1/ Əvvəle-şəb Aytəkin vuşaq amədim, leyk

Alparslan şodim be payane-cobhqab.

²/ Ku şəh – Toğan-e cud ke, mən bəhre-ətməgi

Pişəş zəban beqoftən – esən-sən dəravərəm.

67 A.Krımski. İstoriya Persii, eye literaturı i dervişskoy teosofii. Axundzadə Mirzə Məhəmməd tərəfindən yayılmış bu kitabçadan V.Bartold da istifadə etmişdir.

68 A d i l-x a n. Ziyadxan Tayeran-e qələm. Tehran, 1932.

69 Nizamidəki bu dəyəri, bütün dəyərləri məntiqin qulağından çəkmək yolu ilə də olsa, öz xeyrinə istifadə etmək üçün əl çevikliyi göstərən Sovet təbliğatı da mənimsəyə başlamışdır.

70 Şairi eyni dövrdə yaşamış olan başqa Nizamilərdən ayırmaq üçün təzkirələr onu həmişə “Nizamiyi-Gəncəvi” deyə yad etmişlər.

71 Bəzi tədqiqatçılar, o cümlədən, Vahid Dəstgirdi “Rəisə”ni Nizaminin anasının adı kimi qəbul etmişlər. Lakin həmin söz birləşməsinin tərkibindən göründüyü kimi və bizim qənaətimizcə o, şəxsi ad deyil, sadəcə olaraq, bir tituldur. Kürd rəisəsi deməkdir. Ümumiyyətlə, “Rəisə” adlı qadın adı indiyə qədər bizə rast gəlməyib. Burada “Rəisəyi-kürd” sözlərinin məntiqə daha uyğun mənası “Kürd rəisi” və ya “kürd rəisəsi” olmaq, heç də mütləq milliyyət etibarı ilə də kürd olmalarını sübut etmir. Tarixdə məlum olan çoxlu misallar göstərir ki, kürd qəbilələrinə rəislik /başçılıq/ etmiş türklər çox olmuşlar.

72 K ü n y ə - ərəblərdə ad komponentidir. Bu ad adəti keçmiş zamanlarda İslam mədəniyyətinin yayıldığı bütün ölkələrdə qəbul edilmişdir. Həmin ad atanın öz oğlunun adı ilə tanınmasına dəlalət edirdi. Məsələn, Peyğəmbər həzrətlərinin künyəsi Ə b ü l – Q a s i m idi, bu isə “Q a s i m i n a t a s ı” deməkdir. Nizami də oğlu Məhəmmədə görə, Məhəmmədin atası demək olan bu künyəsi daşıyırmış.

73 Klassik Şərq ədəbiyyatında dünyanın məşhur yetimlərindən bəhs olunarkən işlədilən bir təbirdir. Məsələn, Məhəmməd peyğəmbər bir “dürri-yetim”dir.

74 Dövlətşah, Təzkirətüş-şüəra. Bronun çapı. Bu parlaq qəsidə Ziya Paşanın “Xərabat”ında da çap edilmişdir. Burada həmin qəsidənin bir neçə beytini misal gətiririk:

Ğəme del gər bebəst bazarəm

Mədh-e şəh miqoşayədəm bazar.

Şəh qızıl Ərsəlan ke dəst-o-deləş

Həst-xəsm şomar-e xəsm şomar

Həzməş avərdə bad-ra besokun

Əzməş əfkəndə xak-ra bemədar.

75 Şairin geniş məlumatına şahid olan “Xosrov və Şirin” poemasından bir neçə beyti misal gətirmək yerinə düşər:

Mənəm daneste dər pərqar-e aləm

Be təsrifo-be nəhv əsrar-e aləm.

Həme zic-e fələk cədvəl be cədvəl

Bə ostorlab-e hekmət kərdəəm həl.

Ke porsid əz mən əsrar-e fələk-ra

Ke məluməş nə kərdəm yekbəyekra?!

Ze sər ta paye in dirine qolşən

Konəm gər quş dari bər to rövşən.

76 Be mehr-e Əli gər ce möhkəm peyəm

Be mehr-e Əli gər ce möhkəm nəyəm.

77 İbn-Bəttutə, İsfahan şeyxi və zaviyə rəisi Qütbəddin Hüseynin ona bəxş edib geydirdiyi qəbanın tarixini danışaraq demişdir ki, həmin qəbanı vaxtilə Əli həzrətləri, sonralar isə Əxi Fərəc Zəncani geymişdir. Səyyah Əxi Fərəcin Əbu Abbaye-Nəhavəndi ilə də görüşdüyünü qeyd edir.

78 İbn Bəttutə səyahətnaməsinin birinci cildi, s. 312-314.

79 Çevşekləmək – solğunlaşmaq, əldən düşmək, zəifləmək.

80 Yegdir – yaxşıdır.

81 Ta çənd ço yəx fosorde budən

Dər ab ço muş morde budən?

Çon qol begzər ze nərmüxuyi,

Begzər ço bənövşe əz doruyi.

Cayi başəd ke xar bayəd,

Divanegiyi bekar ayəd.

Mibaş ço xar hərbe bərduş

Ta xerməne qol kəşi dər ağuş.

82 qəryə - kənd

83 qolayca – asanlıqla

84 cizyə - müsəlman ölkələrində xristian, yəhudi və başqa dinli əhalidən alınan vergi.

85 Sırt – dağın başı, zirvəsi

86 İn deh ke həsare bihoşanəst

İqta-edehe zəbunkoşanəst

Bi şir-deli besər nəyayəd,

Əz qavdelan hönər nəyayəd.

Gərdən çe nəhi be hər qəzai

Razi çe şəvi be hər cəfai?

Çon kuh bolənd poştiyi kon

Ba səxt delan doroştiyi kon.

87 “F ü t ü v v ə t n a m ə l ə r” əski dövrlərdən əlyazma şəklində bizə gəlib çatmış risalələrdir. Bunlar əsnaf təşkilatı arasında yaşayan əxiliyin bir növ tüzük və proqramlarıdır. Həmin risalələrdəki əxlaqi normalarla Nizaminin zahidliyə, təqvaya /başqalarına qayğı göstərməyə, azad düşüncəliyə/, nikbinliyə aid təlimatı arasında böyük bir bənzərlik var. “Fütüvvətnamə”lərdəki 1) “Yalnız öz qazancınla yaşamalısan”, 2) “Sənə qarşı pislik edənə yaxşılıq et”, 3) “Həva və həvəsi tərk et”, 4) “Daima xalqa yaxşılıq və xidmət et”, 5) “Özgələrə qayğı göstər və haqsevər ol” kimi aforizmlərin (təfsilat üçün bax: İlxan Tarus, Əxilər. Ankara, 1947) bir çoxunun paralellərini və şairanə ifadələrini “Xəmsə”də tapırıq:

1. Çun məşəle dəste-e rənc-e xod xor,

Çun şəmğəza ze gənc-e xod xor;

2. Zə bədquy-e bədqofte penhan konəm

Be padaş-e nikəş pəşiman konəm.

3. Ser ze həva taftən əz sərvərist

Tərk-e həva qovvət-e peyğəmbərist

4. Dər qoul çenin kon ostovari

K-eymən şəvəd əz to zinhari

5. Bar-e həme mikəş ər təvani

Behtər ze çe barkəş rəhani.

88 Homayunpeykəro nəğz-o, xerədmənd

Ferestade be mən Dara-ye Dərbənd.

V.Dəstgirdi bu “Dərbənd sahibi”nin şairin “Məxzənül-əsrər” poemasını ithaf etdiyi Ərzincan hökmdarı Bəhramşah olduğu qənaətinə gəlmişdir. Bu fərziyyə doğru deyildir. Dərbəndin sahibi Xaqaninin də qəsidələr həsr etdiyi Seyfəddin Müzəffər ibn Məhəmməddir; çox ehtimal ki, şairin həyatında bu qədər uğurlu rol oynamış gözəl hədiyyə onun ədəbi sevgisinin bir könül vergisi olmuşdur.

89 Səbokoru çon bot-e qefçağ-e mən bud

Gəman oftad xod ke Afaq-e mən bud.

- Çevik getməkdə, san qıpçağım idi,

Sanardın ki, mənim Afaqım idi.

Bu beytdəki “Afaq” sözünü tədqiqatçıların bir hissəsi, o cümlədən, V.Dəstgərdi qıpçaqlı gözəlin adı kimi qəbul etmişlər. Lakin bizim qənaətimizcə “Afaq” ismi kimi şəxsi ad yoxdur. Qıpçaqlı türk gözəlinin adı “Afaq” deyil, “Apağ” olmalıdır. Bu ad bu gün belə qırğızlarda mövcuddur. “Qıpçaq” sözü klassik İran ədəbiyyatında çox vaxt “P” hərfinin “F” hərfinə çevrilməsi ilə “qıfçaq” şəklini alır; “Xəmsə”nin bəzi nüsxələrində belə, bu sözün “p” ilə “qıpçaq” şəklində yazıldığına rast gəlirik. Belə “olduqda isə Nizaminin “qıpçaqlı” türkünün adı türkcə “Apağ” və ya “Apaq”dır. Apaq mənasında, Azərbaycanca qadın adı olan “Ağca”ya daha çox rast gəlirik.

90 Əgər şod torkəm əz xərgəh nəhani

Xodayə, torkzadəmra to dani!

Çəkildiysə əgər türküm çadırdan

Ilahi, yavrusun qurtar qadadan!

91 Əski kosmologiyada kainatın yeddi təbəqədən və dörd ünsürdən ibarət olduğuna işarədir.

92 Ço yekrəng xahi ke başəd pəsər

Ço del baş yekmadəro yekpədər.

93 Məra tale-e torfeəst əz soxən,

Ke çon nou kon-əm dastan-e kohən.

Dəran əhd kan şəkkər-əfşan konəm,

Ərus-e şəkər xənde qorban konəm.

Ço həlva-ye şirin həmi saxtəm

Ze həlva bəsi xane pərdaxtəm.

Ço bər gənce Leyli kəşidəm hesar

Degər qouhəri kərdəm inca nesar.

Konun niz çon şod ərusi besər

Berezvan sepordəm ərus-e degər.

94 Nədanəm ke ba dağe çəndim ərus,

Çequne konəm qesse-ye Rum-o Rus

Beh ər narəm ənduh-e pişinə piş,

Bədin dastan xoş konəm vəqte xiş.

95 “Şərəfnamə”nin sonunda şair oğluna belə müraciət edir:

Qiymətli dörd kitab buraxdım sənə,

Məndən qalır onlar birər yadigar.

Dörd qardaşın vardır, beşinci sənsən,

Dörd rükündə sənə əncüm tək bərqərar.

Kitab-e geranmaye dari çəhar,

Codaqane hər yek ze mən yadqar.

Bəradər çəharəst pəncom toi

Ke ərkan çəharəst, əncom toi.

96 Ey şode həmsər-e xuban-e beheşt,

An çenan arezo angəh bər xeşt.

Bərnəx ömr besər bordən xoş,

Duzəxi naşode rəftən be beheşt.

Xət nəyavərdə beto ömr hənuz

In qəza bər sərət axer ke neveşt?

Çe əcəb gər şəvəd, ey can-e cəhan

Xak iz dideye mən xuna-qoşt.

Səbzəzare xətət əndər xakəst

Ab key baz təvan daşt ze keşt?!

97 Gərəm nist ruzi ze xan-e kəsan

Xodaist rəzzaqo ruzirəsan –

Süfrəsindən adamların yoxsa nəsibim

Rizq verən Tanrıyadır mənim bütün ümidim.

98 Çun məşəle dəstrənc-e xod xor

Çun şəm ğəza ze gənc-e xod xor.

Ta ba to besonnət-e Nezami

Soltan-e cəhan konəd ğolami.

99 Pərvane beşəm bərforuzəd

Nəzdik ke çun şəvəd besuzəd.

100 Nizaminin çağdaşlarından Xaqani, Əbu-l-Üla, Mücir və sairlərinin yazdıqları həcvlər və elədikləri şiddətli çəkişmələr məşhurdur.

101 Bar-e həme mikəş ər təvani

Behtər ze çe barkəş rəhani –

Qatlan bütün yüklərin yükünə

Yük çəkəni qurtarmaqdan yaxşı nə?!

102 “İskəndərnamə”nin müqəddiməsində ilham qaynağı olan Xızır peyğəmbərə xitab etdiyi beytlərdə bu misralar vardır:

Ey mübarək Xızırım, sanma ki, mən,

Meyi qəsd etmədəyəm “mey” derkən.

Dediyim meylə özümdən keçərəm,

Bu keçişlə o gedər, aləm edərəm.

Tanrının vədi mənim saqimdir,

Qədəhim cəzbə, meyim sevgimdir.

Tutduğum haqq yola and olsun kim,

Dəyməmişdir meyə ağzım, ətəyim.

Meyə vurduysa Nizami bir cam,

Haq halalı ona olsun da haram.

Nə pəndar ey Xezr-e piruzpey,

Ke əz mey məra həst məqsud vey.

Əzin mey həme bixodi xəstəm,

Vəzan bixodi məcles arastəm.

Məra saqi əz vədehye izədist,

Səbuhi əz xərabi, mey əz bixodist.

Vəgər nə bean rəh ke ta budəəm,

Bemey daməno ləb nəyaludəəm.

Gər əz mey şodəm hərgez aludə cam,

Həlale xoda bər Nezami həram.

103 Kəsi ku ze mərdom qorizəndetər,

Bedu meyl-e mərdom sətizəndətər.

104 Fozun bud şeş məh ze şəsto se sal

Ke bər əzme rəh bər dohol zəd dəval.

Ço hale həkiman-e pişinə qoft,

Həkiman be xoftəndo u niz xoft.

Nizaminin öz ölümünə həsr edilmiş beytlər bəzi tədqiqatçıların fikrincə sonradan əlavə edilmişdir. Belə fərziyyələr ilə bərabər həmin beytlərin öz ölümünü əvvəlcədən hiss edən şair tərəfindən yazıldığını iddia edənlər də vardır. Bəhs edilən beytlərin üslubu bu iddiaya haq verəcək bir səviyyədədir. Şair yalnız ölümünü deyil, ölüb getdikdən sonra keçəcək uzun illər nəticəsində məzarının alacaq şəklini belə təsvir etmişdir.

105 Avropalı müəlliflər şairin vəfat etdiyi tarixi 1204-cü ili göstərirlər və bu da təqribən şərq məxəzlərinin fərziyyələrinə uyğun gəlir.

106 Bəhramşah Alp-Arslanın sərdarlarından olub, xəlifə Qaim Biəmrullahın iltifatını qazanmış və Alp-Arslan tərəfindən Ərzincana vali təyin edilmişdi. O, Mənküçəkin nəvəsi və Davudun oğludur. Mənküçəkilər burada illərlə hökm sürmüşlər.

Rüknəddin Süleymanşahın Gürcüstana səfəri haqqında yazdığı öz kitabında İbn-Bibi Ərzincan padşahı məlik Fəxrəddin Bəhramşahın da Rüknəddinlə bir yerdə getdiyini göstərir. Həmin əsnada İbn Bibi deyir: “Ecazkar qələm ustadı gəncəli Xacə Nizami “Məxzən-ül Əsrar”ı Bəhramşaha göndərmiş, o da, bunun müqabilində şairə hədiyyələr yollamış və əsəri tərifləyərək demişdir: “Bu kitabın müqabilində şairə xəzinələr dolusu hədiyyələr göndərilsə, çox yerli olar. Bu kitab vasitəsilə adımın dünyada əbədi qalacağı təmin edilir”.

107 Tiği əz əlmas-e soxən saxtəm,

Hər ke pəs aməd, sərəş əndaxtəm.

108 Hər an cizi ke ura nist məqsud

Be atəş suxte beh gər həst xod ud.

Hər an kəs kəz cəhan ba u zənəd sər

Dər ab oftəd əgər xod həst şəkkər.

Hər an şəxsi re ura həst əz u rənc,

Bezir xak beh xod bovəd gənc.

Hər an xater ke u-ra zan ğobərəst

Xəzan bada əgər xod noubəharəst.

109 Bəri naxorde əz bağ-e cəvani

Ço Zülqərneyn ab-e Zendəqani

Şəhadət yaft əz zəxm-e bədəndiş

Ke bada ən cəhanəş zin cəhan biş.

110 Şirvanşah Axsitan ibn Mənuçehrin ruslara qarşı qazanmış olduğu zəfər saray şairi məşhur Xaqani Şirvani tərəfindən qəsidələrinin birində qeyd olunmuşdur.

111 Ağsonqurların nəsəbi Atabəy Ağsonqura çatır. O, 1131-ci ildə hökumət başına gəlmişdir. Sonralar Ağsonqurlar yalnız Marağa mahalına hakimlik etmişlər.

112 E.Browir Literary History of Persia. London, 1909.

113 Əgər digəram k-əslişan adəmist

Həme mərdomənd, u həme adəmist.

114 Əgər şod səhi-sərv şah Axsətan,

To sər-səbz başi dərin qolsetan.

Gər u daşt əz nemətəm bəhrəmənd,

Rəsand əz zəminəm be çərx-e bolənd.

To z-an behtər o-bərtərəm daşti

Dər-e bağra bəste nəqzaşti.

(Sərv qamətli şah Axsitan (bu dünyadan) getdisə də

Bu gülüstanda sən çiçəklənirsən.

Baxmayaraq ki, o, (bütün) nemətlərlə məni bəhrələndirib

Yerdən uca göylərə qaldırmışdı,

Sən mənə ondan daha yaxşı baxıb daha yüksəklərə qaldırdın.

Bağın qapısını üzümə bağlamadın – red).

115 Bax: bu kitabın ikinci hissəsindəki “Nizaminin beş kitabı” fəslinə.

116 Nəzər çor dər ayine əndaxtəm

Dəru surət-e xiş nəşnaxtəm.

Herasidəm əz doulət-e tizqam

Ke beqzarəd in nəqşra natəmam.

(Güzgüyə nəzər salarkən orada öz surətimi tanımadım

Tez yeriyən taledən qorxdum ki,

Bu naxışı tamamlamağa o imkan verməsin – red.).

117 Tarixlər H.Ədhəmin “Düvəl-e İslamiyyə” kitabından götürülmüşdür.

118 Ço şah Ərsəlan rəf o dər xun xoft,

Soxən çun təvan dər çenin hal qoft?

Məgər doulət-e şəh konəd yariyi,

Dər arəd be mən tazə qoftariyi.

(Şah Arslan dünyadan gedib qan içərisində uyudu –

Belə bir halda söz yaratmaq mümkün olarmı?

Bu işdə bəlkə təzə şahın bəxti mənə yar ola,

Və mənə təzə sözlər yaratmağa kömək edə - red.)

119 Nədidəm kəsi dər səra-ye kohən

Ke darəd coz-u həm səxa, həm soxən.

(Bu qədim sarayda (dünyada) ondan başqa,

Həm səxavət, həm də söz sahibi olan ikinci adam görməzdim – red.).

120 Səmərqəndli Dövlətşah Nizaminin Qızıl Arslandan “Xosrov və Şirin” poeması üçün aldığı qələm haqqının “Dörd obadan və əkinli-biçinli kənddən ibarət olduğunu qeyd edir /eynən: “Səlle-ye an ketab, yəni “Xosrov və Şirin” çəhar deh-e məmur və məzru be-soyurğal-e şeyx kərd/. Bu surətlə Həmdaniyanın bir deyil, bir neçə kiçik kənddən ibarət olduğuna hökm verməliyik.

121 “Leyli və Məcnun”un sonuncu fəslinə bax.

122 Zan şəh ke Məhəmmədi cəmaləst,

Ruziyəm kon ançe dər xəyaləst.

(Məhəmməd peyğəmbər camallı o şahdan

Xəyalımda tutduğum ruzini mənə qismət eylə! - red.)

123 Əz-an nəqd-e Rumi ke başəd dorost,

Hezarəm pəzirofte bud əz nəxost.

Ço mən bəzl dər xord-e u saxtəm,

Bebala-ye u dər bərəfraxtəm.

Hezar-e pəziroftera dad zud,

Bəsi cizha niz bər vey fozud.

Ze mərkuba dibavo dəh qunə ciz

Həman xələt-e padşahane niz.

Do səd nəqd-e digər be divan-e tər

Nebeştəm be ourad-e douran-e dəhr.

Bedan ta rəsanəndə-qan cou-be-cou

Rəsanənd hər Sali əz nou-be-nou.

(O təmiz Rum qızılından

Əvvəlcədən 1000 dənə mənə verməyi qəbul etmişdi.

Mən öz hədiyyəmi ona layiq şəkildə yaradıb

Onun hüzuruna təqdim edərkən,

Boynuna götürdüyü min qızılı tez mənə verdi.

Və ona çoxlu başqa şeylər də əlavə etdi:

Minik heyvanları, ipək və on cür başqa şeylər

Bir dəst də padşahanə xələt

Bundan başqa, iki yüz qızıl da Divanda

Dəhrin rəftarını nəzərə alaraq, adıma yazdırdı.

Ki, hesabdarlar həmin qızılı axırıncı misqalına

qədər hər il yenidən mənə çatdırsınlar – red.)

124 Çenan rəftəm ke suy-e kəbə möhtac

Çenan baz amadəm k-Əhməd ze merac.

(Onun yanına möhtaclar Kəbəyə gedən kimi getdim,

Onun yanından isə Əhməd /Məhəmməd/ meracdan qayıtdığı kimi qayıtdım – red.)

125 Şairin bu münasibətlə yazdığı “Əgər dir amədəm, şir amədəm (gec gəldimsə də, şir kimi gəldim) misrası müasir fars dilində bir zərbül-məsəl kimi işlənir.

126 O, Qızıl Arslanın hüzuruna girdiyini təsvir edərkən deyir:

Məra dər bəzmqah-e şah bordənd

Otaredra be borc-e mah bordənd.

(Məni şahın məclisinə apardılar –

Ütaridi Ayın bürcünə apardılar – red.)

127 Pərde-ye xəlvət ço bərəndaxtənd

Cele-ye əvvəl ze soxən saxtənd.

(Allah yoxluq pərdəsini qaldırarkən

İlk təzahür kimi sözü yaratdı – red.)

128 Piş-o pəsi bəst səfe kebriya,

Pəs şoəra aməd-o piş ənbiyə.

(Böyüklər səf çəkib düzüləndə

Arxada şairlər durdu, qabaqda isə peyğəmbərlər – red.)

129 Fələkvar dur əzəfsus-e həme

Sər aməd vəli pay bus-e həme –

(Fələk kimi üstündəydim hər şeyin

Başım uca, ayağında hər kəsin)

130 Ço bər həsti-ye to mən-e sostray

Bəsi hoccət əngixtəm delqoşay

To niz ər şəvəd məhd-e mən dər nəhoft

Xəbər dəh ke, can mand əgər xak xoft.

(Sənin varlığın sübutu üçün mən aciz

Ürək açan saysız dəlillər gətirdim

Mənim yatağım gizlinə (yerin altına) keçərkən

Sən də mənə xəbər ver: “torpaqdan (olan bədənin uyudusa da canın qaldı” – red.)

131 Ço əz bəhr-e hər kəs dori softəəm

Sorudi həm əz bəhr-e xod qoftəm.

(Hərəyə bir deşdiyim kimi,

Özümə də bir (dürlü) nəğmə qoşmuşam – red.)

132 Sorx qol-e ğonçe mesaləm hənuz

Montəzer-e bad-e şemaləm hənuz.

Gər benmayəm soxən-e tazera

Sur qiyamət konəm avazera.

Hər çe vocudəst ze nou ta kohən

Fetnə şəvəd dər mən-e cadu soxən

Sən’ət-e mən borde ze cadu şəkib

Sehr-e mən əfsun-e məlayek-fərib.

– Qönçə qızıl gül kimiyəm, gözlərəm,

Açmaq üçün qüzey yelini özlərəm

Göstərərəm yeni sözdə sehrimi

Sur-i qiyamət yaparam şerimi

Əski, yeni hər nə varsa cahanda

Əks tapar bu ecazlı bəyanda

Caduları kölgələdim şerimlə,

Mələkləri əfsunladım sehrimlə - red.

Məlum olduğu kimi, yel qönçə halında olan bir gülün açılmasını tezləşdirir və hətta qönçə gülü üfürümlə də açdırmaq olur. Şair açmaq üçün “şimal yeli”ni gözlədiyindən bəhs edərkən, yurdunda çox əsən bir yeli nəzərdə tutmuş və ondan ilham almışdır. Təşbehdə, şübhə yoxdur ki, “xəzri yeli”nə işarə etmişdir. Xəzri yeli Azərbaycanda şimaldan əsən küləyə deyirlər /İstanbulun poyrazı kimi/. Ucuz reklamlara uyan bəzi əldəqayırma nizamişünaslar: “Nizami şimal yeli deyərkən, özündən yüz illərlə sonra gələcək Sovet inqilabını nəzərdə tutmuşdur” – deyərək öyünürlər.

133 Şer be-mən soumə-e bonyad şod

Şairi əz məstəbə azad şod.

Şaero raheb su-ye mən taxtənd,

Xirpə-vo-zonnar dər əndaxtənd.

Şeri mənəm minbərə sahib qılan,

Şairliyi tabelikdən qurtaran.

Xirqə və zünnarlarını atdılar

Zahidü rahib mənə qoşuldular.

/Burada müəllifin tərcüməsi orijinaldan uzaq və sərbəstdir. Dəqiq tərcüməsi belədir:

Şer mənim vasitəmlə somuəədə özül saldı,

Və meyxanalardan azad oldu.

Zahid və rahib mənim yanıma qaçdılar

Öz xirqə və zünnarlarını atdılar – red.)

134 To an xorşid-e ruhani-qiyasi

Ze məşreq ta be məğreb ruşenasi.

(Sən günəşlə müqayisə edilə bilən ruhsan

Məşriqdən məğribə qədər tanınmış simasan – red.)

135 Gər ənqoşt-e mən hərgiri konəd,

Nədanəm kəsi ku dəbiri konəd.

(Mənim barmağım sözlərdə nöqsan axtarsa,

Elə bir adam tanımaram ki, o, yazıçılıq edə bilə - red.)

136 Do motətərrez be kimiya-ye soxən,

Taze kərdənd nəqdha-ye kohən.

An ze mes kərd noğre noğre-ye xas,

Vin konəd noğre-ra bezərr-e xelas.

(Söz kimyasının iki ustadı

Qədim metalları təzələdilər.

Biri misdən gümüş – xüsusi gümüş yaratdı,

O biri isə həmin gümüşdən xalis qızıl düzəltdi – red.)

137 Coz an k-əz soxən beşkofanəm qoli

Bər an qol zənəm nale çon bolboli

(Öz sözlərindən gül yaradaraq

Həmin gülün üzərində bülbül kimi ötürəm – red.)

138 Əgər beh ze xod qolboni didəmi

Qol-e sorx yazərdəz u çidəmi

(Özündən yaxşı gül ağacı görsəydim,

Qızıl və ya sarı gülü ondan dərərdim – red.)

139 Ariyət-e kəs nəpəziroftəəm,

Hər çe deləm qoft bequ, qəftəəm.

(Heç kəsdən bir borc almamışam,

Ürəyim mənə deyib ki, “de!” onu da demişəm – red.)

140 Zəmirəm nə zən, bəlke atəş-zən-əst,

Ke məryəm-sefət bəkr-o-abəstən-əst!

(Mənim qəlbim qadın deyil, od odlayandır

Məryəm kimi həm bakirə, həm də hamilədir – red.)

141 Bər-e aşeqan gər mocərrəd şəvəm,

Həman beh ke məşuq-e xod xod şəvəm.

(Aşiqlər içində yeganə olduğum üçün,

Yaxşısı budur ki, özüm özümün məşuqu olum – red.)

142 Şer ab ze cuybar-e mən yaft

V-avaze beruzeqar-e mən yaft.

(Şer suyunu mənim bulağımda tapdı,

O, şöhrəti də mənim zamanımda tapdı – red.)

143 (Tərcüməsi: “Comərdlik alicənablıqdan yarandığı kimi söz də məndən yaranıb,

Təravət cavanlıqdan aşkar olduğu kimi, söz hünəri məndən aşkar olub” – red.)

“Məlek əl-mülk” başlığı ilə verilən bu qəsidə Ziya Paşanın “Xərabat”ında və H.Danişin “Səramədani-süxən”ində vardır. V.Dəstgirdi bu qəsidəni “Gəncineyi-Nizami”sinə daxil etmiş, haşiyədə beytlərin şərhi və izahını vermişdir. Professor N.Tərlan “Gəncinə”dəki Nizami şerlərini nəsrlə türkcəyə çevirmiş və Ə.Xalid kitabxanası vasitəsilə İstanbulda nəşr etdirmişdir. Amma, təəssüf ki, bu çətin işə qadir olduğu halda, qələmi “mətn”dən çox, “şərh”ə uymuşdur.

144 Z-in fən mətləb bolənd nami

K-in xətm şodəst bər Nezami.

145 Beytin tərcüməsi:

(“Söz mənim ilhamımla istiqamət, möhkəmlik taparaq,

Qiyamət gününə qədər qiyamət edəcək” – red.)

146 İ.Orbeli. Pamatniki epoxi Rustaveli. Leninqrad, 1938, s. 20

147 “Şota Rustaveli i ego vremya”. Moskva, 1939, s. 24

148 “Şota Rustaveli i ego vremya”. Moskva, 1939, s. 24

149 P.İnkorokvanın bu barədəki fikirlərini gürcü professoru Qeronti Kixodze də həmin məcmuədə çap edilmiş məqaləsində təsdiq edir.

150 Şota Rustaveli. “Bityaz v tiqrovoy şkure”. Perevod s qruzinskoqo Şalvı Nutsubidze, Moskva, 1941.

151 V.Dəstgirdidən iqtibas edilmişdir.

152 Beytin düzgün hərfi tərcüməsi belədir:

(Xəzinə açan da, xəzinə bəsləyən də odur,

Bu bahalı məta yalnız ona layiqdir.

Buradakı bar başqa deyil, onun barıdır,

Gördüyüm iş başqa deyil, onun işidir. – red).

153 Beytin tərcüməsi:

(Keçmiş müdriklər düz deyiblər:

Kaş ki, anam məni heç doğmayaydı – red.)

154 Beytlərin tərcüməsi:

(Söz gülüstanında təbimin quşu əksər hallarda

Yeddi beyt çərçivəsində nəğmə yaradır və qafiyə qurur.

Gəncə xəzinədarının “Yeddi gözəl”i kimi hər qəzəlim,

Içərisində yüz xəzinə gizlənən məna nümunəsidir – red.)

155 Müəllifin tərcüməsində “şagird” əvəzinə “çırağ” getmişdir – red.

156 Ey del, əgərət yar sepahist, mətərs,

Vər ba to sərəş bekinəxahist, mətərs,

Əz ləşkər-e u həmin do çeşməş cəngist,

Baqi xəto xaləst, siyahist, mətərs.

Yəni:

Ey könül, sevgilin bir əsgərsə, qorxma!

Əgər səninlə dava etmək niyyətindədirsə qorxma!

Hücum edən yalnız iki gözü var,

Qalanı xət və xaldır, qaralıqdır, qorxma!

157 Budur, Nizami ilə Mövlana beytlərindən qarşılaşdırılmış bir neçə nümunə: Nizamidən:

Məra porsi ke çuni, çunəm ey dust,

Cegər por dərd, del por xunəm, ey dust!

(Məndən soruşursan: “necəsən?”

necə olacam, dostum!

Cigərim dərtlə dolu, ürəyim isə qanla doludur, dostum – red.).

Həmin beytdən Mövləvi belə istifadə edib:

Məra porsi: “çuni”, - bin ke çunəm,

Xərabəm, bixodəm, məsto conunəm.

(Məndən soruşursan “necəsən?” – bax, gör necəyəm;

Xarabam, özümdə deyiləm, dəlilikdən sərxoşam – red.)

“Xosrov və Şirin” poemasının müqəddiməsindən Nizaminin bir beytini götürüb, Mövlana öz qəzəllərindən birinə mətlə etmişdir. Həmin beyt budur:

Nə an şirəm ke ba doşmən bərayəm,

Məra an beh ke ba mən bərayəm.

(Mən düşmənə qalib gələ bilən şir deyiləm,

Mənim üçün ən yaxşısı odur ki, mən özümə qalib gəlim – red.)

158 Nizaminin “Sirlər xəzinəsi”nin müqəddiməsindəki beytə işarədir – red.

Tiğ ze əlmas-e soxən saxtəm,

Hər ke piş aməd sərəş əndoxtəm.

(Sözün almazından bir qılınc qayırıb,

qabağıma çıxanın başını vurdum – red.)

Burada müəllif sitatı düz gətirməyib; həm vəzni pozulub, həm də mənası. Misra poemanın orijinalında belədir:

Hər ke pəs aməd sərəş əndaxtəm

(Arxamca gələnin başını vurdum – red.)

159 yəni Nəvai.

160 Əlişir Nəvai kimi Füzuli də ədəbi türkçülüyün böyük rəhbərlərindəndir və bu həqiqət yalnız onun öz “Divan”ına yazdığı müqəddimə və “Leyli və Məcnun”dakı məşhur beytləri ilə isbat edilmir. “Hədiqət-üs-süəda” müqəddiməsinin bu xüsusdakı açıqlaması daha canlı və ədəbiyyat tarixi baxımından daha mənalıdır. Şair bu müqəddimədə “cüz’i-əzəmi-tərkibi-aləm və sinfi-növ’i-bəni-Adəm” olan “əizze-yi-ətrak”i də “vəqayeyi-Kərbəla və keyfiyyəti-şühəda ilə” aşina etmək üzrə, “Füsəhayi türkzəban da” faidələnsinlər, – deyə “Məqtəli-türki” yazdığını bildirir və aşağıdakı qitə ilə Tanrıdan özünə kömək diləyir:

“Ey feyzrəsani-ərəbü türkü əcəm,

Qıldın ərəbi əfsəhi-əhli-aləm;

Etdin füsəhayi-əcəmi İsadəm,

Mən türkzəbandan iltifat eyləmə kəm!”

161 (Müəllifin tərcüməsi şerlə edildiyi üçün mətndən bir az uzaqdır. Beytlərin hərfən tərcüməsi belədir:

Söz boyunbağısının incilərini

Nizami kimi heç kəs nizamla düzə bilməyib.

Həq (Allah) onun ruhuna minlərcə rəhmət etsin,

Həqiqətən də şer onun (vasitəsilə) xətmə yetmişdir – red.)

162 Encyclopedie de l’İslam. İran ədəbiyyatı maddəsi.

163 Bu iki adamın Firdovsi haqqında almanca tərcümə, təfsir və təqdirlərdən ibarət əsərləri vardır.

164 Georg Yacob. “Lsknders Waregerfetdrug”. Glüchstadt, 1934.

165 Göthes Sämtliche Werke. Stutgart, Verlagder S.G. Gottasschen Buchhandlung. 1881, II, b. 322-226.

166 W. Bacher. Nizamis lebeneund. Werke. Leipzig, 1871.

167 Pr.Dr.Hermann Ethe. Die höfische und romantishe poesie derperler Hamburg Veglag on F.F.Richter, 1887.

168 H.Ete. Həmin əsər, s. 42.

169 P.Hern. Dit Wittelpersiche Litegatur. Berlin, 1925.

170 E.Brown. A literary history of Persia, London, 1906.

171 Müəllifin Nizami haqqındakı bu fikri həqiqətdən uzaqdır. Şairin “iltifat və mükafat” düşkünü bir məddah olduğunu iddia etmək tərcümeyi-halını səciyyələndirən hadisələrə tamamilə ziddir.

172 C.Barbie de Meinard. La poesie en Perse. Paris, 1877

173 İ b n Z ə f ə r 1169-cu ildə vəfat etmiş ərəb ədiblərindəndir. O, Siciliyada anadan olmuş, təhsilini Məkkədə almış, XII əsrin əvvəllərində Siciliyaya qayıtmış və məşhur əsərini Siciliya əmiri Məhəmməd İbn Əbülqasimə ithaf etmişdir. Bu əsər Qara Xəlil tərəfindən türkcəyə tərcümə və h. 1285-ci ildə İstanbulda nəşr edilmişdir. “Sələvan əl-mətafi ədəvan əttəba” adını daşıyan bu kitab, h.768-ci ildə Nizam Təbrizi tərəfindən farscaya çevrilib “Riyaz əl-müluk fi riyazat əs-sülük” adı ilə Sultan Üveysə həsr edilmişdir.

174 Y. von Hammer. Geschichte der schönen Redeküünste Persiens. Wien, 1818.

175 A.E.Krımski. “İstoriya İrana, ego literaturı i dervişskoy filosofii”. 2-ci cild, 1906-1912.

176 Nizamiyə türkcə nəzirə yazanlar arasında Krımski Füzulini xüsusi olaraq qeyd edir. Füzuli XVI əsrdə yazdığı “Leyli və Məcnun”u yalnız Nizaminin həmin adlı əsərinə bənzətməklə kifayətlənməyib, ədəbiyyatın şah əsərini meydana gətirmişdir.

177 Bulletin de l’Academie des Sciences de l’URSS. No.2. SAH.25. Wose, 1941.

178 Hofman alman romantizminin ən adlı-sanlı nümayəndələrindəndir. 1776-cı ildə anadan olmuş, 46 yaşında ikən – 1822-ci ildə vəfat etmişdir. Əvvəllər memarlıqla məşğul olmuşsa da, sonralar ədəbiyyata keçmişdir. O, 1814-cü ildə “Fantäsiestücke in Collatsr manier” əsərini yazmışdır. Bu Kolats XVII əsr fransız rəssamıdır. Kolatsın xüsusiyyəti reallıqla fantaziyanı qarışdırmaqdan ibarətdir. Hofman öz şöhrətini “Die Goldene Top” və “Die Elixiers des Tengels” əsərləri ilə qazanmışdır. Onun göz qamaşdıran fantaziyası ən kəskin reallıqla ahəngdədir. Görünməmiş möcüzəli, qəribə hadisələr vasitəsi ilə, o, öz dövrünün ən həqiqi gerçəkliklərini təsvir etmişdir.

Hofmanın Viktor Hüqoya, Henrix Heyneyə və başqa romantiklərə etdiyi təsir məlumdur.

179 Müəllifin bu barədəki qəti rəyinə zidd çıxan bir faktın mövcud olmasına baxmayaraq, onun əsas fikir və mühakiməsi öz qiymətini heç də itirmir. “Leyli və Məcnun” poeması bir dəfə Nasiri-Hindu tərəfindən “Xosrov və Şirin” vəzni ilə yazılmışdır /M.A.Tərbiyət “Daneşməndani Azərbaycan”/.

180 Su-ye “Məxzən” avərdəm əvvəl bəsiç,

Ke sosti nəkərdəm dərin kar hiç.

Və-zu çərbo şirini əngixtəm

Be Şirino Xosrov dəramixtəm.

Və-z-anca sərapərdə birun zədəm,

Dər-e eşq-e Leyli-vo Məcnun zədəm.

Və-zin qesse çun baz pərdaxtəm,

Su-ye “həft peykər” fərəs taxtəm.

Konun bər bosat-e soxənpərvəri

Zənəm kus-e eqbal-e İskəndəri.

(Lap əvvəl “Məxzən” tərəfə səfərbər oldum,

Bu işdə heç bir süstlük göstərmədim.

Ondan yağ ilə şirinini yığıb

“Şirin və Xosrov”a qarışdırdım.

Onlardan (uzaqlaşarkən) öz şah çadırımı dışarıda qurdum,

“Leyli və Məcnun”un məhəbbət qapısını döydüm.

Bu dastanı bitirdikdən sonra

Atımı “yeddi ulduz (gözəl)” tərəfə çapdım.

Indi isə sözyaratma büsatından əyləşib

Iskəndər “İqbal”ının şəninə təbil vururam – red.)

181 Bu beş kitab şairin vəfatından çox sonra bir cild içində “Xəmsə” ünvanı altında bir toplu şəklinə salınmışdır.

182 “Bismillah-ər-Rəhman ər-Rəhim həkimin xəzinəsinin qapısının açarıdır – red.

183 M.A.Tərbiyət öz “Danişməndan-i Azərbaycan”ında “Sirlər xəzinəsi”nin rəbi-ül-əvvəlin 24-də tamamlandığını bildirir. Həmin tarix isə m. 20 fevral 1164-ə uyğun gəlir.

184 “Sirlər xəzinəsi”ni Cəlaləddin Ruminin “Məsnəviy-e mənəvi”sinə bənzədirlər.

185 Pişo pəsi səfe kibriya

Pəs şoəra amədo piş ənbiya.

(Böyüklər səf çəkilib düzülərkən, şairlər arxada, öndə isə peyğəmbərlər dururlar – red.)

186 Zir məbinta nə şəvi payətərs,

Pəs mənegər ta nəşəvi sayətərs

(Aşağı baxma ki, öz payəndən (rütbəndən) qorxmayasan,

Arxaya baxma ki, öz kölgəndən qorxmayasan – red.)

187 Zər ke dər-u sekkey-e məqsud nist,

An zəro zərnix beqeymət yekisit.

(üzərində istənilən sikkə olmayan zər-qızıl zərnix ilə eyni qiymətdədir. – red)

188 Türkcə “dəliqanlı” sözü bu yer üçün nə qədər də münasib və uyğundur.

189 Müəllifin tərcüməsi sərbəstdir. Şerin hərfi tərcüməsi belədir:

Türklərin dövləti ucalarkən,

Ölkə ədalətdən yaxşı vəziyyətə düşdü.

Sən zülmkarlıq bəslədiyin üçün

Türk deyil, qarətkar bir hindusan.

190 Qozəşt əz pansəd həftad-o-şeş sal

Nəzəd bir xətt-e xuban kəs çenin xal.

(Hicrətdən) beş yüz yetmiş altı il keçdi –

(hələ) heç kəs gözəllərin xəttinə belə xal qoymadı! – red.)

191 M.Ə.Tərbiyət, Danişməndani-Azərbaycan, Tehran, 1314 h.

192 Orta əsr mənbələrində “Gülüstan” Şirvan ilə Aran tərəflərə deyilirdi. Bakılı Abbasqulu ağanın tarixi əsərinə verdiyi “Gülüstani-İrəm” adı da yəqin ki, bu ənənənin təsirindən irəli gəlmişdir.

193 Nizaminin “Məhinbanu” kimi tərcümə etdiyi bu Şemirami Avropa ədəbiyyatında “Semiramis” kimi məşhurdur.

194 Tarixi əsərlərdən məlum olduğu kimi, Xosrovun Mədaindən qaçması qiyam etmək niyyətində olan Bəhram Çubinin bir fitnəsi sayəsində baş vermişdir. Bəhram vəliəhd Xosrovun adına sikkə kəsdirərək bunları Mədainə göndərmiş və bununla da atanı oğuldan şübhələndirmişdi. (Təbəri, II cild, s.198-299).

195 Xosrov Pərviz ilə Bizans imperatoru arasında bağlanmış siyasi müqavilənin təfsilatı Firdovsidə vardır. Nizami isə hadisənin xüsusən lirik aspekti üzərində dayanmışdır.

196 Bebayəd eşq-ra Fərhad budən,

Pəs anqahi bemordən şad budən!

(əvvəlcə) eşqdə Fərhad olmaq laızmdır ki,

Sonra ölümə şad olmağı bacarasan! – red.)

197 atəşpərəstlik – red.

198 Sətri tərcüməsi: “İndi kobud torpaqda olan Şirindən başqa heç kəs özünü başqa bir kəsdən ötrü öldürməmişdir” – red.

199 K-araste şod be behtərin fal,

Dər səlx-e rəcəb ve si-vo-fi dal.

Tarix-e əyan ke daşt ba xvəd,

Həştad-o-çəhar bud pansəd.

(Rəcəb ayının sonunda, “si” “fi” “dal” ilində

Ən yaxşı fal ilə bəzədildi.

Özü ilə tarixi də əyan idi –

Beş yüz səksən dördüncü il idi.

“Si”, “fi”, “dal” əbcəd hesabı ilə 584-cü ili göstərir – red.)

200 Ma əz pey-e to be canseparan

Ba xəsm-e xodət çerast yari?

Qofta ke ço xəsm yar boşəd

Ba tiğ məra çe kar başəd?

(Biz səndən ötrü can qoyuruq,

Sən nə üçün düşmənə dostluq edirsən?

Dedi ki: düşmən yar olduğu halda

Mənim qılıncla nə işim ola bilər?! – red.)

201 Əz pəs-e pansəd-o-nəvəd-se qeran

Qoftəm in name-ra ço namvəran.

Ruz bər çardəh ze mah-e siyam

Çar saət ze ruz rəfte təmam.

(Beş yüz doxsan üç il keçdikdən sonra

Şöhrətlilər təki bu dastanı dedim.

Ramazan ayının on dördü idi

Günortadan dörd saat keçmişdi – red.)

202 İran Azərbaycanının mühüm mərkəzlərindəndir. O dövrdə Ağsonqurluların paytaxtı olmuşdur.

203 Gur – vəhşi eşşək deməkdir.

204 Piri-dana – bilici qoca (red.)

205 Zühəl ulduzunun qarşılığı olan qübbənin rəngi qara, Müştəri – sarı, Zöhrə – ağ, Ütarid – göy, Ayınkı isə yaşıl imiş.

206 Ədalətin pərisini gördü şah,

Ayırd oldu ona bəyazla siyah.

Bu gözəl tabloya heyrətindən

Əl çəkdi o həmən yeddi gözəldən!

207 Qədim insanlar yalnız yeddi səyyarə tanıyırdılar: “Planet” deyilən bunlara, müasir insanlar, Uran və Neptunu da əlavə etmişlər.

208 “Həft peykər” mənzuməsinin qəhrəmanı Sasani padşahlarından olan Bəhram-Guru, Nizamiyə nəzirə yazan fars və türk klassikləri də, özlərinə xas bəzi fərqlərlə əsərlərində işlətmişlər. Bu barədə ümumi bir məlumat əldə etmək üçün “İslam Ensiklopediyası”nın “Bəhram-Gur” məqaləsinə bax!

209 Be tarix-e pansəd-e nəvəd-e həft sal

Ke xanənde-ra z-u nəgirəd məlal.

Neveştəm mən in name-ra dər cəhan

Ke ta doru-e axer bovəd cavedan!

(Beş yüz doxsan yeddinci il tarixdə,

- Oxucu ondan əzab görməsin, -

Mən bu dastanı yazdım ki, dünyada

Qiyamətə qədər əbədi qalsın! – red.)

210 M.Ə.Tərbiyət, Danişməndani-Azərbaycan, Tehran, 1314 h.

211 İtil (Volqa – red.) çayı üzərindəki qədim Bulqer (şəhəri) nəzərdə tutulur.

212 “Rüb-i məskun” İslam coğrafiyası terminidir: dünyanın insanlar yaşayan dörddə bir hissəsi deməkdir – məskun edilmiş dörddə bir.

213 Be təqdim-e təxir bər mən məgir –

Ke nəbovəd qozarənde-ra z-an qozir.

214 Doruği ke manənd başəd be rast

Beh əz rasti k-əz dorosti codast.

Oskar Uayldın bu sözü ilə müqayisə et: “İnsanlarda yalan söyləmək qüdrəti azaldıqca, sənətkarlıq qüdrəti də azalır”.

215 Nə hərfi ke aləm ze yadəş bərəd,

Nə baran beşuyəd, nə badəş bərəd.

216 Sekəndər ke rah məani gereft,

Pey-e çeşme-ye zendeqani gereft.

Begərdid k-əz rah-e fərxondegi,

Şəvəd zende əz çeşmi-ye zendegi.

Su-ye çeşmi-ye zendegi rah cost,

Konun yaft an çeşmi k-anqah cost.

Türkcəsi:

Bulmaq istərdi Skəndər dirilik çeşməsini,

Ta ki dəf eyliyə qorxunc ölümün gəlməsini.

Bu niyyətlə o bütün aləmi gəzdi, taradı,

Yapdı zülmətə səfər gərçi; fəqət boş aradı

Ölməməzlik suyunu bulmadı keçdi, getdi...

Könlünün arzusuna indi o ancaq yetdi!

217 Soxən-ra bər səadət xətm kərdəm

Vərəq k-anca rəsandəm dər nəvərdəm.

Rəvanəş bad coft-e şadkami,

Ke quyəd: rəhmət-e Həqq bər Nezami!

218 Bəsi rənc bordəm dər in sal-e si,

Əcəm zende kərdəm bedin parsi.

Tərcüməsi: Otuz il ərzində çox əziyyət çəkdim. Bu parsi ilə əcəmi diriltdim.

219 Türkcəsi:

Yediyi kərtənkələ, dəvə südü içər,

Ərəbin halına bax, keylərin tacını dilər.

Tfu sənə, dönən fələk, tfu, üzün böylə dönər.

220 (Elə ki, aləmi işıqlandıran ünvanı gördü,

Sanki it tutmuş adam suyu gördü – red.)

221 Giyahi ke suzənde-ye kam bud,

Və bər Rum İskəndərəş nam bud.

(Elə bir ot ki, ağzı yandırırdı

Və Rumda adı İskəndər idi – red.)

222 Gər tiğ rəvan koni bər in sər,

Qorban-e xodəm koni bər in dər.

Esmaili be xod besəncəm,

Esmailiyəm gər əz to rəncəm.

Türkcəsi:

Qılıncla vurasan boynumu gər sən,

Səsimi çıxarmam, qurbanınam mən,

Sənə sevgilim, mən İsmailəm,

Söylər isəm yalan – ismailiyəm!..

223 Hafizin bu beyti ilə əlaqədar, şairlə türküstanlı fateh Əmir Teymur arasında baş vermiş bir söhbət məşhurdur: Teymur şairə: “Bu qədər qanlar və qurbanlar bahasına aldığım və dünyanın hər tərəfindən gətirtdiyim nadir şeylərlə bəzədiyim gözəl şəhərlərimi sən hansı haqq və cəsarətlə öz sevgilinə bağışlayırsan?!” – deyə qəzəblənmişdir. Şair bu hiddət qarşısında təmkinini pozmadan: “Padşahım, bu qədər israfçı olmasaydım, heç gördüyün bu vəziyyətdə olardımmı?” – deyə cavab vermişdir. Əmir şairin hazırcavablığından xoşlanmış, onu mükafatlandırmışdır.

224 Gər kəsan qədr-e mey bedanəndi,

Şəb nəxovtənd-o-rəz neşanəndi:

Tak-ha-ra ze çube ud konənd

Çubha-ra qolab ranəndi.

Pa-ye hər xuşeyi kənizək-e tork

Beneşande məgəs pəranəndi.

225 Nizaminin müasirlərindən olan Şirvanşah Axsitan Mənuçehrin məddahı Xaqani Şirvani də “türk” sözünü gözəllik qarşılığı kimi işlətmişdir. Məsələn:

Xosrova, Xaqani-ye əzra soxən hindu-ye tost

Henduyi-ra tork-e əzra dadi, əhsənt, ey məlek!

Xane çun xold əst-o-mən çun Adəməm, zira məra

Hur-e gəndomqun-e həsna dadi, əhsənt, ey məlek!

Nayeb-e yəzdan toyi emruz, çun yəzdan məra

Xold bəxşidi-yo-hura dadi, əhsənt, ey məlek.

(Ey şah, gözəl sözlü Xaqani sənin qulundur,

Sən hinduya gözəl türk bağışladın, əhsən sənə, ey hökmdar!

Evin cənnət kimidir, mənsə Adəməm, çünki mənə

Gözəl, qarabuğdayı bir huri verdin, əhsən sənə, ey hökmdar!

Bu gün Tanrının nayibi sənsən və Tanrı kimi

Mənə behişt bəxş etdin və huri verdin, əhsən sənə, ey hökmdar! – red.)

Padşahın ona bağışladığı gözəl kənizi cənnətdəki hurilərə bənzədir və “tork-e əzra”, yəni “gözəl türk” deyir.

Ismayıl Hami Danişmənd 1935-ci ildə İstanbulda nəşr etdirdiyi “Türklərlə hind-avropalıların mənşə birliyi” adlı əsərinin “tarix və ədəbiyyatda türk obrazı” fəslində bu məsələyə dair misallar vermişsə də, həmin mövzu ilə bağlı maraqlı misalları olan Nizami yaradıcılığına toxunmamışdır.

226

Çehre-ye henduy ruy-e tork çera şod –

Həmçu del-e duzəxi-yo can-e behişti.

(Hindu çöhrəsi niyə türk üzü oldu

Cəhənnəm ürəyi və cənnət canı kimi – red.)

227 Torki əz nəsl-e rumiyan nəsəbəş,

(Elə bir türk ki, əsli rum nəslindəndir – red.)

228 Kord-ra bud doxtəri becəmal

Lobəti torkçeşm-o-henduxal.

(Kürdün çox gözəl bir qızı vardı,

Türk gözlü və hindu xallı bir büt idi – red.)

229 Torkan-e ərəbneşineşan nam,

Xoş başəd-o-tork-e taziəndam.

(Adları Ərəbistanda yaşayan türklər,

Ərəb bədənli türk xoş olar – red.)

230 Bedan tork-e çini çenan del sepord,

Ke hendu-ye ğəm rəxtəş əz xane bord.

(O Çin türkünə (gözəlinə) elə ürək bağladı ki,

Qəm hindusu (oğrusu) evindən əşyasını apardı – red.)

231 Və-z-an çun hendovan rəftən bərahəş

Ferestadən be torkestan-e şahəş.

(Və hindu kimi yolunu kəsməyindən,

Şahın Türküstanına göndərməyindən (danışdı) – red.)

232 Qoft mən tork-e nazənin əndam

Əz pedər Torknaz darəm nam

(Dedi: Mən zərif əndamlı türkəm,

Adımı atam Türknaz qoyub – red.)

233 Foru bəste dəran ğouğa-ye torkan

Ze bank-e nay-e torki nay-e torkan.

234 Fərəs mixast bər Şirin dəvanəd,

Be torki ğarət əz torki setanəd.

235 Ze-qəlb-e sepəh piş-e an tonmar

Foru rəft couşəndəri torkvar.

236 Çenan aməd əz pay-e torki xoruş

Ke əz nay-e torkan bər avərd cuş.

(Türklərin ayaq səslərindən elə gurultu qopdu ki,

Türklərin şeypuru cuşa gəldi – red.)

237 Məgər tir-e torkan-e yəğma-ye mən

Nəxordi ke tondi be yəğma-ye mən.

238 Ğolaman-e torkəm ço girənd şəst

Ze tiri rəsəd ləşgəri-ra şekəst.

239 Degər ruz k-in torke-e soltan-şokuh

Ze dərya-ye Çin kuhe bər zəd be kuh.

240 Tork-e səmən xeyme be səhra zəde.

241 Tərsəm nərəsti be Kəbe, ey ərabi,

İn rəh ke to mirəvi be Torkestan əst!

242 Be torkestan-e vəsləş hendu-ye rah.

(Vüsal Türküstanında yol hindusu (oğrusu) – red.)

243 Təmənna-ye şəhan-xatun-e Turan,

Delaşub-e cəhan-banu-ye İran.

(Turan şah xatınlarının istəyi,

İran xanımlarının həyəcanlandırıcısı – red.)

244 Pərvin ze hərir-e zərd-o-əzrəq,

Bir səncəq-e zər keşide beyrəq.

(Ülkər sarı və yaşıl ipəkdən

Qızıl sancağa bayraq taxmışdı – red.)

245 Nezami ekdeş-e xəlvətneşin-əst

Ke nimi serke, nimi əngəbin əst.

246 Gerami ekdeş-əst in nəqş-e dəmsaz,

Pedər hendu-vo-madər tork-e tənnaz.

247 Bo torkan-e qələm bi hökm-e tarac,

Yeki miməş kəmər bəxşəd, yeki tac!

248 Nizami bu beytləri ilə yalnız öz dövründə farsca danışanların, daha doğrusu, yazanların “türkcə”ni və “dovğa”nı bəyənmədiklərindən deyil, onda bir neçə əsr sonra:

Məşrəbincə hərəkət qıldı fələk ətrakın,

Getsə ta mülkəti-İrana da ayranı budur!

– deyən Fazil kimi (Osmanlı klassiklərindəndir) türkcə yazdıqları halda, “türkcə və dovğa”ya xor baxanlardan da şikayət etmiş olur.

249 Dovğa qatıqdan düzələn bir duru xörəkdir ki, hal-hazırda belə Gəncənin özünəməxsus yeməklərindən sayılır.

250 N.Marr yazır: “Müsəlman dünyası ilə təmasda olmadan Şota Rustavelinin romantik əsəri meydana gələ bilməzdi” – “İzvestiya”, № 66. Moskva, 17 mart. Bu mövzu barədə “Şota Rustaveli i yeqo vremya”, (Moskva, 1937) məqalələr məcmuəsinə bax.

251 Çenin qoft ba pur-e dehqan-e pir,

Ke Teflis əz u şad emarət-nəzir.

(Qoca dehqanın oğluna belə dedi ki,

Tiflis onun tərəfindən tikilib – red.)

252 Bu hadisəyə Xaqani Şirvaninin qəsidələrindən birində də işarə edilmişdir. Amma burada kraliçanın adı “Qidafə” kimi qeyd olunmuşdur. Beyt belədir:

Qidafə xandeəm ke zəni bud padşah,

İskəndər amədəş be rəsuli soxən-qozar.

(Qidafə dediyim padşah bir qadın idi,

İskəndər elçiliyə onun yanına danışmağa gəlmişdi – red.)

Fidrovsi də “Qidafə” adını işlədir.

253 Xələl çun dər an mərz-o-bum avərənd,

Təmə dər Xorasan-o-Rum avərənd.

254 Burtasın ruslarla müttəfiqlik edən Alanların başçısı olması ehtimal edilir.

İskəndərin ruslara qarşı səfərindən Nizamiyə əsaslanıb bəhs edən tədqiqatçılardan Şarmou, Erdman, Q.Yakob və başqaları “Qıntal”ın bəzi IX əsr ərəb mənbələrində rast gəlinən “Qınaz”dan törəmiş bir söz olduğunu təxmin edirlərsə də, rus şərqşünaslarından Minorski buna çox da inanmır (İslam ensiklopediyası).

255 Xəzər dağından məqsəd Kaspi dağları da deyilən Qafqaz silsiləsidir.

256 Zə kuh-e Xəzər ta be dərya-ye Çin

Həme tork bər tork binəm zəmin.

Əgərçe nəşod tork bər rum xiş

Həm əz ruseşan kine ba rum biş.

Ze peykan-e torkan-e in mərhəle

Təvan rixt bər pa-ye rus abele.

Türkcəsi:

Xəzər dağından ta Çin dənizinə,

Türklər yayılmış yerin üzünə.

Gərçi onlar əqrabamız deyillər,

Rusdan artıq həm Rumlara kinlilər.

Türkün gücüylə biz fəqət gerçəkdən,

Tam kəsərik rus ayağını bu yerdən.

Buradakı Türk-Rum ixtilafı, yəqin ki, şairin yaşadığı dövrdən əvvəlki əsrdə səlcuqlarla bizanslar arasında baş vermiş müharibələrdən irəli gəlir.

257 Çinli türk qızının macərası ətraflı şəkildə bu hissənin V fəslini təşkil edən “Nizaminin qadına münasibəti” fəslində veriləcəkdir.

258 S e m i r a m i, başqa cür desək, Semiramis və ya Semiramida – Derxeto ilahəsinin qızıdır; göyərçinlər tərəfindən böyüdülmüş və tərbiyə edilmiş Semirami, əvvəlcə Suriya hökmdarı Onnun arvadı olmuş, sonra onu Assuriya padşahı Nin Onndan almışdır. Ikinci əri öldükdən sonra Semirami Nineviya taxtına çıxmışdır.

Qədim müəlliflər Babil şəhərinin tikilməsini onunla bağlayırlar. Yalnız Assur-Babil abidələri deyil, İran abidələrini, hətta Misir ehramlarını da ona aid edirlər. Asma bağların və dağ yollarının salınması da, həmçinin, ona mənsub edilir.

Semiraminin aşiqanə macəraları haqqında bir çox rəvayətlər və dastanlar vardır. Bütün bunların, yanlış olaraq, Assur-Babil mifologiyasındakı eşq ilahəsi İstarla qarışdırılması ehtimal edilməkdədir.

259 Hər ikisi X əsr ərəb müəlliflərindəndir.

260 XII əsrin sonlarına doğru Şirvanşah Axsitan Mənuçehr tərəfindən dəf edilib və saray şairi Xaqaninin bir qəsidəsində qeyd olunmuş hücumdan əvvəl də, müxtəlif çağlarda ruslar Azərbaycana və Xəzər sahillərinə qanlı basqınlar etmişlər. Məsudi, İbn Əl-Əsir və başqa ərəb tarixçilərinin və erməni tarixçisi Kaqankatvatsinin zaman-zaman baş vermiş bu hücumlar barədə məlumatları, toplu olaraq “Tarixdə Azərbaycan-rus münasibətləri” seriyasında verilmişdir (“Odlu yurd”, 1929-30-cu il məcmuəsi). Rusların bu tərəflərə hücumları 880-ci ildən başlayaraq, 909, 913, 943 və 968-ci illərdə təkrar olunmuşdur. Xüsusən 943-cü ildə Bərdənin tutulması və qarəti ilə baş verən hücumu erməni tarixçisi Kaqankatvatsi də qeyd etmiş və verdiyi təfsilatla amansız rusların qadınlarla uşaqları əsir götürdüklərini aydın şəkildə bildirmiş və beləliklə də müsəlman qaynaqlarındakı məlumatı təsdiq etmişdir.

261 “Çöllülər”dən məqsəd, yəqin ki, qədim Qıpçaq vadisinin alan, peçeneq və s. kimi köçəriləridir.

262 Azərbaycan türkcəsi ilə yazılmış bu kitab Mirzə Kazım bəy tərəfindən 1848-ci ildə Kazan universiteti mətbəəsində nəşr olunmuşdur.

263 Məsudi göstərir ki, Azərbaycan və Xəzər sahillərini talan edən ruslar, onların keçməsinə şərait yaratdıqları üçün ələ keçirəcəkləri qənimətlərin yarısını xəzərlərə vəd etmişdilər. Amma bu vədinin əksinə olaraq, xəzər padşahı, müsəlman xəzərlərin qarətdən qayıdan ruslardan dindaşlarının intiqamını almalarına da mane olmamışdır. Eynilə, ruslar burtaslarla bulqarların da hücumuna məruz qalmışlar.

Şirvanşah Əbul-Müzəffər Axsitana yazdığı qəsidədə, rus hücumuna işarə edən şair Xaqani da ruslarla xəzərlərin müttəfiq olduqlarını qeyd edir. Belə ki, şaha müraciətlə yazır:

Sahebmərəzənd rus-o-xəzran

Monker şode sahebəfsəranra.

(Rus və xəzərlər xəstələniblər ki,

Tac sahiblərini inkar edirlər – red.)

264 Mahi-ye taze, morğ-e pərvari

Bərre-ye şirməst-e bolğari

(Təzə balıq, bəslənmiş quş

Süddən məst olan bulğar quzusu – red.)

“Bərre-ye şirməst-e bolğari”, “Qaraçay quzusu” Qafqaz restoranlarının kaxet şərabı ilə birgə verilən məşhur kababını təşkil etməkdədir. Bu Qaraçaydan məqsəd Şimali Qafqazda yerləşən bir türk elidir; onunla qonşu olan Balkar türklərilə bərabər yaşamaqdadır. Bununla aydın olur ki, zəmanəmizdə “qaraçaylı” deyə tanıdığımız quzu, Nizaminin dövründə “balkar” sifətilə anılırmış.

265 Xaqaninin bu məşhur qəsidəsindən bəzi beytləri burada qeyd edirik:

Fərh-e to be cəng-e ləşkər-e rus

Tarix şod aseman mər anra

Rayat-e to rus-ra əla rus

Serser şode şax-zəmiran-ra

Peykan-e şəhab-rəng çun ab

Atəş zəde div-ləşkəran-ra

Dər zəhre-ye rus rande zəhrab

K-əndaxte yeğleq-e pəran-ra

Yek səhm-e to xezrvar beşkəst

Həftad-o-ce kəşti əbtəran-ra.

“Yığlıq” kəliməsini Əli Əbdurrəsul, türkcə bir söz olaraq, “ox” mənasında izah edir (Xaqani divanı).

266 Nizaminin ruslarla qonşuları arasındakı münasibətlər haqqındakı bu qeydləri tarixi məlumatlara uyğundur.

267 Çun be sorxi boraq randəndəş

Məlek-e sorxcame xandəndəş.

(Qızğınlıqla at çapdığı üçün

Ona qırmızı geyimli hökmdar dedilər – red.)

268 “Bilqeyis”i “Bəlqız” kimi oxuyub bunun bir türk adı olduğunu hesab edənlər də vardır.

269 (Hindu qaralığından, rus sarılığından

Dünyanı gəlin otağı kimi təmizlədim – red.)

270 (Ölkədəki atəşpərəstlik adətini sildim,

Rusun dənirindən atəş qopardım – red.)

“Zənci” (“zəngi”) ilə “rus” isimləri, Nizamidə, çox hallarda sinonim kimi işlənir. Şair onları mütrüb, rəqqas və çalğıçı rolunda göstərir. Məsələn:

Çe başəd motrəb-e zəngi-yo-rusi

Nə şayəd kərd əz-in behtər ərusi.

(Əgər zənci və rus mütrübü olarsa,

Bundan yaxşı toy etmək olmaz! – red.)

271 Bu beytlərin fransızca tərcüməsi T.B.Şarmounun 1828-ci ildə Sankt-Peterburqda çıxmış “Expedition d’Alexandre le Grand contre les Ruses” (“Böyük İskəndərin ruslara qarşı yürüşü” – red.) əsərində verilmişdir.

Nizaminin “İskəndərnamə”sindən iqtibas olunan bu kitabın böyük bir qismi, Kəlküttə nəşrindən Lui Şpitsnagel tərəfindən – əvvəlcə Rusyia Xarici İşlər Nazirliyi nəzdindəki Şərq İnstitutunun tələblərindən idi – tərcümə edilmişdir. Gənc yaşında ölən Luidən sonra əsəri Şarmou tamamlamışdır.

272 Şah təşni-e tork-e xod beşenaxt

Hendu-ye saxt piş-e u dər taxt

(Şah öz türkünün eyhamını tanıdı,

Barışıq hindusunu ona tərəf çapdı – red.)

273 Bəli şah-ra comle fərman-bərim

Və likən z-ayin-e xod nəqozərim!

(Bəli, hamımız şaha itaət edirik,

Amma öz adətimizdən keçmərik – red.)

274 Nizaminin bu təşbehi diqqətəlayiqdir. Məlum olur ki, onun zamanında da “içləri ilə çölləri düz gəlməyən” şeyxlər çox imiş.

275 Şairin qadın haqqındakı bu qüsurlu düşüncələri bizanslıya söylətməsi heç də təsadüfi deyildir.

Ç.Dillin “Bizans portretləri” adlı əsərinin rusca tərcüməsinə (Moskva, 1901) müqəddimə yazan professor M.Bazarov, Moskva çarlığında nəşr edilən “Pçela” jurnalındakı romandan tərcümə edilmiş bir hissədən qadınlar haqqında bu sətirləri qeyd etməkdədir: “Alçaqlıqların başı qadınlardır. Hamımızın həlakına səbəb olan onlardır. Qadının hakim olduğu evə yazıq; yazıq o kişiyə ki, qadının sözünə qulaq asır”.

276 Nə hər ke zən bovəd namərd başəd!

Zən an mərd-əst k-u bidərd başəd!

Bəsa rəna zəna k-u şirmərd-əst,

Bəsa mərda ke ba zən dər nəvərd-əst!

Nizaminin bu beytini Firdovsinin bu məşhur beyti ilə müqayisə edin:

Zən-o-əjdaha hər do dər xak beh

Zəmin pak əz-in hər do napak beh.

(Qadın da, əjdaha da hər ikisi yerə girsə yaxşıdır. Yer üzü bu iki murdardan təmiz olsa yaxşıdır! – red.)

277 Əlişir Nəvaiyə həsr olunan yubiley məcmuəsinin 19-cu səhifəsində (Alişer Navoi, Moskva-Leninqrad, 1946. Rusca məcmuə) yazılmış sətirlərin burada verilməsi heç də yersiz olmaz: “Müasiri olduğu İran və ərəb dünyası ilə müqayisədə, monqol-türk dünyasının qadına daha yüksək bir yer verdiyini qeyd etmək gərəkdir!”. “İslamiyyətin başlanğıcı və qadın” adlı əsərində məşhur şərqşünas və tarixçi Bartold, VIII əsrdən tutmuş XV yüzilə qədər Orxon abidələri və “Dədə Qorqud dastanları” kimi mənbələrə əsaslanaraq, qadının türk dünyasındakı yüksək mövqeyini göstərən bir çox misallar vermişdir. Bu misalları biz A.Y.Yakubovskinin “Qızıl Orda” adlı əsərində də görürük. XV yüzillikdə Kiçik Asiyanın şərqində, başqa sözlə desək, Azərbaycanda yazıldığı təxmin olunan “Dədə Qorqud” hekayələrində xalq qəhrəmanları ilə bərabər çalışan və hərbi yürüşlərdə kişilərlə birlikdə mühüm rol oynayan qadınlara da rast gəlirik.

278 Həmana ke an rostəniha-ye çost,

Nə əz dane, əz damən-e ədl rost.

(Toxumdan sanmayın bitmişdi güllər,

Ədalətdən göyərmişdi o çöllər!)

279 Toğan şah-e morğan-o-Toğrol be nam

Be soltani əndər ço Toğrol təmam.

280 Qərəncə ço did ançenan dəst-e zur

Sepər bər kəft duxt çun pər-e mur.

(Qarınca elə ki, o güclü əli gördü,

Qalxanı qarışqa qanadı kimi çiyninə tutdu – red.)

281 Nəqoftəm hər çe dana qoft əz ağaz

Ke fərrox nist qoftən qofte-ra baz.

Dər an cozi ke mand əz eşqbazi

Soxən randəm ço tiğ-e mərd-e ğazi.

282 Məgər kəz pey-e dustan-e tuşe kərd

Ke həlva be tənha nə-bayəst xvərd.

283 Nezami ke dər reşte qouhər keşid

Qələmdideha-ra qələm dər keşid.

Nəyasofte dorri ke dər gənc yaft,

Tərazuye xod-ra soxənsənc yaft.

Şərəfname-ra fərroxavaze kərd

Hədis-e kohən-ra bedu tazə kərd.

(Nizami ki sapa gövhər düzdü,

Qələmə alınmışların üstündən qələm çəkdi.

Xəzinədə deşilməmiş inci tapdıqda,

Tərəzisini söz qoşan gördü.

“Şərəfnamə”ni xoş sədalı etdi,

Köhnə əhvalatı onunla təzələdi – red.)

284 M.F.Köprülü, Türk ədəbiyyatı tarixi, səh. 208-209.

285 “Səramədan-e soxən”. “Mələk-əl-müluk” qəsidəsi, səh. 283.

286 Anke kutah came şod cəsədəş

Kərdəm əz nəzm-e xod derazqədəş.

Ançe budəş derazi əz həd biş,

Kutəhi dadəməş be sənət-e xiş.

287 Nezami gər nədid an narbon-ra

Be nosxət dər çenin xand in soxən-ra.

288 Hellmutt Ritter. Über Die Biedelsprache Nizami’s. Berlin – Leipzig. 1927.

289 Bulağın gülü yuması əcəbdir!

Səhv etdim, gülün bulaqda bitməsi (əcəbdir)! – red.

290 Onun baxışlarından utandığı üçün, su çeşməsində

Çeşmədəki ay təki titrəyirdi – red.

291 Günəş və ayın bir-biri ilə izdivacından

(dan yeri) səhəri doğmaq üçün hamilə qalıb – red.

292 Başdan papağı aparan küləkdən

Otlar asudə olarlar, sərv /isə/ əziyyətdə - red.

“Kəlilə və Dimnə”dəki bu sətirlərlə müqayisə et: “Çünki ən şiddətli külək zəif otlara heç nə etməz: fəqət xurmaların ən ucasını və ağacların ən qüvvətlisini devirər”.

293 Səmən saqidir, nərgizin əlində şərab var,

Bənövşə xumardır, qızılgül sərxoş! – red.

294 Bu fikri ilk dəfə Bertels irəli sürmüşdür. Kursivlə verilən cümlə isə bizə aiddir.

295 Siyasət negər ta çe təzim kərd

Ke çərm-e çenin-ra beh əz sim kərd.

Dərinin qədim zamanlarda ruslarda pul yerinə işləndiyi tarixdə bəllidir. “Kuna” adlanan bu dəri pul IX – X əsr rus-bizans münasibətlərinə aid ticarət sənədlərində, “Russkaya pravda” deyilən XI əsrə aid ilk rus qanunnaməsində və Moskva knyazı III İvanın “Sudebnik” adlanan qanunnaməsində xatırlanır. Rusiya haqqında məlumat verən qədim ərəb müəllifləri, o cümlədən, Məsudi öz əsərində “Kuna”dan bəhs etmişlər. “Kuna” (cəmi “kunı”) latıncası “mustelidae” olub, rusca “kunitsa” adlanan heyvanın dərisindən ibarət idi.

296 Şenidəm mən ke hər koukəb cəhanist

Codaqane zəmin-o-asemanist.

297 Şir şou əz qorbe-ye mətbəx mətərs,

Təlq şou əz atəş-e duzəx mətərs!

298 Məsələn, Şirin Xosrova sifarişlə belə deyir:

Və gər quyəd nəhəm rox bər rox-e mah

Bequ ba rox bərabər key bovəd şah.

(Və əgər desə ki, üzümü ayın üzünə qoyaram, (onda) de ki, şah necə “top”la bərabər ola bilər? – red.)

Fərhad da Şirinə öz halını bildirərkən şahmat dili ilə belə deyir:

Bedin ərse ke mibini bərabər

Ço şətrəncəst kar-e mən sərasər.

Piyade ba rox-o-şəh ferz ba pil

Fərəs-ra gərm mirandəm be təcil.

Foru mandəm ke əsbəm dəstxun-əst,

Nədanəm çare həm dəstəm fozun-əst.

Ze mən xəsman gerou bordənd heyhat

Bəfərzin baziyəli gərdənd şəh mat.

(Bərabər gördüyün bu meydanda

Mənim işim başdan-ayağa şahmat kimidir.

Piyada, top, şah, vəzir və fil.

Atımı qızğınlıqla tələsik çapırdım.

Yoruldum ki, atım qana bulaşıb

Çarə tapmıram, rəqiblərim çoxdur.

Düşmənlər məndən girov apardılar, heyhat

Vəzir oyunu ilə mənim şahımı mat elədilər – red.)

299 Nəxəsbəm şəb ke gənci bər nəsəncəm

Dəri bi qofl darəd kan-e gəncəm.

300 Dər pərde-ye an xəyal-e gərdan

Axər səbəbist hal-e gərdan.

Nəzd-e to an səbəb çe çizəst

Benəmay soxən ke in əziz əst.

(Xilqətin varlığında var hikmət,

Səbəbi var bu xilqətin əlbət.

Bunu tapmaqdadır sözün dəyəri,

Onu tapmaqdır insanın hünəri).

301 Nəcuyəd kəsi bir kəsi bərtəri

Məgər k-əz təriq-e honərpərvəri.

Ze hər payqahi ke vala bovəd,

Honərmənd-ra paye bala bovəd.

(Gər hünər sahibi olmazsa biri,

Gedəmməz kimsədən əlbət irəli.

Nə qədər gördüyü olsa da ötkün,

Hünər əhlindən o olammaz üstün).

302 Ke dideəst bər hiç rəngin qoli,

Ze mən ali-avazetər bolboli?

(Kim görmüşdür üstündə hansı gülün,

Məndən gözəl ötdüyünü bülbülün?!)

303 Ze mehr-e kəsan ruy bər taftəm,

Kes-e xiş-ra xiştən yaftəm.

(Üz çevirdim insanların mehrindən,

Mənliyimi tapdım özüm-özümdən)

304 Zəmirəm nə zən bəlke atəşzən-əst

Ke Məryəm-sefət bəkr-o-abestən-əst!

(Təbiətim qadın deyil, əksinə od vurandır,

Məryəm kimi bakirə, həm də hamilədir – red.)

305 “Leyli və Məcnun”un müqəddiməsindən.

306 Bayəd soxən əz neşat sazi,

Ta beyt konəd be qesse bazi!

307 Nizami yaradıclığındakı sevinc məsələsi ilə əlaqədar, şairin bu xüsusiyyətdən irəli gələn zarafat və hazırcavablığına dair daha bir-iki misalı qeyd edək:

Do bive behəm qoftoqu saxtənd,

Soxən-ra be təne dər əndaxtənd.

Yeki qoft k-əz zeşti-ye ruy-e to,

Nəgərdəd kəsi dər cəhan şuy-e to.

Digər qoft niku soxən randei,

To dər xane əz nikuyi mandei.

Yəni: iki qarımış qız söhbət edir və bir-birinə söz atırdılar. Biri digərinə: “O qədər çirkinsən ki, dünyada heç kəs səni almaz” – deyir. O biri də: “Yaxşı söz deyirsən, sən gözəlliyindən evdə qalmısan” – deyə cavab verir.

Ço bər dərya zənəd tiğ-e pəlalək,

Be mahi qav quyəd: keyf haluk?

– İti qılıncını dənizə vursa, öküz balığa “halın necədir?” deyər. – Burada ərəbcə “haluk” “pəlalək”lə qafiyələnmişdir. Nizamiyə: “Bu necə qafiyədir?” demişlər. “Öküz qrammatika və qafiyə dərsi keçməmişdir” – deyə cavab vermişdir.

308 Mənim “Sirlər xəzinəsi” kimi xəzinəm var,

Həvəs yolunda əziyyət çəkmək nəyə lazım?!

Amma bu gün dünyada elə bir adam yoxdur ki,

Onun həvəsnaməyə həvəsi olmasın!– red.

309 Ər in misəzəd gər bexəndəd xerəd,

Ze mən in conun key pəsəndəd xerəd.

Ke yek nime əz omr-e xod kəm konəm

Cəhani por əz nam-e Rostəm konəm.

(Əgər ağıl buna gülsə, yeri var:

Ağıl mənim bu dəliliyimi necə bəyənə bilər?!

Ki, ömrümün yarısını azaldım,

Dünyanı Rüstəmin adı ilə doldurum?! – red.)

310 Sər əz rah-e vajune bər taftəm

Ke qom şod ze mən omr-o-ğəm yaftəm.

Konun k-əz məra raz-e çəndi bəqast

Degər nəsporəm coz həme rah-e rast!

311 Nəquyəm soxən ha-ye bihude hiç,

Be bihude qoftən nəgirəm bəsiç.

Ke an dastanha doruğ-əst pak,

Do səd z-an nəyərzəd be yek moşt xak.

312 Gər benəmayəm soxən-e taze-ra

Sur-e qiyamət konəm avaze-ra.

(Əgər təzə sözümü göstərsəm,

Avazımı qiyamət şeypuruna çevirərəm – red.)

313 Nəxəndəm bər ənduh-e kəs bərq var,

Ke əz bərq-e mən bər mən oftəd şərar.

Be hər xar çun qol səlayi zənəm,

Be hər zəxme çun ney nəvayi zənəm.

Məgər atəş-əst in del-e suxte

Ke əz xor xordən şod əfruxte.

Ço dərya şodəm doşmən-e eybşuy

Nə çun ayinə dusti eybquy.

(İldırım tək gülmərəm başqasına,

Vuruşumdan düşər od çünki mana.

Ağlaram hər tikana – gül kimiyəm,

Sızlaram hər yaradan – ney kimiyəm.

Odmudur, san, bu könül, bax ki, necə

Tutuşur böylə tikanlandıqca!

Dənizəm mən yuyaram kirliliyi,

Deyiləm ayna, açam əyriliyi).

314 Dəhən-ra be mesmar bər duxtən,

Be əz qoftən-o-qofte-ra suxtən.

(Ağızı mismarlayıb bağlamaq

Deyib deyilmişi yandırmaqdan yaxşıdır – red.)

315 Cəhan əz pey-e şadi-vo-delxvəşist

Nə əz bəhr-e bidad-o səxti kəşist.

Biya ta yek dəhən porxənde darim

Be mey can-o-cəhan-ra zende darim.

316 Ze fərda-vo-ze di kəsra neşan nist

Ke di rəftəst-o-fərda dər miyan nist.

Yek əmruz-əst ma-ra nəqd-e əyyam,

Bər u həm etemadi nist ta şam.

Be tərk-e xab mibaşəd şəbi qoft

Ke zir-e xak mibaşəd bəsi xoft.

317 Dər yab ke əz ruh coda xahi şod,

Dər pərde-ye əsrar fəna xahi şod.

Mey nuş, nədani ze koca amədei,

Xoş baş, nədani be koca xahi şod.

(Başa düş ki, ruhdan ayrılacaqsan,

Sirlər pərdəsində fani olacaqsan.

Mey iç, bilmirsən ki, hardan gəlmisən,

Şad ol, bilmirsən ki, hara gedəcəksən. – red.)

Xəyyam

318 Cəhani çenin xub-o-xorrəmsereşt

Həvalət çera şod bəqa bər beheşt.

Əz-in xubtər xod nəbaşəd degər

Ço an xubtər qofti an xubtər.

319 Dər pər-e tavus ke zərpeykər-əst

Sərzəneş-e pay koca dərxvər-əst.

Zağ ke u şod be həme tən siyah,

Dide sefid-əst dər u kon neqah!

320 Rah çenan rouk ke ze can didei

Bər do cəhan zən ke cəhandidei.

Zir məbin ta nəiləvi payetərs,

Pəs məngər ta nəşəvi sayetərs.

321 Zer ke dər-u sekke-ye məqsud nist,

An zər-o-zərnix be qeymət yekist.

322 Mərd be zendan şərəf arəd be dəst,

Yusef əz-in ruy be zendan neşəst.

(İnsan zindanda şərəf kəsb edər,

Buna görə Yusif zindanda oturdu – red.)

Azərbaycanlı Nizaminin haqq uğrunda bu mübarizliyi ilə fars Sədinin haqsızlıq önündə böyük əməyi təbliğ edən aşağıdakı beytləri nə böyük təzad təşkil edir:

Nasəzayi-ra ço bini bəxtiyar

Aqelan təslim kərdənd extiyar.

Hər ke ba puladbazu pənce kərd

Saəd-e simin-e xodra rənce kərd.

(Ləyaqətsizi bəxtiyar gördükdə,

Ağıllı adamlar təslim yolunu tutarlar.

Kim polad qollularla pəncələşirsə

Öz gümüş biləklərinə əziyyət verir – red.)

323 Sər ze həva taftən əz sərvərist

Tərk-e həva qovvət-e peyğəmbərist.

324 Be mərdom dər amiz əgər mərdomi

Ke ba adəmi xu konəd adəmi.

325 Əncom-e aseman həmayel-e tost

Çistənd an həme vəsayel-e tost.

Təngi-ye comle-ra məcal toyi

Tən-e gəlusay-sin xiyal toyi.

Hər yek əz to gerefte timsali

To çe giri be hər yeki fali.

326 Zəman-ra əvvəlin bətn in zəmi bud

Cəhan-ra axərin bətn adəmi bud.

327 Bedan xod-ra əz rah-e məani

Xoda-ra dani ər xod-ra bedani.

328 To an nurike çərxət təşt-e şəm” - əst

Nəmudar-e do aləm dər to cəm” - əst.

329 Çun şir be xod sepəhşekən baş

Fərzənd-e xesal-e xiştən baş.

(Aslan kimi təkbaşına zorlu ol,

Özünün fəzilətinin oğlu ol!)

330 Hər ke z-amuxtən nədarəd nəng,

Dor bər arəd ze ab, ləl əz səng.

331 Ab-e heyvan nə ab-e heyvan-əst

Can-e ba əql-o-əql-e bacan-əst.

332 Bozorg afərinənde-ye hər çe həst,

Ze hər çe afəride-əst balo-vo-pəst.

Nəxostin xerəd-ra pədidar kərd,

Ze nur-e xodəş dide pendar kərd.

Hər an nəqş k-əz kelk-e qodrət neqaşt

Be çeşm-e xerəd hiç ponhan nədaşt.

Məgər nəqş-e əvvəl k-əz ağaz bəst

K-əz an pərde çeşm-e xerəd baz bəst.

(Necə var, şübhəsiz, böyük Yaradan,

Yaradılmış onunla kövn-ü məkan.

Ağlı öncə yaratmış ol qüvvət,

Ona nurundan eyləmiş qismət.

Qüdrətin fırçası nə ki, çəkmiş,

Gözlərin ağlın onlara açmış.

Təkcə ilk sirri saxlamış özünə,

Pərdə çəkmişdir ağlın o, gözünə.

333 Əql-e ba-can ətiyye-ye əhəd-əst,

Can-e ba əql zende-ye əbəd-əst.

334 Cəhan eşq-əst-o-digər zərqsazi

Həme bazist ella eşqbazi.

335 Kəsi k-əz eşq xali şod fesordəst

Gərəş səd can bovəd bi eşq mordəst.

336 Be eşq-e qorbe gər xod şir başi

Əz-u behtər ke ba xod sir başi.

Nizaminin bu özgəgüdərliyi (alturizmi) ilə Sədinin özgüdərlik (eqoizm) ifadə edən aşağıdakı beyti nə qədər ziddir.

Çe lazem-əst yeki şadman-o-mən ğəmgin,

Yeki bexab, mən əndər xəyal-e u bidar!

(Nəyə lazımdır ki, biri şad olsun, mənsə qəmgin,

Biri yuxuda olsun, mənsə onun xəyalı ilə oyaq?! – red.)

337 “...Eşq nizamı yalnız canlılar və üzvi varlıqlar deyil, üzvi olmayan varlıqlar aləminə də hakimdir; və bu, qovuşma (attraction), yanaşma (gravitation), maqnetizm (magnetism) və kimyadakı qaynaşma (attinites) şəkilləri ilə təzahür etməkdədir...”

Höte “Divan”ının fransızca tərcüməsinə müqəddimə yazan M.Lixtenbarq yazır ki, “bu fikir və bu mövzu Höte divanının ən gözəl şerlərində hakimdir”. (Gôthe. Divan occidental – oriental – West – Östlicher Divan. Paris. MCMX I. səh 44).

338 Gər əndişekoniəz rah-e bineş

Be eşq-əst istade afərineş.

Ömər Xəyyamın bu rübaisi ilə müqayisə et:

Sər dəflər-e aləm-e məni eşq-əst

Sər beyt-e qəside-ye cəvani eşq-əst.

Ey an-ke xəbər nədari əz aləm-e eşq

In nokte bedan ke zendeqani eşq-əst.

(Mənalar aləminin dəftərinin sərlövhəsi eşqdir,

Cavanlıq qəsidəsinin beytinin ilk sözü eşqdir.

Ey eşq aləmindən xəbəri olmayan,

Bu incə mənanı bil ki, həyat – eşqdir! – red.)

339 Ço mən bi eşq xod-ra can nədidəm,

Deli befruxtəm, cani xəridəm.

340 Eşq ayine-ye bolənd-nur-əst

Şəhvət ze hesab-e eşq dur-əst.

Eşq-e ğərəzi bəqa nədarəd

Ke eşq ğərəz rəva nədarəd.

Ba eşq ğərəz koca bovəd rast?

Eşqi ke ğərəz neşəst, bər xast.

Gürcü şairi Şota Rustavelinin bu beytləri ilə müqayisə et: (Azərbaycanca tərcüməsindən)

Məhəbbət bir zərif şeydir, şəhvətlə dərk olunmaz yar,

Məhəbbət başqa bir şeydir, şəhvətdən o qalır kənar.

Məhəbbət ilə şəhvətin arasında çox uçurum var,

Sözlərimə qulaq verin, qarışmasın bu anlamlar.

341 Aşeq ze nəhib-e can nətərsəd

Canan tələbəd, ze-can nətərsəd.

342 Eşqi ke nə eşq-e cavedanist

Baziçe-ye şəhvət-e cəvanist.

343 Afərin-ra toyi fereşte-ye pas

Afərinənde-ra dəlile-şenas.

344 V-an-ke danəd ke əsl-e cayəş çist

Can-e u bi cəsəd təvanəd zist.

Ğələt qoftəm can-e olvi-geray

Nəmirəd-o-likən şəvəd baz-cay.

345 Sereşt-e məra afəridi z-xax

Sereşte to kərdi be napak pak.

Əgər nikəm-o-gər bədəm dər sereşt

Ğəza-ye to in nəqş dər mən neveşt.

(Mənim cismimi torpaqdan yaratdın,

Sən natəmizə təmizi qarışdırdın.

Əgər mən təbiətcə yaxşı və ya pisəmsə,

Sənin hökmün bu naxışı mənə yazıb – red.)

Nizaminin bu beyti Xəyyamın aşağıdakı rübaisini xatırladır:

Ya Rəb, to geləm sereşteyi mən çe konəm

Pəşm-o-qəsəbəm to reşteyi mən çe konəm.

Hər nik-o-bədi ke əz mən ayəd be vocud

To bər sər-e mən neveşteyi, ənm çe konəm.

(Ya Rəb, mənim palçığımı sən qarışdırmısan, mən nə edim?

Yunumu, ipəyimi sən əyirmisən, mən nə edim?

Mənim etdiyim bütün yaxşı və pis (işləri)

Sən mənim alnıma yazmısan, nə edim? – red.)

346 Həst bər kəsi ze mellət-e xiş

Kofr-e nemət ze kofr-e mellet-e xiş.

347 Halbuki, İran ədəbiyyatının didaktik şairi kimi şöhrət qazanmış Sədi Şirazi Nizami Gəncəviyə tamamilə zidd bir fikri təlqin edir:

Be hiç yar mədeh xater-o-be hiç diyar

Ke bər-o-bəhr fərax-əst, adəmi besyar.

(Heç bir yara və heç bir diyara ürək bağlama –

Yer üzü geniş, insan çoxdur! – red.)

və ya:

Sədiya, hobb-e vətən gər çe hedisist səhih

Nətəvan mord bexari ke mən anca zadəm.

(Ey Sədi, vətən sevgisi düz söhbət olsa da,

Mənim doğulduğum yerdə alçaqlıqla ölmək olmaz – red.)

348 Bedanəd hər ke ba tədbir başəd,

Ke tənhaxor ço dərya təlxruyəst.

349 Məxor tənha gərət xod ab-e cuy-əst,

Ke tənhaxor ço dərya təlxruyəst.

350 Ta key dəm-e əhl, əhl-e dəm ku,

Həmrah koca-vo-həmqədəm ku

Nəxli ke be şəhd xorrəmi kərd

An şəhd ze ru-ye həmdəmi kərd.

Pile ke berişəmi-kolah-əst

Əz yari-ye həmdəman-e rah-əst

Əz şadi-ye həmrəhan keşəd mur

An-ra ke əz-u fozun şəvəd zur.

Dər Çin nə həme hərir bafənd

Gəh həlle gehi həsir bafənd.

Dər hər çe z-etedal yarist

Əncameş-e an besazqarist.

351 Bebayəd xiştən-ra şəm kərdən

Be kar-e digəran del cəm kərdən.

352 Ço darəd xu-ye to mərdom-sereşti

Həm inca-vo-həm anca dər beheşti.

353 Nə bini aftab-e aseman-ra

Əz an xəndəd ke xəndanəd cəhan-ra.

354 Səg bər an adəmi şərəf darəd

Ke ço xər dide dər ələf darəd.

355 Sekəndər ze Çin rəy-e Xərxiz kərd

Dər-e xab-ra təng-e dəhliz kərd.

356 Leninin “Hər bir kommunist casus olmağa borcludur!” hökmü məşhurdur.

357 Setəm dər məzhəb-e doulət rəva nist,

Ke doulət ba setəmkar aşena nist.

Xəri dər kahdan oftad naqah

Nəquyəm vay bər xər, vay bər kah!

358 Fəraxiha-vo-nikiha-ye ətraf

Ze ədl-e padşah-e xod zənəd laf.

Ze çeşm-e padşəh oftade rahi

Ke bəd rəyi konəd ba padşahi.

359 Dad dər in dour bər əndaxteəst

Dər pər-e simorğ vətən saxteəst.

Şərm dər in tarom-e əzrəq nəmand

Ab dər in xak-e moəlləq nəmand.

Xiz Nezami, ze həd əfzun gery,

Bər dəl-e xunab şode xun gery.

360 Ançe ma-ra fərize oftad-əst

Zolm-ra zolm, dad-ra dad-əst.

361 Bu, cümə ibadəti zamanı came imamlarının Osmanlı sultanlarını qarşılayaraq, “padşahım, qürurlanma, səndən böyük Allah var!” demələrini xatırladır.

362 Qaher şou-vo-bordbar mibaş

Mey mixor-o-huşyar mibaş.

(Güclü ol, amma təmkinli ol,

Mey iç, amma ayıq ol! – red.)

363 Rəy-e to əgər çe həst hoşyar

Rəy-e degəran ze dəst məqozar.

364 Dər qoul çenan kon ostovari

K-imən şəvəd əz-to zinhari.

(Sözündə elə möhkəm ol ki,

Kömək istəyən sənə güvənsin – red.)

365 An-ra ke zəni ze bix bər kən

V-an-ra ke to bər keşi məyəfkən.

366 “İqbalnamə”adlanan ikinci hissə.

367 Siyavuş İran padşahı Keyxosrovun Turan şahzadəsindən doğulmuş oğludur. Atasından gördüyü haqsızlıq üzündən o, Turana pənah aparmış və burada Əfrasiyabın qızı Firəngis ilə evlənmişdir. Bir rəvayətə görə, indiki Maku tərəfdə onun üçün ayrılmış ərazidə gözəl və abad bir idarə qurmuş Siyavuş aravuranların fitnəsi ilə İranla gizli əlaqədə günahlandırılıb qaynatası Əfrasiyab tərəfindən öldürülür. Iran ilə Turan arasında tarixi müharibələr bu günahsız insanın məsum qanının tökülməsindən doğan kin üzündən baş vermişdir. “Siyavuş qanı tökmək” haqsız yerə qan tökmək deməkdir. “Şahnamə”də bu hekayətə mühüm yer ayrılmışdır /Bax: M.Ə.Rəsulzadə. Əsrimizin Siyavuşu. Istanbul, 1922/.

368 Ze məşğuli-ye molk-e xod hər kəsi

Nədarəd suy-e ma fərağət bəsi.

369 Nəşayəd be yek tən cəhan daştən

Həm aləm an-e xod enqaştən.

Cəhan qesmət-e molk darəd bəsi

Və-zə-an həst hər qesməti bər kəsi.

Çoqesm-e xoda-ra koni ram-e xiş

Bar an qesmət oftade dan nam-e xiş.