Polityka państwa wobec napływu inwestycji zagranicznych

Międzynarodowe przepływy kapitałowe przywołują różne reakcje i różne reakcje, zarówno w kraju eksportera kapitału, jak i importera kapitału. Długoterminowe przepływy kapitału zespalają eksportera z krajem, w którym kapitał został zainwestowany. Więzi łączące eksportera z krajem goszczącym polegają na tym, że jest on uzależniony od procentów i dywidend, które czerpie z działalności gospodarczej w tym kraju. Gdyby nagle został pozbawiony możliwości jej kontynuowania straciłby możliwość osiągania zysków. Więzi łączące importera kapitału z jego dostawcą polegają na tym, że uzależnia on zatrudnienie i wzrost dochodu swojego kraju od inwestora zagranicznego. Gdyby fabryki stanęły lub zostały zdemontowane kraj importera sam poniósłby straty. Państwo może odegrać ogromną role wobec przepływu inwestycji zagranicznych swobodne (autonomiczne) przepływy kapitału mogą powodować wiele zakłóceń w gospodarkach narodowych zwłaszcza w bilansach płatniczych, dlatego państwo stara się podporządkować międzynarodowe przepływy kapitałowe względom polityki gospodarczej przez stosowanie restrykcji i kontroli. Przeciwnicy takiej kontroli wskazują na jej ujemne strony. A więc po pierwsze – prowadzenie takiej kontroli powodu w każdym kraju próby jej obejścia jej przepisów, jeżeli nie każda transakcja jest nimi objęta. Po drugie – wprowadzenie kontroli wpływa ujemnie na przepływ siły roboczej, zmniejszenia ilości miejsc pracy. Po trzecie w Europie zwolennicy integracji podkreślali, że kontrola międzynarodowych przepływów kapitałowych nie sprzyja integracji i może jej wręcz zagrażać. Po czwarte kontrola nie jest w stanie uchronić gospodarki przed krótkoterminowymi (spekulacyjnymi) przepływami. A generalnie każda kontrola jest nieskuteczna, bo nie odpowiada środkom ochrony.

Polityka państwa przyjmującego:

Restrykcje mogą być ekonomiczne, szczególnie przy deficycie bilansu płatniczego, przy zakłóceniach w gospodarce kraju, tj. ograniczeniu krajowych inwestycji i zatrudnienia, kontrola wyniku przez obce firmy. Większość restrykcji dotyczy przepływu kapitału rzeczowego. Aby zahamować dopływ kapitału rzeczowego kraj goszczący wprowadza zakaz wywozu zysków i dywidend otrzymywanych w filiach przedsiębiorstw zagranicznych – reinwestycje. Restrykcje te obejmują też inne płatności zagraniczne, np. za transfer technologii. Do restrykcji ekonomicznych zalicza się też wymagania rządów kraju goszczącego inwestora zagranicznego żądając od nich określonej wielkości eksportu towarowego lub udziału w krajowej produkcji. Wiele krajów stosuje ograniczenia napływu obcego kapitału do pewnych sektorów gospodarki. Ustanowiły one listę przemysłów i dozwolony stopień, udział w nich obcego kapitału, który zmienia się w zależności od potrzeb kapitałowych i technologicznych tych przemysłów. Inne kraje ustaliły listę priorytetowych gałęzi przemysłu, w których inwestycje zagraniczne są mile widziane . . Powodem takiego rodzaju restrykcji są względy politycznej wrażliwości niektórych gałęzi przemysłu i innych dziedzin zwłaszcza środków masowego przekazu, bankowości, przemysłu naftowego, przemysłu użyteczności publicznej. Drugim powodem może być chęć zarezerwowania dla rodzimych przedsiębiorstw tych gałęzi przemysłu, które odznaczają się relatywnie prostymi wymaganiami finansowymi i technicznymi. Może to być forma poparcia dla przedsiębiorstw krajowych, które zdolne są do konkurowania z firmami zagranicznymi, ale przy wyższych cenach lub niższej jakości. Restrykcje tego rodzaju oznaczają mniejsze korzyści dla inwestorów zagranicznych. W takich przypadkach często firmy zagraniczne wycofują się z kraju goszczącego.

Kolejnym rodzajem restrykcji zagranicznych jest dozwolony przez rząd kraju goszczącego stopień udziałów zagranicznego kapitału w przedsiębiorstwach lokalnych. Z tym ograniczeniem wiąże się zakaz przejmowania istniejących firm krajowych przez inwestorów zagranicznych. Ograniczenie wielkości udziałów zagranicznych we wspólnych przedsięwzięciach jest traktowane przez rząd kraju goszczącego jako forma kontroli nad działalnością obcych filii. Większościowy udział przedsiębiorstwa krajowego, prywatnego lub publicznego we wspólnym przedsięwzięciu nie świadczy jednak o tym, że kontrola kraju goszczącego jest efektywna. Efektywna kontrola związana jest ze sposobem zarządzania firmą, na który składają się takie elementy jak: program rozwoju przedsiębiorstwa, pożyczki, budżet, organizacja zarządu, ekspansja operacji, deklaracja dywidend, ustalenie ceny zasobów, marketing i zabezpieczenie wyposażenia oraz integracja z narodowymi celami gospodarczymi. Jeżeli rząd kraju goszczącego nie ma wpływu na wymienione elementy to nie jest w stanie sprawować faktycznej kontroli nad działalnością partnera zagranicznego. W wielu krajach dozwolony jest tylko mniejszościowy udział własności zagranicznej w przedsiębiorstwach krajowych. Wyjątek stanowią przedsiębiorstwa produkujące na eksport, których własność zagraniczna może sięgać nawet 100%.

W niektórych przypadkach rząd kraju goszczącego prowadzi politykę tzw. wygasania umów o udziałach firm zagranicznych w rodzimych przedsiębiorstwach, zwłaszcza dotyczy to joint-ventures. Umowy te traktowane są przez rząd kraju goszczącego jako przejściowe, prowadzące ewentualnie do pełnego przejęcia wspólnego przedsięwzięcia przez firmy krajowe. Przyczyną takiego postępowania rządu jest fakt, że najczęściej przedsiębiorstwa zakładane wspólnie z inwestorem zagranicznym przechodziły w ręce tego ostatniego jako całkowicie władana filia korporacji transnarodowej. Chcąc temu zapobiec, niektóre kraje rozwinęły formalnie tę politykę, mającą na celu i zapewniającą przejście wspólnego przedsięwzięcia zupełnie pod kontrolę parnterna krajowego. W tych gałęziach przemysłu, w których stała się możliwa efektywna i wydajna działalność przedsiębiorstwa krajowego, firmy wspólne lub całkowicie władane przez inwestora zagranicznego powinny zostać zastąpione przez lokalnych właścicieli i menadżerów. Dalsza współpraca z partnerem zagranicznym powinna przybierać formę np. informacji o postępie technicznym, jednak bez kontynuowania własności i kontroli. W praktyce każdy z takich przypadków przybiera różne formy możliwe do zrealizowania dla obu stron. Kluczowym przedmiotem tej formuły jest zapewnienie, aby technologia związana z wykonaniem danego produktu była w pełni opanowana i przywłaszczona przez partnera krajowego. Jeżeli taka polityka nie jest możliwa, kraje goszczące próbują osiągnąć swoje cele innymi środkami, np. wymaganiem, aby określony procent produkcji finalnej pochodził z przedsiębiorstw krajowych, przy czym procent ten rośnie z czasem. Inwestorzy zagraniczni próbują obejść te wymagania przekazując swoje udziały i filie zagranicznym dostawcom, którzy służyli im na innych rynkach. W celu ograniczenia takich zachowań, kraje goszczące wymagają aby dostawy pochodziły od niezależnych dostawców krajowych. Te wymagania zmuszają inwestorów zagranicznych do rekrutowania, finansowania i szkolenia takich dostawców.

Kolejnym rodzajem restrykcji ekonomicznych w wielu krajach jest dostęp filii zagranicznych do rynku krajowego. Tego rodzaju restrykcje stosowane są często jako część szerszej kontroli ruchu kapitału i jako próba odizolowania krajowego systemu finansowego od zagranicy dla utrzymania niekonkurencyjnej stopy procentowej. Bez ograniczenia lokalnych pożyczek niska stopa procentowa mogłaby doprowadzić do wypchnięcia przedsiębiorstw krajowych z rynku i odpływu kapitału netto z powodu większej opłacalności kredytów dla obcych firm.

Jednym z najszerzej stosowanych restrykcji i ograniczeń typu ekonomicznego jest polityka podatkowa kraju goszczącego. Najczęściej stosowane podatki podlegające restrykcjom to: podatek od dochodów korporacji, od zysków, od dywidend oraz podatek od wartości dodanej (VAT). Ponadto każdy kraj goszczący może nakładać kilka innych rodzajów podatków na inwestycje zagraniczne, zależnie od sytuacji. Wysoka stopa podatkowa działa zniechęcająco na inwestorów. Polityka podatkowa jest bardziej korzystna dla kraju goszczącego, jeżeli służy przyciąganiu zagranicznych inwestorów a nie ich zniechęcaniu.

W wielu krajach goszczących restrykcje ekonomiczne dotyczą również kapitału finansowego w postaci inwestycji portfelowych. Obejmują one całkowity zakaz, ograniczenia rodzaju akcji, ograniczenia repatriacji kapitału, podatki od dywidend i zysków kapitałowych (często wyższe od przepływów narodowych). W dodatku takie inwestycje często były ograniczane przez kompleks umów administracyjnych lub przez brak odpowiedniej informacji o wymaganiach przedstawianych przedsiębiorstw i o wąskim rynku papierów wartościowych.

Restrykcje prawno-administracyjne polegają na obowiązku otrzymania zezwolenia przez inwestora zagranicznego na działalność w kraju goszczącym. Wiele krajów nakłada na nich obowiązek rejestracji w odpowiedniej agendzie państwowej. Zezwolenia na założenie filii lub wykupienie udziałów wydaje najczęściej odpowiednie ministerstwo lub inny organ rządowy kraju goszczącego. Aby je uzyskać inwestor musi przedstawić wiele dokumentów takich jak: dokładny plan przyszłej działalności w kraju goszczącym, zastosowaną technologię, wielkość zatrudnienia itp. Procedura uzyskania zezwolenia jest długa i uciążliwa, co zniechęca wielu potencjalnych inwestorów. Restrykcje prawno-administracyjne mogą nawet przybrać formę kar dla inwestorów zagranicznych, którzy zwrócą się do swoich macierzystych rządów w przypadku sporu z krajem goszczącym.

Restrykcje typu politycznego mogą przybrać formę nacjonalizacji majątku zagranicznego przez wywłaszczenie, wydalenie firmy obcej z kraju goszczącego lub odmowy udzielenia zezwolenia na założenie filii ze względów politycznych. Wszystkie te rodzaje restrykcji mają na celu sprawowanie kontroli kraju goszczącego nad napływem i działalnością zagranicznego kapitału. W latach 80tych nastąpił odwrót od restrykcji w wielu krajach, zwłaszcza rozwijających się. Wiele z nich opracowało specjalne programy dla przyciągnięcia zagranicznych inwestorów. Środki stosowane przez kraj goszczący dla przyciągnięcia kapitału zagranicznego to: 1) umowy bilateralne o wzajemnej ochronie i popieraniu inwestycji zagranicznych oraz gwarancje rządowe, 2) zwolnienia i ulgi podatkowe, 3) likwidacja ograniczenia własności i udziałów zagranicznych inwestorów w przedsiębiorstwach kraju goszczącego, 4) swobodny transfer zysków, dywidend i repatriacja kapitału, 5) nieograniczony dostęp do zasobów kraju goszczącego oraz 6) uproszczenie procedury administracyjnej przy otrzymywaniu zezwoleń na działalność w kraju goszczącym.

Ad.1. Zawierane są one na szczeblu rządów w kraju inwestora i kraju goszczącego. Dotyczą one ochrony wzajemnych inwestycji przed ryzykiem ekonomicznym i politycznym. Stanowią ogólne ramy dla wzajemnych przepływów inwestycji zagranicznych oraz dla dalszych ustaleń i krajowych aktów prawnych w tym zakresie. Gwarancje rządowe kraju goszczącego są istotnym elementem stworzenia dobrego klimatu inwestycyjnego przez zapewnienie rekompensat ze strony rządu w przypadku nacjonalizacji lub strat poniesionych przez inwestora zagranicznego w wyniku niepokojów politycznych. Gwarancje te stanowią często część umów bilateralnych. Jest kilka wzorców takich umów (amerykański, francuski, angielski). Umowy wieloletnie od 15 do 40 lat. Tworzenie dobrego klimatu.

Ad.2. Ułatwienia podatkowe polegają na całkowitym zwolnieniu od niektórych podatków albo od części podatków na pewien okres i na stosowaniu różnego rodzaju ulg podatkowych. Zwolnienie – wakacje podatkowe – są środkiem szeroko stosowanym w wielu krajach rozwijających się wobec nowo zakładanych filii korporacji transnarodowych. Filia przez umówiony okres, najczęściej kilka pierwszych lat działalności, jest zwolniona całkowicie z płacenia wszystkich podatków lub części podatków takich jak: podatek od dochodów korporacji, podatek od zysków, podatek od transferów przekazywanych za granicę. Wakacje podatkowe są środkiem przyciągającym inwestorów zagranicznych, równocześnie jednak mogą negatywnie wpływać na przedsiębiorstwa krajowe, jeżeli one nie korzystają z takich przywilejów. Niekiedy inwestorowi zagranicznemu stawiane są pewne warunki, od których uzależnione jest udzielenie wakacji podatkowych. Najczęściej wakacje podatkowe są instrumentem używanym przez rząd kraju goszczącego do pobierania inwestycji długoterminowych i kierowania długoterminowym rozwojem kraju. W większości krajów wakacje podatkowe są gwarantowane dla nowotworzonych obiektów. Jeżeli działalność jest podejmowana przez już istniejące przedsiębiorstwo, to projekt zakwalifikowany do wakacji podatkowych musi być utrzymywany jako odrębna jednostka. Wakacje trwają określoną liczbę lat, po czym firma będzie płaciła podatki. Status wakacji podatkowych może pozwalać zagranicznym inwestorom na posiadanie ziemi albo wykup przedsiębiorstw krajowych, co w innych przypadkach jest zabronione. Może też zapewniać pełne lub częściowe ulgi od podatków indywidualnych takich jak: dochody osobiste inwestora, cła, podatki dochodowe, dywidendy i wiele innych. Spółka zakwalifikowana do wakacji podatkowych wypełnia formularz podatkowy, ale przy zerowej lub obniżonej stawce opodatkowania. Działalność spółki nieobjęta statusem wakacji jest normalnie opodatkowana. Inwestycje dokonywane w czasie wakacji podatkowych mogą rodzić powakacyjne zobowiązania podatkowe.

Pozostałe ułatwienia polegają na znoszeniu dotychczasowych ograniczeń i omówionych wcześniej restrykcji. W niektórych krajach inwestorzy zagraniczni korzystają też z tańszych dostaw energii i wody oraz mają zapewniony dostęp do ziemi dla celów produkcyjnych oraz do zasobów rządowych kraju goszczącego. Kraje wysokorozwinięte stosują wobec inwestycji zagranicznych środki polityki podatkowej, walutowej i finansowej zależnie od stanu równowagi bilansu płatniczego. Natomiast kraje rozwijające się biorą pod uwagę negatywne skutki penetracji własnej gospodarki przez firmy zagraniczne, obawiają się uzależnienia krajowej produkcji od zagranicznych inwestorów, osłabienia rodzimego przemysłu przez konkurencję zagraniczną i ewentualnego ograniczenia suwerenności politycznej. Z drugiej strony jednak kraje te zmuszone są uwzględniać w swoich programach rozwojowych kapitał zagraniczny jako jeden ze środków finansowania rozwoju ekonomicznego kraju. Dlatego w latach 80tych nastąpiła zmiana postaw rządów krajów rozwijających się wobec inwestorów zagranicznych. Coraz częściej odchodzą one od restrykcji w kierunku ułatwień. Podobnie postępują kraje Europy Środkowo-Wschodniej.