzne – leasing

Leasing bezpośredni - występuje gdy producent zawiera umowę

bezpośrednio z użytkownikiem

Leasing pośredni - występuje gdy w transakcji uczestniczą więcej niż

dwie strony, tzn. między producentem a użytkownikiem występuje

wyspecjalizowane przedsiębiorstwo leasingowe

Leasing zwrotny - występuje, gdy firma posiada liczne środki trwałe,

nie posiada jednak gotówki, której potrzebuje; może wtedy oddać

część majątku trwałego firmie leasingowej w zamian za gotówkę i

wziąć te środki w leasing; dzięki takiemu zabiegowi firma ma

jednorazowy zastrzyk gotówki.

Finansowanie zewnętrzne – faktoring

Faktoring jest rodzajem specjalistycznego pośrednictwa handlowego, w

którym wyspecjalizowana instytucja finansowa (z reguły spółka z

udziałem banku) nabywa w drodze cesji od przedsiębiorstw handlowych

lub przemysłowych roszczenie o zapłatę należnych im kwot z różnego

rodzaju źródeł zobowiązanych, a zwłaszcza sprzedaży.

Inaczej mówiąc faktoring polega na nabyciu przez instytucję finansową

krótkoterminowe pieniężnej wierzytelności handlowej przed terminem jej

płatności z potrąceniem opłaty na rzecz faktora, bez przejęcia ryzyka

wypłacalności dłużnika lub z przeje ciem takiego ryzyka

Charakteryzuje się krótkoterminowym zaangażowaniem kapitału obcego,

najczęściej maksymalnie do 270 dni.

.

151

Finansowanie zewnętrzne – faktoring

Faktoring pełny (bez regresu) – wraz z cesją wierzytelności na faktora

przechodzi ryzyko niewypłacalności dłużnika i w przypadku gdy dłużnik

nie jest w stanie spłacić wierzytelności, faktor nie ma prawa regresu w

stosunku do zbywcy wierzytelności.

Ta forma faktoringu jest korzystna dla zbywcy wierzytelności, bowiem po

dokonaniu transakcji sprzedaży towaru lub usługi na rzecz dłużnika

faktorant od razu dysponuje środkami finansowymi i wyzbywa się

odpowiedzialności za ewentualną niewypłacalność dłużnika.

Ciężar odpowiedzialności za niewypłacalność dłużnika spoczywa na

faktorze, który przy tej formie faktoringu analizuje głównie sytuacją

finansową dłużnika, jako zobowiązanego do zapłaty.

Finansowanie zewnętrzne – faktoring

Faktoring niepełny (z regresem) – dokonanie cesji wierzytelności

nie obejmuje przejęcia ryzyka niewypłacalności dłużnika wobec

faktora. Jest to de facto zaciągnięcie kredytu krótkoterminowego

przez faktoranta, bowiem w przypadku nie dokonania zapłaty przez

dłużnika, on musi to uczynić na rzecz faktora.

Ta forma faktoringu powinna w pierwszej kolejności znaleźć

zastosowanie przy finansowaniu kredytów kupieckich udzielanych

przez dostawcę dla godnych zaufania odbiorców, kiedy wydłużone

terminy płatności wynikają ze specyfiki prowadzonej działalności.

Faktorant ponosi odpowiedzialność wobec faktora i musi o tym

pamiętać, wnioskując o udzielenie faktoringu niepełnego, bowiem

obciążają go skutki niespłacenia kwoty wierzytelności w terminie.

Faktoring mieszany – to połączenie faktoringu pełnego i niepełnego.

Faktor przejmuje ryzyko odpowiedzialności dłużnika wyłącznie do

pewnej kwoty, natomiast odpowiedzialność spoczywa nadal na

faktorancie. Rozwiązanie to jest rozłożeniem odpowiedzialności

między faktora i faktoranta.

152

Finansowanie zewnętrzne – fundusze pożyczkowe

Funduszu pożyczkowy to instytucja nie będącą bankiem, której

działalność koncentruje się na zapewnieniu dostępu do zewnętrznych

źródeł kapitału poprzez udzielanie pożyczek.

Działalność pożyczkową prowadzą w Polsce organizacje otoczenia

biznesu i instytucje pozabankowe (urzędy pracy, agencje rozwoju, itp.).

Finansowanie zewnętrzne – fundusze

pożyczkowe

Fundusze pożyczkowe udzielają pożyczek mikro, małym i średnim

przedsiębiorstwom.

Na co można przeznaczyć pożyczkę

Przedsiębiorcy mogą ubiegać się o pożyczki przeznaczone na

finansowanie

przedsięwzięć gospodarczych związanych z bieżącą i inwestycyjną

działalnością gospodarczą, a w szczególności:

- zakup maszyn i urządzeń,

- zakup oprogramowania, licencji, know-how i innych wartości niematerialnych i

prawnych,

- koszty prac remontowo - budowlanych,

- zakup środków transportu,

- zakup materiałów, surowców i towarów,

Środki z pożyczki nie mogą być przeznaczone na zakupy konsumpcyjne

wnioskodawcy.

153

Finansowanie zewnętrzne – fundusze poręczeń

kredytowych

Fundusz Poręczeń Kredytowych ma za zadanie zwiększenie dostępności

do źródeł finansowania dla małych i średnich (do 250 pracowników),

przedsiębiorstw, poprzez poręczanie kredytów i pożyczek zaciąganych

w instytucjach finansujących.

Klienci:

- prywatni przedsiębiorcy - osoby fizyczne,

- prywatni przedsiębiorcy - osoby prawne,

- rolnicy,

osoby bezrobotne i zagrożone bezrobociem (zwalniane z zakładów

pracy), które zamierzają podjąć działalność gospodarczą.

Finansowanie zewnętrzne – fundusze

poręczeń kredytowych

Główne warunki poręczenia - przykład:

• posiadanie planu biznesowego,

• przedstawienie dokumentów dowodzących, iż wnioskujący jest

godzien

zaufania,

• zgoda na udostępnianie prowadzonych ksiąg handlowych i innej

dokumentacji,

• minimum 30% udział wnioskodawcy w poręczeniu,

• posiadanie nie więcej niż 250 pracowników,

• maksymalna kwota poręczenia - 100.000 zł.

154

Źródła finansowania – zalety i wady

-utrata dotychczasowej samodzielności,

-dostępny dla wybranych firm.

-nie wymaga zabezpieczeń od przyszłych partnerów,

-zwiększa wiarygodność wobec banków i partnerów

handlowych.

Venture capital

-wysokie koszty finansowania

-możliwość pogorszenia reputacji firmy.

-daje możliwość szybkiego dostępu do kapitału,

-poprawia płynność finansową,

-poprawia konkurencyjność firmy.

Faktoring

-konieczność spłaty rat i odsetek w wyznaczonym terminie,

-niedostępny dla firm rozpoczynających działalność,

-im mniejsza firma, tym wyższe koszty.

-często jedyny sposób pozyskania środków trwałych przez

małe firmy,

-łatwy dostęp do najnowszych technologii i technik,

-wzrost płynności finansowej.

Leasing

-zwiększa kapitały obce oraz ryzyko finansowe

-konieczność spłaty rat i odsetek w wyznaczonym terminie.

-najkorzystniej oprocentowana,

-pełna swoboda w dysponowaniu pieniędzmi,

-brak konieczności określenia celu.

Pożyczka

-powoduje zwiększenie udziału kapitału obcego,

-trudny do pozyskania przez podmioty krótko działające na

rynku

-uciążliwa procedura związana ze zdolnością kredytową.

-powszechne, najchętniej wykorzystywane źródło

finansowania,

-łatwo odnawialny,

-niewielki koszt kapitału,

-możliwość negocjacji w przypadku trudności.

Kredyt bankowy

Źródło finansowania Zalety Wady

Kapitał własny i obcy.

wpływ na sytuację finansową przedsiębiorstwa

155

Dlaczego firmom ciężko jest uzyskać finansowanie

w Bankach?

Działanie dźwigni finansowej

156

Struktura kapitałów. Działanie dźwigni finansowej

• Nowoczesna teoria i praktyka finansów przywiązuje zasadnicze

znaczenie do problematyki finansowania krótko – i

długoterminowej działalności przedsiębiorstwa.

• Odpowiednie dostosowanie źródeł i form finansowania do sytuacji

rynkowej i wewnętrznej przedsiębiorstwa jest bardzo istotnym

czynnikiem, mającym wpływ na maksymalizacje wartości

przedsiębiorstwa.

• Decyzje dotyczące struktury kapitału są podejmowane przez grona

kierownicze przedsiębiorstw i powinny uwzględniać wiele

różnorakich czynników, takich jak dostępność kapitału i jego koszt,

efektywność zaangażowania środków finansowych, ryzyko

prowadzonej działalności gospodarczej

Struktura kapitałów. Działanie dźwigni finansowej

• Struktura kapitału to relacja między kapitałem własnym a

zobowiązaniami, od których płacone jest oprocentowanie,

określanych w literaturze jako dług.

• Podstawą do rozważań nad optymalizacją struktury kapitału

przedsiębiorstwa jest twierdzenie, że zwiększenie udziału długu w

finansowaniu przedsiębiorstwa może w części przypadków

zwiększyć rentowność kapitałów własnych w przedsiębiorstwie.

• Wzrost rentowności kapitału własnego ponad rentowność kapitału

ogółem, dzięki zaangażowaniu kapitału obcego, jest nazywany

efektem działania dźwigni finansowej

157

Struktura kapitałów. Działanie dźwigni finansowej

Dźwignia finansowa jest relacją między zobowiązaniami

odsetkowymi a kapitałem własnym w przedsiębiorstwie

d gdzie DF – dźwignia finansowa

DF= ------- d - zobowiązania odsetkowe

Kw Kw – kapitał własny

Efekt dźwigni finansowej wynika z faktu, że koszt długu dla

przedsiębiorstwa jest z zasady mniejszy od kosztu kapitału własnego.

Inwestorzy angażujący kapitał własny, ponoszą duże wyższe ryzyko na

zainteresowanym kapitale niż pożyczkodawcy, a w konsekwencji oczekują

wyższej stopy zwrotu z zaangażowanego kapitału.

Dodatkowo na mniejszy koszt długu w stosunku do kosztu kapitału własnego

wpływa efekt osłony podatkowej, polegający na tym, że koszty odsetek

zmniejszają podstawę do opodatkowania w przedsiębiorstwie i w

konsekwencji wpływają na zmniejszenie płatności z tytułu podatków

Struktura kapitałów. Działanie dźwigni finansowej

Dodatni efekt dźwigni finansowej występuje, gdy koszt pozyskania kapitału

obcego, w postaci wymagających zapłaty odsetek, jest niższy od

zyskowności majątku (wskaźnik ROA).

Wówczas przedsiębiorstwo osiąga dodatkowe korzyści, które znajdują

odzwierciedlenie we wzroście zyskowności kapitałów własnych (wskaźnik

ROE).

Negatywne działanie dźwigni finansowej występuje, gdy odsetki od

kapitałów obcych są wyższe od zyskowności majątku (wskaźnik ROA).

Sytuacja ta powoduje:

• obniżenie rentowności kapitału własnego

• wzrost ryzyka finansowego – w przypadku, gdy udział kapitału

• obcego w kapitale spółki jest zbyt duży i spółka nie jest w

• stanie wywiązać się ze zobowiązań

158

Przykład - struktura kapitału

• Przedsiębiorstwo Przyszłość stoi przed problemem wyboru właściwej

struktury finansowania. W Wariancie 1 założono, że przedsiębiorstwo

będzie finansować się wyłącznie kapitałem własnym, a w Wariancie 2, że

przedsiębiorstwo pozyska 50% środków w formie kapitału własnego, a

50% w formie kredytu bankowego. Zysk operacyjny przedsiębiorstwa ma

wynosić 1400 zł , łączna wielkość środków potrzebnych do finansowania

przedsiębiorstwa – 6000 zł, efektywna stopa oprocentowania kredytu

bankowego 20%, a stopa podatku dochodowego od osób prawnych – 40%.

Opierając się na powyższych danych należy podjąć decyzje, którą

strukturę finansowania należy wybrać,

• W tabeli 1 zaprezentowano zgodną z założeniami wariantową strukturę

kapitału. W Wariancie 1 przedsiębiorstwo nie korzysta z kredytu

bankowego, a w Wariancie 2 łączna wielkość kredytu bankowego wynosi

3000 zł.

• W tabeli 2 zaprezentowano dwa warianty rachunku wyników, uzależnione

od zastosowanej struktury finansowania. W wariancie 1 przedsiębiorstwo

w całości finansuje się kapitałem własnym , nie ponosi zatem kosztów

finansowych wynikających z odsetek od kredytu bankowego. W tym

przypadku koszty finansowe wynoszą 600 zł , co wpływa na obniżenie

zysku brutto do 800 zł, a zysku netto do 480 zł.

Przykład - struktura kapitału

Zobowiąznia odsetkowe 0 3000

(kredyt bankowy)

Kapitał własny 6000 3000

Struktura kapitału Wariant 1 Wariant 1

Zysk netto 840 480

Podatek dochodowy (40%) 560 320

Zysk brutto 1400 800

Koszty finansowe 0 600

Zysk operacyjny 1400 1400

Rachunek wyników Wariant 1 Wariant 2

Struktura kapitału – Wariant 1 i 2

Rachunek wyników (warianty 1 i 2)

159

Przykład – struktura kapitału

• Z punktu widzenia wielkości uzyskiwanego zysku netto korzystniejszy dla

przedsiębiorstwa jest wariant 1. Jednak bardziej racjonalnym kryterium

wyboru jest poziom rentowności kapitału własnego, który informuje o stopie

zysku, którą inwestycja w dane przedsiębiorstwo przynosi jego właścicielom.

• Biorąc niniejsze kryterium pod uwagę, z dwóch przedstawionych wariantów

struktury kapitałowej przedsiębiorstwo powinno wybrać tę, która składa się w

połowie z kapitału własnego i w połowie z długu (wariant 2). W tym wariancie

bowiem rentowność kapitału własnego wynosi 16% i jest wyższa niż w

wariancie 1 (14%).

• Należy dodać, że zwiększenie udziału zobowiązań odsetkowych w strukturze

finansowania nie będzie zawsze powodowało wzrostu rentowności kapitałów

własnych.

• Istnieje graniczny poziom zysku operacyjnego (zysku przed opłaceniem

podatków i spłata odsetek), nazywamy progiem rentowności kapitału

własnego.

• Przy tym poziomie zysku operacyjnego zysk netto jest niezależny od

stosowanej struktury finansowania. Jeśli poziom zysku operacyjnego jest

niższy od poziomu granicznego, to zwiększenie wykorzystania długu

spowoduje obniżenie rentowości kapitału własnego.

Przykład – próg rentowności

Zespół analityków finansowych zatrudnionych w przedsiębiorstwie

Przyszłość (dane z poprzedniego przykładu) dla pogłębienia

przeprowadzonej analizy struktury kapitału obliczył próg rentowności

kapitału własnego, przy założeniu , że struktura kapitału składa się w

połowie z kapitału własnego, a w połowie z długu odsetkowego.

(d + Kw) rd (Zopg – 0) (1 – T)-

Zopg =---------------- Rg = ------------------------

100 Kw

(3000 zł + 3000 zł) x 20% (1200 zł– 600 zł) (1 – 0,4)

Zopg =-------------------------------- =1200 zł Rg = ----------------------------- = 0,12=12%

100 % 3000

Przy danej strukturze finansowania rentowność kapitału własnego przedsiębiorstwa

„Przyszłość” będzie się zwiększała przy zwiększeniu zadłużenia, jeżeli zysk operacyjny

będzie większy niż 1200 zł

Dokonując ocen należy jednak mieć na uwadze, że zwiększenie udziału długu powoduje

także podwyższenie ryzyka działalności firmy. Im wyższy jest udział długu w strukturze

finansowania tym większa zmienność zysku netto, a tym samym wyższe ryzyko finansowe.

160

Przykład - dźwignia finansowa

Miernikiem oceny ryzyka finansowego jest wskaźnik efektu dźwigni

finansowej, będącej relacją względnej zmiany zysku netto przypadającego na

jedna akcję (udział) do względnej zmiany zysku operacyjnego.

Zop

WDF = ----------

Zop – 0

gdzie

WDF – wskaźnik dźwigni finansowej

Zop – zysk (strata) operacyjny

O – odsetki

Przykład

Poziom przychodów ze sprzedaży w przedsiębiorstwie „Skarbiec” wynosi

10.000 zł, a koszty operacyjne – 8.000 zł. Należy obliczyć wskaźnik efektu

dźwigni finansowej, biorąc pod uwagę dwa warianty. Pierwszy, w którym

odsetki wynoszą 500 zł oraz drugi, w którym w związku z wyższym

zadłużeniem przedsiębiorstwa odsetki wynoszą 1000 zł.

Przykład - dźwignia finansowa

Kluczowe zmienne do przykładu

Odsetki 500 1000

Zysk operacyjny 2 000 2 000

Koszty operacyjne 8 000 8000

Wielkość sprzedaży 10 000 10 000

Wyszczególnienie Wariant 1 Wariant 2

2000

WDF (wariant 1) = ------------ = 1,33%

2000 - 500

2000

WDF (wariant 2) = ------------- = 2%

2000-1000

W Wariancie 1 wzrost zysku operacyjnego o 1% spowoduje wzrost zysku netto o

1,33%, a w wariancie 2 o 2%

Im wyższy jest poziom wskaźnika dźwigni finansowej, tym wyższe jest ryzyko

finansowe przedsiębiorstwa. Przy wysokim poziomie dźwigni finansowej niewielka

zmiana zysku operacyjnego powoduje znaczną zmianę rentowności kapitału własnego.

161

Działanie dźwigni połączonej

• Istnieje bezpośrednia zależność między działalnością operacyjną a

strukturą kapitału w przedsiębiorstwie. Wpływ na to ma przede

wszytki poziom ryzyka operacyjnego ponoszonego przez dana

firmę.

• Im wyższe jest ryzyko operacyjne, tym mniejsza możliwość

zastosowania dźwigni finansowej. Ryzyko finansowe związane z

zastosowaniem dźwigni finansowej potęguje bowiem ryzyko

operacyjne przedsiębiorstwa. Przypominamy tu – im większa jest

zmienność sprzedaży i im większy jest udział kosztów stałych, tym

wyższe ryzyko operacyjne.

Działanie dźwigni połączonej

• Menedżerowie podejmujący decyzje w przedsiębiorstwie powinni brać pod

uwagę łączne ryzyko danego przedsiębiorstwa wynikające zarówno ze

struktury finansowania, jak i z działalności operacyjnej.

• Łączne ryzyko działalności przedsiębiorstwa jest mierzone stopniem

dźwigni połączonej odpowiada na pytanie , w jakim stopniu zmieni się

rentowność kapitału własnego pod wpływem zmian wartości sprzedaży

S (c-kz) gdzie:

WDP = ------------------- WDP – wskaźnik dźwigni połączonej

S (c-kz) – ks – 0 Ks – koszty stałe

Kz – koszty zmienne

Zop + ks S – ilościowa wielkość sprzedaży

WDP = -------------------- C – cena sprzedaży

Zop – 0

162

Przykład – dźwignia połączona

Wiedząc, że przedsiębiorstwo sprzedało łącznie 50.000 długopisów

po cenie 2 zł/szt., przy czym jednostkowy koszt zmienny wynosi 1 zł,

łączne koszty stałe – 15.000 zł, a koszty odsetek – 5.000 zł, należy

obliczyć wskaźnik dźwigni finansowej

S (c-kz)

WDP = -------------------

S (c-kz) – ks – 0

50.000 (2 zł- 1 zł)

WDP = -------------------------------------------------- = 1,67%

50.000 (2 zł – 1 zł) – 15.000 zł – 5.000 zł

Oznacza to, że zmiana sprzedaży o 1% spowoduje wzrost zysku netto o 1,67%

WYKŁAD IX

• Związek z finansami publicznymi.

• Podatkowe i niepodatkowe obciążenia

przedsiębiorstwa.

163

PODZIAŁ FINANSÓW

• finanse publiczne

• finanse gospodarstw domowych

• finanse banków

• finanse przedsiębiorstw

• finanse ubezpieczeń

Przedmiot nauki o finansach publicznych

• Klasyczna nauka o finansach publicznych (nauka skarbowości) bada

zjawiska i procesy związane z tworzeniem funduszy publicznych, w

szczególności takich jak budżet państwa, budżety samorządowe,

fundusze ubezpieczeń społecznych, inne fundusze publiczne.

• Nowoczesna nauka o finansach publicznych nie ogranicza się do badania

gospodarki funduszami publicznymi, ale wyjaśnia treść ekonomiczną i

społeczną funduszy publicznych, stara się uchwycić związki

przyczynowo–skutkowe pomiędzy gromadzeniem pieniężnych środków

publicznych a procesami gospodarowania, procesami społecznymi i

politycznymi.

• Wyniki badań i analiz nauki o finansach publicznych mają więc

podstawowe znaczenie dla funkcjonowania społeczeństwa, gospodarki i

państwa. Są wykorzystywane w polityce społecznej i polityce

ekonomicznej (interwencjonizm)

164

Kategoria potrzeb zbiorowych

• Punktem wyjścia do sformułowania definicji finansów publicznych jest

kryterium własności

• Działalność gospodarcza człowieka ma na celu zaspakajanie jego potrzeb

.

• Potrzeba jest pożądaniem wartości użytkowych (dóbr i usług),

wynikającym z osiągniętego rozwoju gospodarczego i kulturalnego

ludzkości.

• Owe pożądanie przejawiają zarówno jednostki , jak też grupy społeczne ,

całe społeczeństwo.

• Potrzeby ludzkie maja charakter nieograniczony, co oznacza, że na coraz

wyższym poziomie rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego

pojawiają się nowe rodzaje potrzeb (tzw. prawo stałego wzrostu poziomu

potrzeb).

Kategoria potrzeb zbiorowych

• Wzrost potrzeb wywołany jest postępem technicznym, organizacyjnym,

naukowym, rozwojem twórczości kulturalnej, zmianami politycznymi i

ideologicznymi. Wraz z rozwojem materialnego dobrobytu

społeczeństwa wzrasta znaczenie tzw. potrzeb wyższego rzędu.

• O ile zgłaszane potrzeby ludzkie są nieograniczone, o tyle możliwości

ich zaspokajania zawsze są ograniczone. Wynika to z ograniczoności

zasobów (ziemi, pracy, kapitału), w oparciu o które można wytworzyć

ograniczoną ilość towarów i usług zaspokajających potrzeby ludzkie.

165

Zaspakajanie potrzeb zbiorowych

• Na poziom zaspokajania potrzeb ludzkich znaczący wpływ wywiera także

państwo oraz władze samorządowe.

• Cechy niektórych potrzeb powodują, że nie mogą one być zaspakajane

inaczej niż w sposób zbiorowy np. obrona narodowa, bezpieczeństwo

publiczne, administracja państwowa, ochrona sanitarna, oświetlenie ulic,

korzystanie z dróg publicznych itp. Cecha charakterystyczna tego rodzaju

potrzeb jest to, że ich odbiorcą jest społeczeństwo jako całość lub grupa

osób (wspólnota gminna, regionalna).

• Zaspakajanie potrzeb społecznych wymaga nakładów kapitałowych i

bieżących ; oznacza to, że w warunkach gospodarki pieniężnej konieczne

są określone fundusze na sfinansowanie procesu zaspakajania potrzeb

zbiorowych. Ponieważ władze publiczne nie maja w zasadzie możliwości

tworzenia dochodów na sfinansowanie procesów gospodarczych

związanych z zaspakajaniem potrzeb zbiorowych , zmuszane są sięgać do

dochodów innych podmiotów , głównie gospodarstw domowych ,

przedsiębiorstw i ewentualnie z zagranicy.

FUNKCJE FINANSÓW PUBLICZNYCH

• Do podstawowych funkcji finansów publicznych zalicza się :

- funkcje alokacyjną,

- funkcje redystrybucyjną,

- funkcje stabilizacyjną.

166

PODATKI… i ….???

„Na tym świecie nie ma nic pewnego, z

wyjątkiem śmierci i podatków”

……to chyba najsłynniejsze zdanie

wypowiedziane przez

Benjamina Franklina.

PODATKI… i ….???

Nikt z nas nie może uchronić się przed płaceniem podatków, chyba że:

- jest bezrobotnym i bezdomnym,

- nie posiada nieruchomości, pojazdu lub psa,

- nie wygrywa w totolotka

- nie kupuje żywności

- nie kupuje napojów

- ani innych legalnie dostępnych towarów,

Na każdym kroku jesteśmy zobligowani do płacenia podatków, często nie

zdając sobie z tego sprawy !!!

Oznacza to, że każdy człowiek, który znalazł się w określonej sytuacji

objętej podatkiem, ma obowiązek go płacić, a jeśli się uchyla, to grożą mu

kary. Jednocześnie bezpośrednio nie dostaje nic w zamian.

Po co ludzie osaczyli się podatkami, których tak nie lubią ???

167

Podatek nie jest :

- opłatą za usługi, do których stosuje się przepisy o cenach

- świadczeniem pieniężnym wynikającym ze stosunków cywilnoprawnych

- grzywną (karą) w rozumieniu prawa karnego

- kontrybucją nałożoną na pobitych

- konfiskatą majątku

- aktem nacjonalizacyjnym

- opłatą o charakterze publiczno-prawnym z tytułu określonych

czynności dokonywanych przez organy władzy publicznej.

Definicja podatku

Pod pojęciem podatku rozumiemy

świadczenie pieniężne na rzecz

podmiotu prawa publicznego, czyli

państwa lub samorządu,

jednostronnie przez ten podmiot

ustalone,

o charakterze przymusowym,

powszechnym, bezzwrotnym i

nieodpłatnym.

Podatki, niezależnie od epoki, stanowiły i stanowią główne źródło dochodów

państwa, zapewniając środki do wypełniania jego zadań.

168

Koncepcje podatkowe

Rozbudowane podatki pojawiają się w kulturze Egiptu, Grecji,

Rzymu, nieobce są w epoce średniowiecza (św. Tomasz z Akwinu,

Petrarka, Palmieri – w Polsce A.F. Modrzewski, J.Laski)

Pierwsze znaczące koncepcje podatkowe wyrosły jednak na gruncie

liberalnej myśli ekonomicznej (A. Smith, D. Ricardo, J. B. Say)

Koncepcja liberalnej myśli ekonomicznej

• Zespół dyrektyw nakazujących w szczególny sposób chronić dobro

prywatne, czyli dobro podatnika w kolizji z państwem

• Krytycznie odnoszono się do fiskalizmu podatkowego, jako przyczyny

niszczenia źródeł podatku i destrukcyjnego wpływu na dochody

budżetowe

• Zarysowała zasady odnoszące się zarówno do techniki opodatkowania

(pewność, dogodność, taniość) jak i do etyki opodatkowania

(sprawiedliwe rozłożenie ciężaru podatkowego)

Klasyczne zasady podatkowe

Zasady podatkowe według A. Smitha :

Równości

Pewności

Dogodności

Taniości

Wg Adama Smitha:

• Poddani powinni przyczyniać się do utrzymywania rządu w jak

najściślejszym stosunku do ich możliwości.

• Podatek powinien być określony, a nie dowolny.

• Podatek powinno się ściągać w taki sposób, by podatnikowi było jak

najdogodniej go zapłacić.

• Każdy podatek powinien być tak pomyślany, by suma, jaką zabiera z

kieszeni ludności, lub do tych kieszeni nie dopuszcza, w najmniejszym

stopniu przekraczała kwotę, jaką podatek ten wnosi do skarbu państwa.

169

Koncepcje podatkowe

Koncepcja socjalnej funkcji opodatkowania (szkoła niemiecka:

Stein Wagner)

- Podatki nie pełnią wyłącznie zadań fiskalnych, lecz spełniają również

funkcje społeczne i polityczne;

- Przejmowanie dochodów w formie podatków ma umożliwić

funkcjonowanie państwa dobrobytu;

- Realizację zadań redystrybucyjnych ma zapewnić socjalna funkcja

opodatkowania.

Koncepcja interwencjonizmu (J. M. Keyns)

- Podatki maja do spełnienia ważne zadanie zarówno w fazie recesji jak i

boomu w cyklu koniunkturalnym;

- Miejsce podatku w gospodarce jest ważne z punktu widzenia relacji

pomiędzy rodzajem i poziomem obciążeń podatkowych a rozwojem

gospodarczym;

- Bez zrozumienia instytucji podatkowych i uwarunkowań nie jest

możliwe budowanie nowego porządku podatkowego (nowa szkoła

niemiecka – F. K. Mann, F. Neumark).

Koncepcje podatkowe

Kameraliści byli zwolennikami protekcjonizmu w zakresie

procesów gospodarczych, czyli byli zwolennikami ingerencji państwa

w sferę gospodarczą. (K. Klock, L. Seckendorff, J. Sonenefels, J. H. G,

vin Justi)

Produkcja, rozwój przemysłu jest warunkiem dobrobytu państwa i

osiągania dochody, który uzasadnia pobór i ściąganie podatków

Podatek nie może zmniejszać majątku opodatkowanych, a jego pobór

musi następować przy zastosowaniu najniższych kosztów

Wskazywali (von Justi) na problemy dotyczące:

- uczciwej podstawy opodatkowania,

- równomierności i sprawiedliwości opodatkowania,

- oceny relacji pomiędzy opodatkowaniem bezpośrednim a pośrednim,

- zasad poboru podatków

Przywiązywali znaczenie do do techniki podatkowej i poboru podatków

bez konieczności rozbudowy aparatu skarbowego ponad niezbędne

minimum

170

System podatkowy

System podatkowy, to całokształt podatków istniejących obok siebie

jednocześnie w danym państwie, tworzący spójną i logiczną całość

organizacyjną zarówno pod względem prawnym, jak i ekonomicznym

Podstawowe wymogi budowy systemu podatkowego to:

Prawne

a) przejrzystość poszczególnych aktów prawnych tworzących ten system,

b) wewnętrzną zwartość tych aktów prawnych,

c) logiczna konstrukcja,

Ekonomiczne

d) wybór właściwych źródeł podatkowych,

e) wybór odpowiedniej formy procesu ekonomicznego do opodatkowania,

f) ustalenie podmiotu podatkowego,

g) ustalenie granic opodatkowania

Przesłanki budowy systemu podatkowego

System podatkowy powinien być budowany przez pryzmat zasad podatkowych,

które stanowić powinny przesłanki jego budowy.

Dwie zasady stanowią podstawę budowy:

1) Zasada trwałej wydajności podatku,

2) Zasada sprawiedliwości opodatkowania

Zasada trwałej wydajności podatku dotyczy wystarczalności podatku i

zdolności podatku do wzrostu, tj.:

a) wyboru źródła opodatkowania,

b) przestrzegania zasady ekonomiczności podatku,

c) realności podstawy opodatkowania i formy opodatkowania,

e) wewnętrznej i zewnętrznej spójności systemu podatkowego,

f) ustrojowej legalności podatku

Zasada sprawiedliwości opodatkowania - filozoficzne aspekty tej zasady:

każdemu zapewnić swoje, każdemu równo, każdemu według jego potrzeb,

koncepcja praw natury, etyczna formuła sprawiedliwości, sprawiedliwość

formalna

W zasadzie tej mieszczą się zasady powszechności i równomiernosci

opodatkowania

171

System podatkowy a granice opodatkowania

Granice opodatkowania mają aspekt ekonomiczny i psychologiczny

Wśród granic ekonomicznych opodatkowania wyróżnić można:

- absolutne granice opodatkowania,

- względne granice opodatkowania

Ekonomicznie absolutna granica opodatkowania jest właściwie znana i

wynika z tego, że jedynym realnym źródłem pobierania podatków powinien

być dochód narodowy. Rozmiary dochodu narodowego wyznaczają

granicę, powyżej której nie jest możliwe zwiększenie dochodów

podatkowych

Ekonomicznie względna granica opodatkowania wystąpi gdy:

a) ciężar podatkowy wpływa na zachowanie podatnika, przekreślając

możliwość uzyskania dochodu podatkowego przez państwo,

b) ciężar podatku wywołuje następstwa, które są gospodarczo niepożądane

O przekroczeniu granic opodatkowania świadczą następujące kryteria:

1) pojawia się efekt Laffera,

2) naruszane są źródła podatku,

3) Naruszane są podstawowe zasady opodatkowania,

4) Naruszane są cele gospodarcze.

Funkcje systemu podatkowego

Funkcja dochodowa, służy przede wszystkim temu, by skutecznie

finansować wydatki publiczne państwa. Stąd wyważenia wymaga

określenie wzajemnych i przeciwstawnych interesów państwa i jednostki

W funkcji tej ocenić trzeba: wydajność źródeł podatku, ich elastyczność,

powszechność i równomierność opodatkowania, respektować granic

opodatkowania, taryfę i stawki podatkowe, stabilność obciążeń

podatkowych

Funkcja niefiskalna polega na osiąganie przez państwo pozytywnego

wpływu opodatkowania dla osiągania celów niefiskalnych

Forma i zakres zastosowania systemu podatkowego w wypełnianiu tej

funkcji kształtuje się zależnie od tego czy państwo stosuje i w jakim

zakresie interwencjonizm w polityce gospodarczej

Za podatki o celach niefiskalnych należy uznać te, którym prawodawca

nadał odpowiednią treść w konstrukcji prawnej

a) o charakterze stymulacyjnym. tj. pobudzającym do określonego działania

b) o charakterze ograniczającym, tj. powodującym zmniejszenie

zainteresowania określonym działaniem

172

Podatki pełnią trzy podstawowe funkcje:

- fiskalną - podatki są głównym źródłem dochodów budżetu państwa,

gwarantują finansowanie wydatków publicznych. Dzięki podatkom

możliwe jest utrzymanie i budowa dróg, bezpłatne szkolnictwo,

utrzymanie policji, straży pożarnej oraz zapewnienie wielu innych

ważnych potrzeb obywateli

- redystrybucyjną - podatki są instrumentem przesuwania dochodów

pomiędzy różnymi grupami społecznymi. Jeżeli ktoś zarabia więcej, to

na ogół płaci większe podatki. W ten sposób podatki zmniejszają różnicę

pomiędzy dochodami najuboższych i najzamożniejszych obywateli

- stymulacyjną - podatki są wykorzystywane przez państwo jako

instrument oddziaływania na decyzje podmiotów gospodarczych w celu

zsynchronizowania ich z założeniami polityki gospodarczej i społecznej

prowadzonej przez państwo. Dzięki zmniejszaniu podatków dla

niektórych firm (np. dla firm zagranicznych lub dla firm działających na

obszarach zagrożonych największym bezrobociem) Państwo może

wpływać na wzrost gospodarczy

Zakres podmiotowy i przedmiotowy ordynacji podatkowej

Zakres podmiotowy – art. 84 Konstytucji RP

Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń

publicznych, w tym podatków określonych w ustawach.

W doktrynie od dawna była wysuwany postulat powszechności jako

zasady postępowej w walce z przywilejami podatkowymi

Zakres przedmiotowy – art. 2 ordynacji podatkowej

Ordynacja podatkowa ma przede wszystkim zastosowanie do podatków,

rozumianych jako publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz

bezzwrotne świadczenia pieniężne na rzecz Skarbu Państwa

Wprowadzenie każdego nowego podatku powoduje protestu i dlatego

stosuje się technikę polegającą na nazywaniu przez ustawodawcę

świadczeń podatkowych inną nazwą niż podatek. Występują tutaj

takie terminy jak: opłata, dopłata, składka, oprocentowanie funduszy

własnych finansujących środki trwałe

173

Podmioty stosunków prawnopodatkowych

Dwie zasadnicze strony:

Podmiot zobowiązany Podmiot uprawniony

(dłużnik podatkowy) (wierzyciel podatkowy)

Wierzycielami podatkowymi są państwowe i samorządowe organy

podatkowe

Państwowymi organami są: naczelnicy urzędуw skarbowych i dyrektorzy izb skarbowych,

naczelnicy urzędуw celnych i dyrektorzy izb celnych. W niektуrych sprawach Minister

Finansуw, rуwnież w określonych sytuacjach dyrektorzy urzędуw kontroli skarbowej i

Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej

Samorządowymi organami są: wуjtowie, burmistrzowie i prezydenci miast,

starostowie, marszałkowie wojewуdztwa oraz samorządowe kolegia odwoławcze