Dyrektywy unijne o inwestycjach portfelowych:

W latach 80. UE zajęła się też problemem inwestycji portfelowych, wydając pięć dyrektyw, których przedmiotem było ujednolicenie zasad obrotu papierami wartościowymi przez fundusze powiernicze, koordynacja zasad dopuszczania do notowań giełdowych papierów wartościowych z różnych rajów członkowskich oraz z krajów trzecich na zasadzie wzajemności. Kolejna dyrektywa nakładała na dużego inwestora obowiązek informowania emitenta o wejściu w posiadanie lub o zbyciu większych udziałów w spółce na terenie wspólnoty, gdy jego prawa głosu w spółce przekraczają określone progi. Kolejna dyrektywa dotyczyła zakazu wykorzystywania poufnej informacji w obrocie rynkowymi papierami wartościowymi, aby zapewnić wszystkim inwestorom jednakową pozycję. Dyrektywa ta wprowadzała zakazy i zalecenia stosowania odpowiednich rygorów karnych. W 1993 r. przygotowano kolejne propozycje dyrektyw w sprawie kwot kapitału zakładowego, personelu i składu udziałowców firmy powierniczej. Efektem zmian zachodzących w latach 80. było wprowadzenie dopiero teraz do praktyki gospodarczej pierwszych dyrektyw z lat 60. Kraje o krótkim stażu członkowskim otrzymały pewien okres naprzystosowanie się do zmian, w postaci okresu przejściowego, trwającego nawet do trzech lat. Na mocy postanowień traktatu z Maastricht od 1 stycznia 1994 r. istnieje pełna swoboda wszelkich płatności i transferów kapitałowych. Wynika ona tym razem z treści samego traktatu, a nie z dyrektyw, dlatego obowiązuje wszystkie kraje członkowskie w jednakowym stopniu. Zniesione zostały wszelkie ograniczenia i klauzule, z wyjątkiem tzw. klauzul tymczasowych, ustanowionych na szczeblu wspólnoty na okres sześciu miesięcy, odnoszących się do transakcji kapitałowych z krajami trzecimi, powodujących zakłócenia w funkcjonowaniu europejskiej unii monetarnej.

W traktacie przewidziane zostały sytuacje stanowiące wyjątki od generalnej swobody przepływu kapitałów. Mówią o tym artykuły dopuszczające stosowanie przez państwa członkowskie środków ochronnych dla zapobieżenia naruszaniu prawa narodowego (zwłaszcza podatkowego), zasad przezorności instytucji finansowych, procedur statystycznych oraz ze względów polityki publicznej i bezpieczeństwa publicznego. Art. 73g reguluje też relacje kapitałowe krajów Unii z krajami trzecimi, ze względu na wspólną politykę obronną i zagraniczną, np. kwestię nałożenia embargo. W tym przypadku pojedyncze kraje członkowskie mogą stosować środki ochronne, niezbędne z powodów politycznych. Przepływ kapitałów UE został teoretycznie całkowicie zliberalizowany, jednak poszczególne kraje członkowskie mają w praktyce możliwość stosowania pewnych ograniczeń w stosunku do transakcji, które mogłyby zagrażać ich interesom narodowym.

W latach 90. dokonano też wielu zmian dotyczących średnich i małych spółek. Już wcześniej małe przedsiębiorstwa zostały objęte planem rozwojowym z przywilejami dotyczącymi pomocy państwa, zawierania porozumień specjalistycznych i fuzji. Szybki rozwój tych przedsiębiorstw pozwolił im na dokonywanie inwestycji zagranicznych. Prawo do swobodnego zakładania przedsiębiorstw, w tym oddziałów i filii na terenie krajów członkowskich, oraz stopniowe usuwanie ograniczeń w tym zakresie było wyrazem faktycznej, postępującej liberalizacji. Problem zakładania spółek został uregulowany również w Traktacie Rzymskim, ale dopiero w latach 80. rozpoczął się proces faktycznej likwidacji ograniczeń. Wcześniej rozwiązano tylko problem przynależności państwowej zakładanych spółek. W 1968 r. w Brukseli zostało zawarte porozumienie, w którym za kryterium przynależności osób prawnych przyjęto ich rzeczywistą siedzibę. Zgodnie z tym kryterium osoba prawna to jest taka, która powstała zgodnie z prawem miejsca jej rzeczywistej siedziby. Polityka wspólnot w tym zakresie miała na celu stworzenie takich warunków, aby spółki każdego kraju członkowskiego korzystały wzajemnie na swoich terytoriach z takich samych praw, jak spółki własne. Natomiast ograniczeniu podlegały spółki pochodzące z krajów trzecich. Ponieważ jednak pochodzenie spółki nie jest kontrolowane, to firmy z krajów trzecich mogą obejść te ograniczenia, zakładając spółkę całkowicie kontrolowaną przez przedsiębiorstwo miejscowe. Można więc przyjąć, że spółka mająca siedzibę na terenie Unii i powstała zgodnie z prawem jednego z krajów członkowskich, może korzystać z takich samych praw, jak spółki krajowe, nawet jeżeli większość wspólników ma obywatelstwo państw trzecich. Aby tego uniknąć, porozumienie o wzajemnym uznawaniu spółek odnosi się tylko do takich firm, które mają siedzibę statutową w jednym kraju, a siedzibę rzeczywistą w innym kraju Unii. Wyłączono z porozumienia spółki, których siedziba rzeczywista znajduje się poza obszarem Unii.

Następną dziedziną polityki, która ma wpływ na inwestycje zagraniczne, jest harmonizacja systemów podatkowych w UE. Wysokie podatki mogą zniekształcać racjonalne ruchy kapitałów. Ujednolicenie podatków, które nastąpiło w latach 90., stanowi jedno z posunięć w kierunku faktycznej liberalizacji inwestycji zagranicznych. Harmonizacja podatków miała na celu stopniowe ujednolicenie ustawodawstwa podatkowego poszczególnych krajów Unii. Dotyczy ona podatków pośrednich i bezpośrednich. Jeśli chodzi o pośrednie, to dotyczy to głównie powszechnego wprowadzenia w krajach Unii podatku od wartości dodanej (VAT), i ujednolicenie podatku akcyzowego. W drugim przypadku chodzi o podatek dochodowy. Od 1 stycznia 1993 r. podatek VAT jest traktowany jako podatek wspólnotowy. Ma to ten skutek, że obciążenie tym podatkiem jest we wszystkich krajach członkowskich podobne. Wobec tego przedsiębiorstwa nie będą się kierowały jego wysokością przy podejmowaniu decyzji o inwestycjach zagranicznych. Czynniki, które wymusiły harmonizację podatków pośrednich, to przyjęty w 1986 r. Jednolity Akt Europejski i wprowadzenie jednolitego rynku wewnętrznego. Natomiast harmonizacja podatków bezpośrednich poczyniła niewielkie postępy. Dotyczy ona podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku od spółek. Ten drugi jest bardzo istotny dla inwestycji zagranicznych, ponieważ obciąża zysk przedsiębiorstw w różnych filiach i oddziałach. Trzy rodzaje opodatkowania spółek, tworzących filie w innym kraju, kiedy dokonują transferu zysku do firmy macierzystej:

• Podatek od spółek w kraju działania filii

• Podatek dochodowy w kraju działania filii

• Podatek od spółek w kraju działania spółki macierzystej

W lipcu 1990 r. Rada Unii wydała dwie dyrektywy dotyczące podwójnego opodatkowania zysków filii, transferu aktywów i udziałów, a także opodatkowania fuzji, podziałów i wkładów spółek. Dyrektywy Rady porządkują pojęcia fuzji, wymiany udziałów, tworzenia rezerw, zapewniają też neutralność podatkową ze względu na siedzibę spółki i jej filii. Wspólne opodatkowanie spółek macierzystych i ich filii w wielu krajach ma zapobiec wielokrotnemu opodatkowaniu, zgodnie z art. 220 Traktatu z Maastricht. Chodzi także o ograniczenie uprzywilejowania podatkowego spółek krajowych wobec zagranicznych, ponieważ jest to sprzeczne z założeniami jednolitego rynku wewnętrznego. Zgodnie z postanowieniami zyski filii transferowane do spółki macierzystej powinny być zwolnione z opodatkowania, jeżeli udział tej ostatniej w kapitale filii wynosi 25%.

W 1984 r. został przedstawiony Radzie Ministrów projekt dyrektyw, dotyczących opodatkowania kompensaty strat z zyskami spółek. Na zlecenie Komisji w 1992 r. opracowano raport, dotyczący wpływu podatków na zagraniczne inwestycje bezpośrednie. Wynikało z niego, że kraje Unii dyskryminują inwestycje zagraniczne pod względem podatkowym, zarówno w swoich krajach członkowskich, jak i poza Unią. Raport wykazał, że różnice te mają wpływ na inwestycje o charakterze finansowym.

Kolejną polityką jest polityka przemysłowa. Dotyczy ona procesów koncentracji przedsiębiorstw. Proces ten występuje we wszystkich krajach na świecie, także w Unii, gdzie łączą się ze sobą poszczególne przedsiębiorstwa, tworząc jednostki zasobne w kapitał o większych możliwościach inwestycyjnych. Proces łączenia się przedsiębiorstw w Europie przebiegał z dużym nasileniem w latach 60. i 70., mimo zakazu zawartego w Traktacie Rzymskim. Treść artykułów zabraniała przedsiębiorstwom krajom członkowskich zrzeszania się, wszelkich porozumień, wykorzystywania swojej silniejszej pozycji na rynku, co mogłoby okazać się szkodliwe dal wymiany towarowej między krajami członkowskimi, i wypaczać kierunki wolnej konkurencji. Równocześnie jednak w końcowej części artykułu 85 zawarte są postanowienia, pozwalające na pewną dowolność interpretacji tych zakazów. Wzmożona aktywność inwestycyjna w latach 60. w Europie Zachodniej sprzyjała przyciąganiu i łączeniu się kapitałów na skalę międzynarodową. Wzrost koncentracji kapitałów firm międzynarodowych może następować na podstawie porozumień zawieranych przez te firmy między sobą w postaci porozumień o kooperacji w szerokim znaczeniu, interpenetracji finansowych, fuzji i akwizycji.

Międzynarodowa interpenetracja kapitałów przejawia się w ustanowieniu powiązań finansowych spółek poprzez wzajemne udziały w kapitale. Udział w kapitale jest formą najczęściej spotykaną w praktyce międzynarodowej koncentracji przemysłowej na terenie UE.

Fuzja jest to przegrupowanie przedsiębiorstw, które prowadzi do całkowitego lub częściowego połączenia majątków dwóch lub więcej firm. Wspomniane wcześniej art. 85 i 86 Traktatu Rzymskiego miały zapobiec fuzjom i akwizycjom, czyli przejęciom w formie zakupu przez przedsiębiorstwa dominujące na rynku. Jednak w 1989 r., na mocy rozporządzenia Rady Ministrów EWG, wprowadzono kontrolę fuzji i akwizycji na terenie wspólnoty. Coraz częściej działalność tę podejmowały przedsiębiorstwa małe i średnie. Wykorzystują one inne formy inwestowania niż kosztowne inwestycje bezpośrednie, bardziej dogodne, takie jak joint – ventures, koprodukcja czy podwykonawstwo. W ten sposób mamy do czynienia z umiędzynarodawianiem się przedsiębiorstw małych i średnich, a więc z postępującym procesem koncentracji kapitału i produkcji. Przyczyny koncentracji kapitału w krajach członkowskich, mimo zakazów wynikających z Traktatu Rzymskiego, zgodne były z głównymi przesłankami integracji, tzn. z tworzeniem dużego, zintegrowanego rynku, na którym przedsiębiorstwa europejskie mogłyby wykorzystać nadmiar swoich mocy produkcyjnych, osiągnąć wyższe zyski, zjednoczyć kapitały, w celu podejmowania dużych inwestycji, także zagranicznych, ochronić się przed konkurencją ze strony krajów trzecich, oraz wykorzystać moce produkcyjne nierentownych przedsiębiorstw, wchłaniając je. Koncentracja kapitałów następowała przede wszystkim wewnątrz krajów członkowskich, rzadziej między nimi. Aby ułatwić proces łączenia się przedsiębiorstw z różnych krajów członkowskich, wysunięto koncepcję tzw. spółki europejskiej, czyli firmy opartej na normie prawnej identycznej na całym terytorium wspólnoty, i do której swobodny dostęp miałyby bez wyjątku te spółki, których siedziba znajduje się w jednym z krajów członkowskich. Nie chodziło tu o zastąpienie spółek narodowych, ale o ułatwienie pewnych operacji między państwami członkowskimi. Celem takich operacji miało być umożliwienie dokonywania fuzji, tworzenie wspólnych holdingów lub filii przez spółki różnych narodowości.

Przedsiębiorstwa unijne zajmują znaczącą pozycję wśród największych korporacji międzynarodowych. Zarówno duże, jak i mniejsze, których roczne obroty wynoszą co najmniej 1 mld dolarów. Lata 80 i 90 to dalszy wzrost pozycji przedsiębiorstw unijnych na świecie. Na 100 największych firm 37 pochodziło ze wspólnoty, w tym 11 z Niemiec. Przewaga firm niemieckich wśród przedsiębiorstw EWG wynikała z określonej polityki rządu, który starał się utrzymać warunki dogodne dal wolnej konkurencji i dla ekspansji kapitału ludzkiego za granicę. Proces koncentracji ma tutaj odmienny charakter, niż w innych krajach członkowskich. Polega on na współpracy, a nie na wchłanianiu mniejszych firm. Fuzji dokonuje się dopiero wtedy, kiedy występują trudności i należy w związku z tym zmienić formę organizacji produkcji. Natomiast gospodarka jest kontrolowana przez banki. Intensywna polityka liberalizacji przepływu kapitału w latach 80 i 90 zaowocowała znacznym wzrostem przepływu inwestycji zagranicznych, zarówno w krajach europejskich, jak i w innych. Stan tych inwestycji zarówno po stronie eksportu, jak i importu kapitału, znacznie wzrósł w kolejnych okresach. W latach 80 znaczną pozycję w eksporcie kapitału zajmowały USA. Stan inwestycji bezpośrednich USA za granicą w tym okresie był prawie tak samo wysoki, jak piętnastu krajów UE łącznie. Wynikało to z dotychczasowej ekspansji kapitałowej USA. Natomiast w imporcie dominują kraje Unii, jak Wielka Brytania i Francja. W latach 80 wystąpił wyraźny zwrot w sytuacji krajów triady – gwałtowanie wzrósł stan inwestycji bezpośrednich krajów EWG za granicą, aż 4 – krotnie w stosunku do poprzedniego okresu. W tym okresie obserwuje się też ogromną ekspansję kapitałową Japonii – ponad 10 – krotny wzrost stanu inwestycji bezpośrednich za granicą w stosunku do lat 70. Natomiast USA zaczęły tracić na znaczeniu, jako eksporter kapitału i stały się importerem inwestycji zagranicznych. Lata 90 to dalszy ogromny rozwój przepływu inwestycji zagranicznych. Nieco osłabła pozycja Japonii po stronie eksportu inwestycji, natomiast USA ożywiły swoją działalność inwestycyjną za granicą, choć nie jest to już ekspansja kapitałowa na taką skalę, jak w okresach wcześniejszych. Eksplozję inwestycji zagranicznych w latach 80 i 90 można tłumaczyć polityką EWG, wyrażającą się w wydaniu Jednolitego Aktu Europejskiego, dyrektyw o liberalizacji przepływu kapitałów z 1988 r., wprowadzeniu jednolitego rynku w 1992 r., oraz postanowień traktatu z Maastricht. Coroczne przepływy inwestycji bezpośrednich wykazują tendencję wzrostową, mimo wahań zależnych od sytuacji koniunkturalnej. Nieznaczny spadek na początku lat 90 spowodowany był recesją. Już po 1992 nastąpił gwałtowny wzrost przepływów. Głównymi eksporterami inwestycji bezpośrednich wśród krajów europejskich pozostają Wielka Brytania, Niemcy, Francja i Holandia. Mniejsze kraje także wielokrotnie zwiększyły wartość swoich inwestycji za granicą. Kraje członkowskie kierują aż 60% swoich inwestycji bezpośrednich na teren Unii, natomiast głównym terenem lokat poza Unią są USA. Natomiast w imporcie przeważają inwestycje zagraniczne z innych krajów członkowskich, a spoza terenu Unii – napływają inwestycje głównie z USA i ze Szwajcarii. Inwestycje krajów unijnych zagranicą lokowane są przede wszystkim w usługach – ok. 50%. Jest to sektor finansowy, ubezpieczenia, handel, usługi hotelarskie i gastronomiczne (szczególnie Francja, Hiszpania i Wielka Brytania). Sektor drugi, czyli budownictwo i przemysł przetwórczy, eksportuje ok. 40% inwestycji, najczęściej przemysł chemiczny, żywnościowy oraz maszynowy i metalurgiczny. W niektórych krajach dominuje przemysł samochodowy (Niemcy i Włochy), w innych krajach papierniczy (Holandia i Hiszpania), albo elektryczny i elektroniczny (Francja, Niemcy i Hiszpania). Zdecydowanie niewielkie znaczenie dla eksportu inwestycji bezpośrednich przez kraje Unii ma sektor pierwszy, surowcowy. Niektóre kraje, jak Wielka Brytania, Holandia czy Francja, lokują w nim 10% swoich inwestycji zagranicznych – w górnictwo i wydobycie ropy naftowej. W imporcie inwestycji bezpośredni do krajów Unii również dominują lokaty w usługach – 60 – 70%, z wyjątkiem Hiszpanii i Wielkiej Brytanii, gdzie znaczne miejsce zajmuje sektor pierwszy. W Wielkiej Brytanii w wydobycie ropy naftowej inwestuje się nawet 20% kapitałów zagranicznych, w Holandii 16%. Sektor drugi wchłania 30 – 40% inwestycji, głównie w przemyśle chemicznym, spożywczym i tytoniowym, papierniczym, samochodowym i metalurgicznym.

Wg oceny OECD postęp w liberalizacji przepływów zagranicznych w krajach Unii dokonał się dzięki kilku czynnikom. Pierwszym była podażowa strategia wzrostu gospodarczego, oparta na zwiększaniu bazy produkcyjnej, co wymagało zwiększania mocy produkcyjnych w postaci napływu nowego kapitału, nowych technologii i myśli technicznej. Utrzymanie restrykcji i ograniczeń przez rząd jednego kraju stykało się z wzajemnym, negatywnym oddziaływaniem drugiego kraju, należało więc poprawić obraz kraju w oczach inwestorów zagranicznych. Po trzecie, reformy strukturalne polegające na prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, demonopolizacji niektórych sektorów, zwłaszcza usług, procesy deregulacji – to wszystko wymagał swobodnego przepływu inwestycji zagranicznych, aby ułatwić sprywatyzowanym przedsiębiorstwom znalezienie się w nowej sytuacji wobec konkurencji. I po czwarte rozszerzenie wspólnoty europejskiej o Hiszpanię i Portugalię oraz przygotowanie do wprowadzenia jednolitego rynku wewnętrznego stało się inicjatywą dla liberalizacji kontroli i dla zniesienia przeszkód inwestycyjnych. Czynnik ten ma nadal wpływ na politykę Unii wobec inwestycji zagranicznych.

O procesie koncentracji świadczy wzrost liczby i wielkości przedsiębiorstw transnarodowych. W połowie lat 90 zrobiło się 44 tys., z 800 15 lat wcześniej. Koncentracja jest tu rozumiana jako łączenie się przedsiębiorstw w coraz większe jednostki w celu osiągnięcia korzyści skali i pozycji ekonomicznej, umożliwiającej ekspansję kapitałową. Proces koncentracji określany jest przez ilość operacji finansowych, realizowanych w badanym okresie w różnych formach. Najczęściej wyróżniane formy koncentracji przedsiębiorstw to fuzje, w wyniku których powstaje nowa jednostka. Mogą one przebiegać przez dobrowolne łączenie się równorzędnie silnych jednostek, albo poprzez wchłonięcie słabszego przedsiębiorstwa przez silniejsze. Inne formy koncentracji to filie i joint – ventures, kontrola finansowa, grupy przedsiębiorstw i wiele innych. Proces koncentracji odbywał się także w krajach EWG, gdzie łączyły się małe przedsiębiorstwa oraz z przedsiębiorstwami z krajów trzecich, tworząc firmy konkurencyjne na rynkach światowych. Przedsiębiorstwa dokonujące inwestycji bezpośrednich za granicą mają dodatkowe możliwości akumulacji kapitału z osiągniętych tam zysków. Można więc przyjąć, że istnieją przesłanki dla postępującej koncentracji lokat w ich rękach. Ostra walka konkurencyjna między firmami eksportującymi kapitał sprzyja procesowi koncentracji kapitału, ulokowanego za granicą. Główne firmy transnarodowe, zarządzając filiami zagranicznymi, kontrolują ich całą podstawową działalność, rozmiary i kierunki działalności inwestycyjnej, prognozy produkcyjne, rozmiary eksportu i importu, rynki zagraniczne oraz warunki dostaw i zakupów. W ten sposób państwa, w których filie działają, mają ograniczoną możliwość kontroli ważnych wycinków swojej gospodarki. Przedsiębiorstwa transnarodowe mają bezpośredni dostęp do rynku kapitałowego państw goszczących, ponieważ mogą korzystać z przywilejów należnych firmom rodzimym. Filia założona w kraju wysoko rozwiniętym oferuje szczególne korzyści ze względu na duży zasięg i wielostronność jego porozumień gospodarczych z zagranicą, mierzonych np. wartością eksportu dóbr i inwestycji zagranicznych.