2.Тас ғасыры мен оның ескерткіштеріне сипаттама жасап, кезеңдерін жүйелеп көрсетіңіз.

Тас ғасыры – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 1 млн. 800 мың – мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Т. д. ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. Аймақтартарихының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау адамзатқоғамының қалыптасу тарихынан, яғни алғашқы қауымдық құрылыс дәуірінен басталады. Бұл кезде, яғни тас дәуірінде ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған.

Палеолит Ежелгі тас дәуірі (палеолит) (б.з.б. 2.5 млн –2 мыңжылдық).

Ерте тас дәуірі үш кезеңнен тұрады: Ерте палеолит б.з.б. 2 млн. 500 мың жылдан – б.з.б. 100 (140 мың) мыңжылдыққа дейін. Орта палеолит б.з.б. 100 (140 мың) мыңжылдықтан – б.з.б. 40 мыңжылдыққа дейін; Кейінгі палеолит б.з.б 40 мыңжылдықтан – б.з.б. 12 мыңжылдыққа дейінгі аоалықты қамтиды

1 Олдувай мәдениеті- 2,6 млн. - 700 мың жыл. "Homo habіlіs"

2 Ашель мәдениеті - 700 - 150 -200 мың жыл. питекантроп, синантроп, т.б. архантроптар

3 Мустье мәдениеті - 150-200 - 35-30 мың жыл.  неандертальдар (палеоантроптар)

4 жоғарғы палеолит- 40-35 мың жыл - б.з.д.-мыңжылдық. "Homo Sapіens" (неоантроп)

Мезолит (орта тас ғасыры немесепалеолиттеннеолиткеөтукезеңі) - б.з.д. 12-5мыңжылдықтар. археологтар бұл термин орнына эпипалеолит (палеолиттен кейінгі), ал кейінгі мезолитке протонеолит сөзін қолданып келді.  Бұл кезең Қазақстан тарихында ең аз зерттелген. Тек соңғы он жылда оншақты мезолит тас индустрия кешендеріне жататын ескерткіштер және тұрақтар табылып отыр. Осы кезде мезолит дәуірінің ең маңызды өнертабысы — садақ пен жебе пайда болды. Қазіргі таңда Қазақстан жерінен мезолит ескерткішінің 50 шақты орны табылған. Олар негізінен Оңтүстік Қазақстан жерінен (Жаңашілік 1 — 3, Маятас, Бөген, тағы басқа), Қаратаудан (Соркөл, Шаханта, тағы басқа), Есіл маңынан (Мичурин, Боголюбово — 2, Явленко — 2, тағы басқа), Атбасар төңірегінен (Тельман-7, -8а, -9а, -14а, тағы басқа), Сарыарқадан (Әкімбек, Қарағанды-15, тағы басқа), Торғайдан (Тұз, Дүзбай-6, Евгеньевка, тағы басқа), Батыс Қазақстан облысынан (Сарыайдын, Шәуші, тағы басқа), Екібастұз төңірегінен (Талдыөзек-21, Шідерті, тағы басқа), Маңғыстаудан (Шақпақата-2, Қызылсу-1, тағы басқа) табылды

Неолит (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар.Соңғы жылдардағы зертеулер бірнеше неолиттік мәдениеттерді анықтауға мүмкіндік береді. Тобыл бойындағы Маханджар, Есілде – Атбасар және Орталық Қазақстан ескерткіштер тобы. Бұлардан ертерек Батыс Қазақстанда – Кельтеминар, Шығыс Қазақстанда – Усть-Нарым мәдениеттері табылған. Неолит – тас индустриаландырудың дамыған кезі. Тас өңдеу жаңа технологиялары пайда болды: аралау, бұрғылау, сүргілеу.

Энеолит – мыс пен тас ғасыры, б.з.д. 4-3-2 мың. орын алады. Соңғы уақытқа дейін энеолитті тас ғасырынан қола ғасырынан өтетін өтпелі кезең деп қарстырған. Алайда, бірқатар зерттеушілер энеолитті тарихтағы маңызды кезең деп біледі және оны біздің еліміздің оңтүстігінде мал және жер шаруашылығымен айналысатын тайпалардың гүлденуімен байланыстырады. Қазақстанның далалық және орманды бөліктердегі энеолит дәстүрі аңшылық-балықшылық кезең ретінде қарастырылады, бірақ Тобыл, Есіл бойындағы энеолит ескерткіштерін зерттеу өзгерістер әкеледі.

Осындай археологиялық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады.Ерекшелігі: Тас ғасыры мен қола дәуірі арасында жатқан ерекше дәуір энеолит деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады.Ертедегі тас дәуірі - адамның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашелъге сәйкес келеде. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғы шарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардын кәзіргі адам түріне айналу кезеңімен түспа-тұс келді.Қазақстан жерінен та¬былған эне¬олит ес¬керткіштері Иманбұрлық, Сек¬сеуілді -1, -2 және Пав¬ло¬дарға жақын жер¬де, Ертіс өзенінің жағасы¬на ор¬на¬ласқан Же`лезин¬ка по¬сел¬кесінің маңынан та¬былған оба¬ны жатқызуға бол¬ды. Төменгі па¬ле¬олиттік ес¬керткіштер Қазақстан¬ның Жам¬был об-лы¬сын¬дағы Қара¬та¬удан 50-жыл¬да¬ры та¬был¬ды (мұны тапқан Х. Ал¬пысба¬ев). Бөріқазған, Тәңірқазған және Тоқалы 1,2,3, со¬нымен бірге Шу өзенінің оң жағала¬уын¬дағы Қазанғап қоныс¬та¬ры белгілі. Бұл жер¬лерден көбіне¬се тас¬тан жа-салған шапқыш¬тар табылған. Ор¬таңғы па¬ле¬олиттің ес¬керткіштері Қазақстан¬ның бар¬лық ай¬мағынан та¬былған Оңтүстік және Шығыс Қазақстан¬нан, Маңғыс¬тау түбегінен мустье дәуірінің қоныс¬та¬ры та¬былған. Бұларға Са¬рысу өзені бойын-дағы Мұзбел, Ертіс өзені, Қанай ауылы¬ның маңын¬дағы қоныс¬тар жа¬тады. Қаз¬ба жұмы¬сы кезінде би¬зон¬ның, ақбөкеннің, арқар¬дың, жа¬байы жылқының, т. б. сүйек-тері, ал құрал¬дардан қырғыш¬тар, сүйір ұштықтар, пы¬шақ тәріздес плас¬ти¬налар ұшы¬рас¬ты. Жоғарғы па¬ле¬олит ес¬керткіштері Ор¬та¬лық және Шығыс Қазақстан¬нан да та¬былған. Бат¬пақ – 8, Семізбұғы, Қара¬бас – 3, Аг¬ренсор – 2 осын¬дай ес-керткіштер то¬бына жа¬тады. Не¬олиттік ес¬керткіштер¬ден Есіл өңіріндегі – Ат¬ба¬сар мен Торғай үстіртіндегі Ма¬хан¬жар мәде¬ни¬етін, Ақмо¬ла об¬лы¬сын¬дағы – Ат¬ба¬сар мәде¬ни¬етін, Төлес мәде¬ни¬ет¬терін, Оңтүстік Қазақстан¬дағы – Қараүңгір, Аты¬рау об¬лы¬сын¬дағы – Шат¬пакөл, Құлса¬ры – 1–5, Шаңды¬ауыл, Қызем¬шек, Жы-ланқабақ, Қойқара, Са¬рықамыс, Ша¬ян¬ды тұрақта¬ры, Маңғыс¬та¬удағы Шебір – 7, Се¬нек-1, -4, -5, -8, Үштаған-1, Се¬мек-10, Ақтау қала¬сы маңын¬дағы Қосқұдық-1, т. б. тұрақтар¬ды ай¬туға бо¬лады. Оңтүстік Қазақстан жерінен (Жаңашілік 1–3, Ма-ятас, Бөген, т. б.), Қара¬та¬удан (Соркөл, Ша¬хан¬та, т. б.), Қызыл¬жар қала¬сына жақын Есіл бойынан (Ми¬чурин, Бо¬голю¬бов-2, Яв¬ленко– 2), Ат¬ба¬сар маңынан (Тель¬ман-7, -8а, — 9а, — 14а), Қараған¬ды маңын¬да Са¬ры¬арқадан (Әкімбек және Қараған¬ды – 15), Көкше¬тау маңын¬дағы да¬лалық Шағала¬лы жағала¬уынан (Ви¬ног-ра¬дов¬ка – 2а, -12), Торғай ой¬паңы ауда¬нынан (Тұз, Дүзбай-6, т. б.), Қос¬та¬най қала¬сы маңынан (Дач¬ная және Ев¬геньев¬ка), Ба¬тыс Қазақстан об¬лы¬сынан (Са¬ры¬ай-дын, Шәуші, т. б.), Екібастұз төңірегінен (Тал¬дыөзек 21, Шідерті, т. б.), Маңғыс-та¬удан (Шақпақата – 2, Қызыл¬су – 1, т. б.) та¬был¬ды.