3.12 Жазықтық топографиялық бетімен қиылысуы
Жазықтықтың топография бетімен қиылысуы 23 - суретте көрсетілген. Топография беттің жазықтығымен қиылсатың сызығы қисық сызық болған соң, сол себепті барлығы горизонталь сызықтардың қиылысуын табу керек.
23 - Сурет.
Осыңдай есеп жер құрылыстарды топография бетінде жобаланғанда пайдаланады.
Жердің рельефің анықталғанда және ерекше есептерді шешкенде профиль тұрғызу қажет.
Профиль – еркін бетті немесе жазықтықты вертикаль жазықтығымен тілу. Қиюші жазықтықтың горизонталь проекциясы сызық болады (жазықтықтың ізі), профильдің бағыты деп атайды.
Профиль бойлай болу мүмкін (іргетас осі арқылы), көлденелі (іргетастың көлденен) және берілген бағытымен. Профиль проекциялаушы байланыста тұрғызуға болады немесе бөлек.
24 - суретте топография бетінің профилі тұрғызатын мысалы көрсетілген.
Жоспардан жоғары горизонталь түзуді сызып, бойына топография беттін жазықтығымен қиылысатын нүктелерің түсіреміз. Сол жақта вертикаль түзуді сызып, масштабтың бірлігін белгілеп, сол нүктелер арқылы денгей түзулерді жүргіземіз. Горизонталь түзудегі нүктелер арқылы соған перпендикуляр тұрғызып, бір қатар нүктелерді табамыз және қисық сызығымен қосамыз. Табылған қисық сызық берілген жердің профилі болып қалады.
24 - Сурет.
Кейбір жағдайда вертикаль масштабын үлкейтуге болады, сол себепті жердің рельефі анық мәнерлейтің болады. Түзудің бетімен қиылысатын есептерді шешуде үлкейтілген вертикаль масштабын пайдалануға болады.
3.13 Түзудің жазықтық және топография бетімен қиылысуы
3.13.1 Түзудің жазықтығымен қиылысуы. Егер түзу жазықтықта орналаспаса және параллел болмаса, онда кейбір нүктеде жазықтықпен қиылысатын болады. Қиылысатын нүктені табу үшін түзу арқылы көмекші жазықтықты (жалпы немесе дербес жағдайдағы) тұрғызады; берілген жазықтықтың көмекші жазықтығымен қиылысатын сызығың анықтайды. Тұрғызған сызықтың берілген түзуімен қиылысатын нүкте аңықтайтын нүкте болып қалады.
Егер есеп жалпы жағдайдағы жазықтық көмегімен шығарылатын болса, оңда горизонталь сызықтарды қолданады. Осыңдай әдісті – горизонталь әдісі деп атайды.
Түзу арқылы жалпы жағдайдағы жазықтықты тұрғызу үшің жазықтықты кесіндісінің шеттері арқылы тұрғызған еқі горизонталь көмегімен тапсырады. Горизонтальдерді ерқін бағытымен тұрғызады, бірақ, міндетті түрде, өзара параллел және берілген жазықтықтың горизонталімен сызбаның ауданыңда қиылысатын болсың.
АВ кесіндісінің Рí еніс масштабымен берілген Р жазықтығымен қиылысатың К нүктесің анықтайтың мысалды қарастырайық (25 - сур.). А6 және В2 нүктелер арқылы өзара параллел 6 және 2 екі горизонтальдің проекциялары жүргізілген, олар көмекші жалпы жағдайдағы жазықтықты анықтайды. С6 және D2 бір есімді горизонтальдердің қиылысатын нүктелерді анықтаймыз және оларды өз ара қосамыз, көмекші және берілген жазықтықтардың қиылысатын сызығыңа пайда боламыз. А6В2 түзу С6D2 сызығымен қиылысуынан К пайда болды.
25 - Сурет.
Егер есепті дербес жағдадайғы жазықтық көмегімен шығарылса, оңда профильді қолданады. Бұндай әдісті профиль әдісі деп атайды. АВ түзу кесіндісің, профиль бағытың беретін, горизонталь проекциялаушы жазықтыққа ішіне алып, өткен есепті шешім шығарайық (26 - сур.).
Профиль бағытына параллел масштабтың бір бірлігіне тең аралықта денгей жазықтықты тұрғызады, 1-7 денгей сызықтарды. Осы сызықтарға қиылысу сызықтың нүктелерің С7 және D3 яғни А6 және В2 берілген түзудің нүктелерін тасымалдайды. Қиылысу сызықтың С7'D3' және А6'В2' түзудің бірлестіру жағдайды алады. К' кесіндісінің жазықтығымен қиылысатын іздеген нүкте болады, сол себепті оны түзудің А6В2 проекцияда К4,8 нүкте болып қалады.
Түзу және жазықтықтың еністері өте кіші болатын жағдайда вертикаль масштабың бірнеше рет үлкейтуге болады.
26 - Сурет.
3.13.2 Түзу сызықтың топография бетімен қиылысуы.Түзу сызықтың топография бетімен қиылысатың нүктені танымалы әдістерімен, яғни горизонталь әдісіме , немесе профиль әдісімен табуға болады.
Әдетте осы есепті профиль әдісімен шығарады (27 - сур.). Сол себепті түзу арқылы горизонталь проекциялаушы жазықтық жүргізіледі және берілген түзу яғни онымен қиылысатын бетінің профилін тұрғызады. Қосарлану жағдайда профильдін үстінде берілген түзудің топография бетімен қиылысатын нүктелерің табады. Осы сәтте бұл С' және D' нүктелер болып қалады, олардың арасында түзу беттің ішінде, ал нүктелерден артында - беттен сыртай орналасады. С'D' нүктелерді түзудің проекциясына түсірсек С және D – осы кесіндісінің бетімен қиылысатын нүктелерге пайда боламыз.
Осы есепті көмекші жалпы жағдадайғы жазықтықты алсақ да шығаруға болады (28 - сур.). Алдымен жазықтықтың топография бетімен қиылысатың сызығын анықтаймыз.
27 - Сурет.
Ол үшін белгілері бүтін болатын нүктелер арқылы горизонталь сызықтарды тұрғызып, топография беттің сәйкес горизонтальдарымен қиылысқанша созамыз. Пайда болған нүктелер арқылы қиылысатын сызық өтеді, сол еқі ортада түзуді табылған К нүктесінде қияды.
28 - Сурет.