7.System społeczny a kultury dominacji. Produkcja dyskursów władzy. Ciało w opresji – władza/wiedza I panoptyzm; biowładza (Foucault)

Działania i myślenie członków społeczeństwa są kształtowane przez ukryte i nieuświadomione struktury, które wytwarzają się historycznie i mają wielką trwałość. Działają one jakby „za plecami” podmiotów społecznych. Foucault określa je mianem „dyskursów” życia potocznego, oraz struktur poznawczych (epistemes) aktywności filozoficznej i naukowej. W pewnych momentach ciągłość dyskursów ulega radykalnemu zerwaniu i tworzą się nowe ramy działania i myślenia. Istotną rolę w tym procesie odgrywa nauka społeczna. W rezultacie tworzy się całkowicie nowy świat społeczny, wszystko bowiem w społeczeństwie jest zrelatywizowane do dyskursu. „Archeologia wiedzy” to wydobywanie na jaw, odgrzebywanie spod powłoki pozornej oczywistości i konieczności innych niż panujące aktualnie dyskursów, ukazywanie zarówno ich historycznej ciągłości, jak i dyskursywnych przełomów. W historii dyskursów ogromną rolę odgrywa przypadek, odkrycie, inicjatywa, decyzja. Archeologia wiedzy pozwala dostrzec, że „teraźniejszość nie była zawsze”, a obecne instytucje, reguły i przekonania nie są ani jedyne, ani konieczne, ani odwieczne.

Dyskursy raz ustalone są ludziom narzucane i egzekwowane. Pojawienie się nowych znaczeń stanowi efekt walk i realizowania władzy. „Genealogia wiedzy” odkrywa moment narodzin nowych dyskursów, wiążąc je ze starciami sił społecznych dysponujących nierównymi zasobami władzy. Na przykład pozornie oczywiste dychotomie: szalony-normalny, chory-zdrowy, przestępca-przestrzegajacy prawa - zrodziły się w jakimś momencie historycznym jako efekt praktyk psychiatrycznych, medycznych i kryminologicznych. Wykluczenie pewnych kategorii ludzi poza obręb społeczeństwa (ekskluzja) jest efektem zastosowania pewnych schematów kategoryzacyjnych. Stają się one narzędziem władzy, której agentami są „sędziowie normalności”: nauczyciele, lekarze, naukowcy, pracownicy socjalni. Stworzyli nam oni dzisiaj „społeczeństwo dyscyplinujące”, w którym jesteśmy poddani obserwacji, badaniu, naciskowi konformizującemu, represjonowaniu. Swoją genealogię pełną przypadków, innowacji, błędów, efektów walki mają wszelkie systemy reguł społecznych, które dlatego są zawsze heterogeniczne i wewnętrznie niespójne.

Władza przenika całe życie społeczne, jest obecna we wszelkich stosunkach społecznych. Występuje wszędzie tam, gdzie ludzie zmuszani są czynić to, czego by inaczej nie robili. Warunkiem istnienia władzy (w odróżnieniu od całkowitego uprzedmiotowienia poddanych) jest wolność podmiotów, które mogą władzy się przeciwstawić. Konfrontacja i kontestacja przeciw władzy to symptomy podmiotowości.

Panoptyzm termin ten został zaproponowany przez francuskiego filozofa i socjologa Michel’a Foucautl’ta. Zainspirowany pomysłem panopticonu, będącego projektem idealnego więzienia stworzonego przez pozytywistycznego filozofa i prawnika Jeremy Benthama.„Zasada jego konstrukcji opierała się na projekcie architektonicznym (rys. 1), który umożliwiał ekonomizację nadzoru nad więźniami przez uczynienie ich i ich cel widzialnymi przez potencjalnego nadzorcę znajdującego się centralnej wieży, z której widać wszystko samu będąc niewidocznym. Właśnie owa niewidoczność zapewniać miała powstanie u więźniów przekonania, że są obserwowani cały czas, bez względu na to czy tak rzeczywiście było, czy też nie. Nie znając sytuacji, zakładali, że są obserwowani zawsze. W ten sposób za pomocą spojrzenia można było nadzorować wielu więźniów, dla pilnowania których w tradycyjnym więzieniu potrzeba było mnogości strażników”

Dla Foucault panopticon jest przykładem działania władzy, która pozostaje niewidoczna, a zarazem wszystko widząca. Panoptyzm jest sprawowaniem władzy nastawionym na jak największe poznanie, jej potęga polegać miała na nieustannie gromadzonej wiedzy na temat każdej nadzorowanej jednostki. Jednostki pomimo tego, że niewiedzą przez kogo i kiedy są kontrolowani. Panopticon – maszyna umieszczająca dowolną jednostkę w polu widzialności, podczas gdy nie można zweryfikować tego, czy istnieje nadzorca – to pułapka pozwalająca, by nadzór dokonywał się niemal sam i to bezustannie, i to bez konieczności faktycznej ciągłej lustracji. Pułapka o tyle niezwykła i podstępna, że schwytana w nią jednostka – dzięki grze spojrzeń, widzialności i niewidzialności – „staje się zasadą ujarzmiania samej siebie”.

Odwrotnością panopticonu jest wynalazek naszych czasów Synopticon (wielu ogląda niewielu). Umożliwia on kontrolowanie nielicznych przez licznych. Co dziwniejsze owi nieliczni pragną być obserwowani, a liczni chcieli by do nich dołączyć. Nieliczni pragną wyeliminować ze swojego grona niektóre osoby (np. program BigBrother). Ponadto zwykle liczni pragną być poddani władzy spojrzenia.

Foucault zdefiniował dwa rodzaje władzy: władzę nad ciałami za pomocą technik nadzoru i instytucji karnych oraz biowładzę, która sprawowana jest nad populacją, nad życiem i żywymi istotami.

Skrajna forma sterowania egzystencjalnego: biowładza (w rozumieniu jak u Michela Foucault), tzn. wykorzystywanie posiadanej władzy politycznej w celu ideologicznie zaprogramowanej selekcji grup społecznych.

Istota biowładzy: zdolność arbitralnego decydowania o istnieniu (przetrwaniu lub zagładzie) określonych zbiorowości, przez oddziaływania warunkujące i uzależniające (odpowiednio: uprzywilejowujące lub upośledzające, tzn. dyskryminacyjne i eksploatacyjne) lub wręcz przez oddziaływania eksterminacyjne (fizyczne eliminowanie negatywnie wyróżnionych kategorii społecznych).