2 Тақырып. Желілік операциялық жүйелер

Компьютерлік желілік операциялық жүйе көбінесе дербес компьютердің операциялық жүйесіне ұқсайды. Ол программисттерді виртуалды есептеуіш жүйемен қамтамасыз ету үшін өзара байланысқан программалар комплексін ұсынады. Компьютерлік желі – ол коммуникациялық желімен байланысып және жабдықталған программалармен қамтамасыз етіп, жүйе қолданушысына рұқсат беретін осы компьютерлердің ресурсына рұқсат беретін компьютерлік теру. Ұйымдастыру барысында желілік жұмыс операциялық жүйеде интерфейстік роль атқарады. Желіні кішігірім микропроцессорлар, жұмыс бекеттері яғни станция, мини-компьютерлер, дербес компьютерлер немесе супер-компьютерлер секілді компьютерлердің әртүрлі типтері құра алады. Коммуникациялық жүйе желідегі кез-келген екі компьютер арасында мәліметтер алмасуын қамтамасыз ететін кабельдерді, қайталамаларды, коммутаторларды, жол ұйымдастырғыштарды және басқа да құрылғыларды қамтиды. Компьютерлік жүйе қолданушыға өз компьютерімен автономды жұмыс істеуге мүмкіндік береді және бұған желідегі басқа компьтерлердің жабдықтың және ақпараттың ресурстарымен жұмыс істеу мүмкіндігін қосады. Желілік жұмысты ұйымдастыру барысында операциялық жүйе қолданушыдан жүйенің барлық төмен деңгейлі ақпаратты программалық бөліктерін экрандайтын интерфейстік рөлін атқарады. Мысалы, МАС және IP адрес секілді желімен компьютерлердің сандық адрестерінің орнына компьютерлік желінің операциялық жүйесі есте сақтап қалу үшін қолайлы символдық аттарды қолдануды ұйымдастырады.

Желілік операциялық жүйе және үлестірмелі операциялық жүйе

Операциялық жүйелерде компьютерлік желілердің нақты аппаратурасын ауыстыру үшін оның қандай виртуалді бейне құруына байланысты желілік операциялық жүйе және үлестірмелі операциялық жүйе деп екіге бөлінеді. Желілік операциялық жүйе қолданушыға қандайда бір есептеуіш жүйені ұсынады, онымен жұмыс істеу нақты желілік аппаратураға қарағанда ыңғайлы. Сол уақытта виртуалдық жүйе үлестіру табиғатын өзінің нақты прототипінде сақтамайды. Қолданушы желілік операциялық жүйеде жұмыс істер кезде желілік ресурстарды және кейбір ерекше операцияларды есіне сақтау керек. Қолданушы желілік операциялық жүйеде жұмыс істерде олар өздерінің файлдары қай жерде сақталып тұрғанын және нақты командаларды қолданып келесі компьютерге желі арқылы қалай көшіретінін білу керек. Қолданушы желілік операциялық жүйе ортасында жұмыс жасағанда ол кез-келген қалаған машинасына өзінің файылдарын желі арқылы көшіре алады және оның жұмысы қандай компьютерде жалғасып жатқанын біледі. Үнсіз келісім бойынша қолданушылардың тапсырмасы осы машинада жұмыстарын жалғастырады. Егерде ол жұмысын басқа компьютерде орындағысы келсе, онда оған remote login яғни логикалық кіру командасын орындау қажет немесе арнайы алыстатылған командамен жұмыс істегісі келсе онда ол теңестіріліп алыстатылған компьютерге информацияны көрсету керек. Желілік операциялық жүйенің магистралдық бағыты жоғарғы көрінбейтін дәрежелі желілік ресурс арқылы дамиды. Идеалдық кездейсоқ жағдайда желілік операциялық жүйе жұмысында қолданушыға желілік ресурстармен оның түрлерімен және виртуалдық машинаның орталығымен таныстыруы қажет. Осындай операциялық жүйе үшін қолданылатын арнайы атау бар. Ол:үлестірмелі операциялық жүйе немесе ақиқат үлестірмелі операциялық жүйе деп аталады. Үлестірмелі операциялық жүйесінің маңыздысы оның масштабында есептелінген операциялық жүйенің біртұтастылығы кез-келген компьютерлік желіде. Жұмысшы үлестірмелі операциялық жүйені басқаруымен глобальдық операциялық жүйе функцияның бір бөлігін орындайды. Үлестірмелі операциялық жүйе барлық компьютерлік желіні біріктіреді.

Желілік қызмет және желілік сервистер

Желілік қызмет дегеніміз-серверлік және тұтынушы бөлігін операциялық жүйеде компьютерлік желі арқылы ұсынуды айтады. Кредиттік тип ресурстарының жинағы. Желілік қызмет қолданушыға желінің кейбір қызмет көрсету жиынтығымен таныстырады. Бұл қызмет көрсету жиынтығы кей кездерде желілік сервис деп те аталады. Ағылшынның «service» терминінен шыққан сөз. Бұл термин кейбір техникалық әдебиеттерде «сервис», « қызмет көрсету» немесе «қызмет» деп аударылып жазылған. Осылайша, сервис-бұл қызмет көрсетуді тұтынушымен жеткізуші арасындағы интерфейс. Әрбір қызмет желілік ресурстардың анықталған типімен және осы ресурстар мен жұмыс істеуге мүмкіндік туғызатын тәсілмен байланысты болады. Мысалға баспаға шығару қызметі желінің қолданушыларын бөліктелген принтрларда қолдануға мүмкіндік туғызады, ал пошталық қызмет көрсету желінің ақпараттық ресурсымен, яғни электрондық хаттармен жұмыс істеуге мүмкіндік туғызады. Ресурстармен жұмыс істеумен мүмкіндік ашатын тәсіл, мысалы қашықтатылған мүмкіндік туғызу қызметі-ол компьютерлік желі қолданушыларын телефонды каналдар арқылы оның барлық ресурстарына мүмкіндік ашу. Қандай да бір ресурсқа қашықтатылған мүмкіндік ашу үшін, мысалы принтрға қашықтатылған мүмкіндік ашу қызметі баспаға шығару қызметімен өзара әрекеттеседі. Желілік операциялық жүйе қолданушылар үшін файлдық және баспаға басу қызмет көрсетулері маңыздырақ. Желілік қызмет көрсету ортасы жәй қолданушыға емес администраторға бағытталған. Мұндай қызмет ұйымдастырылған желілік жұмыста қолданылады. Мысалы: Novel Wetware 3x операциялық жүйесіндегі Bindery қызметі компьютерлік желідегі мәліметтер базасында жұмыс істеуге администраторға рұқсат етеді. Орталықтанған анықтамалық қызметті құру тиімдірек болып табылады немесе басқаша айтқанда барлық желінің қолданушылары жөніндегі мәліметтерін қорын жүргізуге арналған каталогтар емес сонымен қатар оның барлық программалық және апараттық компоненттерінің қызметі болып табылады. Қызмет каталогының сапалы мысалдары NDS компаниясында, NOVELL және STREET TALK BANUAN компанияларында мысал ретінде келтіріледі. Желілік қызметтің басқаша мысалдары ретінде желілік трафикті жаулап алуға және талдауға мүмкіндік беретін желінің мониторинг қызметін, желілік кілтті тексеру арқылы кіретін логикалық процедураларының орындалуын қамтамасыз ететін қауіпсіздік қызметі және резервтік көшіріп алу және архивтеу қызметтерін қарастыруға болады. Осыншама байлығымен қамтамасыздандыру жиынтығы операциялық жүйеге ақырғы қолданысын ұсынады, ал оның администраторлық желісі және қосымша қолданылуы оның позициялық операциялық жүйемен байланысты. Желілік қызмет өзінің табиғатында клиентті-серверлі система болып табылады. Жүзеге асырумен бірге кез-келген желілік сервистің нағыз сұраныстардың қайнар көзі (клиент) және сұраныстар орындаушысы және басқада желілік қызметтер екі симметриялық емес клиенттік және серверлік бөлікті құрайды. Операциялық жүйеде желілік қызмет осы екі клиенттік және серверлік бөліктермен түсіндіріледі немесе тек қана екеуінің біреуімен ғана. Кейбір кездерде сервер өзінің ресурстарын клиенттеріне ұсынады, ал клиент оны қолданады

Қажетті белгілеуде серверлік ресурстар ғана емес сонымен біргн клиенттік қызмет көрсету желілік қызметке ұсынылады. Клиент өзінің ресурстарының айтарлықтай бөлігін желілік қызмет жұмысында көрсете алады. Мысалы клиенттің дискісінде пошталық қызметтің ьерілгендер базасының өте сирек кездесетін көшірмесі сақталып тұрса. Мұндай жағдайда клиентке әртүрлі форматтарда хабарларды қалыптастыру сияқты үлкен қиын жұмыстарды орындауға тура келеді.

Желілік операциялық жүйенің функционалдық компоненті

Басқару локальдік құралы компьютерлік ресурстарды операциялық жүйенің барлық функцияларын жүзеге асырады (диспетчерлік және жоспарлау процессы, мультипроцессорлық машинадағы процессорлық басқару, ішкі жадты басқару, қолданушы интерфейсі және т. б. ) Операциялық жүйеде желілік құралды үш компонентке бөліп қарастыруға болады:

1. локальдық ресурстарды жеткізу құралы және операциялық жүйенің серверлік бөлігіндегі жалпы қолданушылардың жұмысы.

2. Жойылған сұраныс құралдарының ресурстары және жұмысы. Операциялық жүйенің қолданушыларға қызмет көрсету бөлігі.

3. Операциялық жүйедегі транспорттық құрал, яғни коммуникациялық желі арқылы екі компьютердегі ақпараттарды бір-біріне көшіру.

Желілік операциялық жүйесінің жұмыс үстіндегі сұранысын келесі мысал арқылы көруге болады. Мысалы, А қолданушысы дискідегі өз файлын желі арқылы В қолданушысының компьютеріне көшіріп алады. Ол үшін қолданушы пернетақтадан арнайы команданы енгізіп және Enter пернесін басады. Желі арқылы алынған бұл сұраныстар хабар ретінде өрнектеледі. Хабарлар тек қана кейбір амалдарда орындалатын командаларды ғана емес сонымен бірге меншікті мәліметтерді мазмұндай алады. Операциялық жүйенің коммуникациялық системасының орталықтанған транспорттық желісінде клиенттік және серверлік бөліктер арасындағы хабарлар алмасуды басқарады. Желі арқылы компьютерлер арасында хабарлар алмасуды өзара әрекеттесу ережесі коммуникациялық хаттамада белгіленеді. Соның ішінде Ethernet, TokenRing, IP, IPX, және тағы басқалар. Екі компьютер желі арқылы бір-бірінен хабар алысу үшін оның операциялық жүйесінің транспорттық орталығы коммуникациялық хаттаманың кейбір жалпы жинағын қолда керек. Осылайша операциялық жүйенің коммуникациялық хаттамасы желі арқылы клиенттік және серверлік бөлігіне мәліметтерді көшіреді.

Негізгі әдебиет: [1-7]

Қосымша әдебиет: [8-18]