Фасли1.Корбурди жанрҳои иттилотӣ дар рӯзнома

Акнун, ки аз маънои мафҳуми «жанр» воқиф шудем навбат ба жанрҳои журналистӣ расид.

Жанрнҳои журналистиро аз рӯйи инъикоси воқеъа ба се гурӯњ тақсим кардан мумкин аст:

1.Жанрҳои иттилоотӣ (маъмултаринашон: хабар, нишасти матбуотӣ, мусоҳиба, интервю репортаж, ҳисобот)

2.Жанрҳои тахлилӣ(маъмултаринашон: муҳбирнома, хулосаи матбуот, нигориш, тақриз, мақола, таҳқиқи журналистӣ, мактуб )

3.Жанрҳои бадеї публитсистӣ (маъмултаринашон: очерк, памфлет, фелетон, лавха, пародия, луқма, эпиграмма)

Вазифаи асосии жанрҳои иттилоотӣ ин фавран, мӯъҷаз ва оммафаҳм карда иттилоотро ба аудитория (омма) расондан. Мисол, жанри хабарро гирем; Хабар ин хурдтарин ва маъмултарин жанри иттилоотӣ ба ҳисоб меравад ва ба саволҳои чӣ? кай? дар куҷо? ҷавоб мегӯед. Ба фикри мо бошад хабар ин нафақат як жанри иттилоотӣ ин тамоми журналистика аст. Барои чӣ мегӯед? Вазифаи асосии журналистика аз чӣ иборат аст? Албатта иттило додан, боз вазифаи ҳар як жанри журналистика ин хабар додан аст. Дар жанрҳои таҳлилӣ ҳам, баъд аз тамом шудани таҳлил шумо дар бораи бо чӣ анҷом шудани таҳлил хабар медиҳед. Дар жанрҳои бадеӣ-публитсистӣ шумо дар бораи як кас очерк, феъетон, памфлет менависед, бо ин шумо дар бораи бурду бохтҳои ин кас иттило медиҳед.

Далелҳое, ки дар боло зикр кардем, фикри моро дар бораи жанри хабар «Хабар ин нафақат жанр балки асосии журналистика аст» тасдиқ мекунад.

Б) Мавқеи истифодаи жанри хабар дар рӯзнома

Жанри хабар чӣ гуна жанр аст, дар боло зикр кардем акнун ба таҳлили маводи рӯзнома мегузарем.

Дар рафти таҳқиқ аён шуд, ки рӯзномаи «Суғд Ҳақиқати» яке аз фаъолтарин рӯзномаҳои кишвар ба ҳисоб рафта барои пур кардани фазои иттилоотӣ дар вилояти Суғд кори босамаре анҷом расонида истодаааст. Дар баъзе шумораҳои рӯзнома то 18-20 маводе, ки ба жанри иттилоотӣ тааллӯқ дорад, чоп шудааст.

Барои ин як мисол, шумораи №4, ки 14-январи соли 2012 чоп шудааст овардан мумкин дар ин шумора 18 хабар оварда шудааст. Маҳз дар соли соли 2012 дар рӯзномаи «Суғд Ҳақиқати» 1338 маводе, оид ба жанри иттилоотӣ чоп шудааст, ки аз онҳо 1190 хабар 70 ҳисобот ва 78 мусоҳиба иборат, ки аз ҳаёти иҷтимоиву сиёсии кишвар чоп шудааст.

Дар соли 2013 бошад 1457 маводе, оид ба жанри иттилоотӣ чоп шудааст, соли 2014 ин шумора зида аз 1500-ро нишон медиҳад.

Аз ин хабарҳо зиёда аз 500-тояш аз хадамоти матбуоти раиси вилоят, ки ҳамеша ба саҳифаи аввал ҷой дода мешавад, ки бо имзои «Суғд вилояти Раиси матбуот хизмати» чоп мешавад ва аз рафти сафарҳо, баромадҳо ва маҷлисҳои Раиси вилоят муфассал хабар дода мешавад.

Журналистони ин даргоҳ дар соли зикршуда бо рафти корҳои хоҷагӣ бештар эътибор додааст, барои ин ҳам наздик ба 400 хабарҳои калону хурд аз рафти фаолияти корҳои хоҷагии деҳқонӣ мебошад. Ин хабарҳо аз шањру ноҳияҳои дуру наздики вилояти Суғд мисоли Мастчоҳ, Ашт, Бобоҷон Ғафуров, Спитамен, Ғончӣ, Зафаробод, Панҷакент, Истаравшан, Ҷаббор Расулов, Шаҳристон тайёр карда шудааст.

Ҳарчанд, ки журналистони ин даргоҳ ӯзбекзабон бошанд ҳам, дар рафти нишастҳои матбуотӣ, (конфренция, ҳисобот) ки ҳама корхонаҳо дар шаш моҳ як бор мегузоронанд, иштироки фаъол доранд ва 70 ҳисоботе, ки дар соли 2012 чоп шудааст 65 то аз нишастҳои матбуотӣ аст.

Журналистони ин даргоҳ дар бобати робита бо ҷомеъа ҳам фаъоланд. Инро аз адади мусоҳибаҳое, ки дар ин рӯзнома чоп шудааст дидан мумкин шумораи ин мусоҳибаҳо наздик ба 80 буда, аксаран бо одамони оддӣ мисоли деҳқон, муаллим, варзишгарон шоир, нависанда, духтур, шофёр ва ғайраҳо гузаронида шудааст

Маводҳои жанри иттилоотии рӯзномаи зикршуда, бештар дар зери рубрикаҳои «Матбуот конфренциялари» «Вилоят раиси қарори шарњи» «Вилоят хабарлари» «Жањон хабарлари» «Аштдан хабарлар» «ИИБ матбуот марказидан» «ДАН хабар беради» «Зафаробод хабарлари» ва дар аввалин сахифаи рӯзнома чунон, ки дар боло зикр намудем бо имзои «Суғд вилояти Раиси матбуот ҳизмати» чоп мешавад.

Маводҳо бештар бо имзоҳои журналистони шинохтаи ин даргоҳ, Д.Хоҷимуродов, О.Сулаймонова, О.Мусоев, Э.Шералиев, Ж.Худоёрхон, А.Дӯстматов, П.Абдуллаев, М Абдуллаев, Б,Ахмедова, Х.Зокиров ба чоп мерасад.

Мо дар рафти таҳқиқ ба пешамон мақсад гузоштем,ки ҳар яке аз рубрикаҳое, ки дар боло зикр намудем таҳлил намоем.

Рубрикаи «Матбуот конфренциялари» дар зери ин рубрика дар аввали моҳи январу феврал ва моҳи июн ва июл баъзе вақтҳо то моҳи август ҳисоботҳо чоп мешавад. Дар як шумора 2-3 баъзе вақтҳо то 6 ҳисобот чоп мешавад. Дар тањлили маводҳои ин рубрика меҳнати пурмашаќқати журналистони ин даргоҳро ба ҳисоб гирифтан даркор аст, зеро ҳамаи нишастҳои матбуотӣ бо забони давлатӣ яъне бо забони тоҷикӣ гузаронида мешавад.

Яке аз ҳисоботҳои ин рубрика, ки дар шумораи №4 (1827) соли 2012 зери мавзӯи «Қонун бузилишлар ва уларни фош этиш кӯпайди», ки аз рафти нишасти матбуотӣ Вазорати корҳои дохилаи Вилояти Суғд навишта шудааст, мисол меоварем:

«Қонун бузилишлар ва уларни фош этиш кӯпайди»

Вилоят ички ишлар бошқармасида 2011 йил фаолиятига оид матбуот йиғилиши бӯлиб ӯтди.Унда бошқарма бӯлим бошлиқлари ва ОАВ ходимлари қатнашдилар.ИИБ бошлиғи генерал майор Ш.Р,Назаров ҳисобот берди.

«Статистик маълумотларга қараганда вилоят миқиёсида қайд қилинга жиноятлар сони 4555та бӯлиб аввалги йилга нисбатан 642 тага кӯпдир.Таҳлиллар шуни кӯрсатадики,иқтисодий соҳадаги жииноятлар сони 228,9 фоизга ошган.Шуни ҳам айтиш лозим:жиноятларни фош этиш олдинги йилга кӯра самарали бӯлди»

Жиноят қидирув бӯлими ходимлари томонидан ӯтган йилларда содир этилиб очилмай қолмай 544та жиноят ҳам фош этилди.Тезкор чора-тадбирлар олиб борилиши натижасида 351 нафар жиноятчи қӯлга олинди 195 нафар ном-нишонсиз йӯколган шахслар топилди.

Ҳисобот даврида гиёхванд моддалар ноқонуний савдоси билан боғлиқ 212та жиноят аниқланиб 376,9 кг гиёхванд моддалар мусодара қилинди.

Одамлар қӯлида ноқӯнуний сақланаётган 249та турли русумдаги ӯт очувчи қуроллар жумладан ,2та автомат,5 та туппонча,10 милтиқ вам бошқалар мусодара этилгани ҳам ички ишлар ходимлари яхши фаолият юритганлигидан нишонадир.Бу йӯналишда 8 нафарга нисбатан жинойи иш очилди.

ИИБ бошлиғи шу куннинг мавзуси бӯлган масала –ӯз жонига қасд қилиш ҳолатига тӯхталди.Вилоят шахру ноҳияларидаги дахлдор ташкилот ва муассасаларнинг чора –тадбирлар кӯришига қарамай,169та ӯз жонига қасд қилиш ва 66 та суиқасд ҳолати қайдга олинди.Тахлилга кӯра уларнинг 100 нафари эркак,101 нафари хотин –қизлар,34 нафари балоғатга етмаган ёшлардир.Бундай нохуш ҳодисалар аввалги йилга нисбатан Панжакентда 7 та,Мастчоҳда5та,Зафарободда 4та кӯпроқ рӯй берган.Суиқасд ва ӯз жонига қасд қилиш ҳолатлари сабааблари асосан,қуйидагилардир:руҳий касаллик-57та,оилавий жанжол-44та,оилавий етишмовчилик-22та ва бошқа ҳар-хил сабаблар билан 69 та .Суиқасд ва ӯз жонига қасд қилишлари қуйидагича: 174 нафар ӯзини осган,21 нафари захарланган,12 нафари қурол ишлатган,16 нафари сувга ғарқ бӯлган,6 нафари ӯзига ӯт қӯйган ва ҳоказо.

Жиноятлар тахлилидан маълум бӯладики,жиноятчилар орасида болалар,балоғатга етмаган ёшлар кӯпаётгани ташвишланарлидир. Бундай ҳолат кӯпроқ Ғончи, Ашт, Исфара, Зафаробод, Истаравшан шахру ноҳияларида қайдга олинди.

Балоғатга етмаганлар орасида хужжатсиз машина ҳайдаш оқибатида нохуш ҳодисалар рӯй бераётганлиги сир эмас.

ОАВ ходимлари томонидан Ашт ноҳиясида чегара бузган милтиқли овчи ,ӯн нафар Ӯзбекистон ислом партияси аъзоси масаласига оид,ҚирғистоннингАндариқ қишлоғида рӯй берган жанжол воқеаси,Ж.Расулов ноҳиясида катта миқдордаги тилло тақинчоқлар ӯғирланиши ,Хужанд шахрида ота-бола Бурҳоновларнинг ӯлдирилиш ҳодисасига доир берилган саволларга ИИБ бошлиғи Ш .Р.Назаров қониқарли жавоб қайтарди.

Агар ба ин хабаре, ки мавриди таҳлил қарор додем нигоҳ кунем, қисми калони ин хабарро тарҷумаи пресс релизе, ки аз тарафи корхона дода шудааст, ташкил медиҳад. Мисол гирем:

Одамлар қӯлида ноқонуний сақланаётган 249та турли русумдаги ӯт очувчи қуроллар жумладан ,2та автомат,5 та туппонча,10 милтиқ вам бошқалар мусодара этилгани ҳам ички ишлар ходимлари яхши фаолият юритганлигидан нишонадир.Бу йӯналишда 8 нафарга нисбатан жинойи иш очилди.

ИИБ бошлиғи шу куннинг мавзуси бӯлган масала ӯз жонига қасд қилиш ҳолатига тӯхталди.Вилоят шахру ноҳияларидаги дахлдор ташкилот ва муассасаларнинг чора –тадбирлар кӯришига қарамай,169та ӯз жонига қасд қилиш ва 66 та суиқасд ҳолати қайдга олинди.Тахлилга кӯра уларнинг 100 нафари эркак,101 нафари хотин –қизлар,34 нафари балоғатга етмаган ёшлардир.Бундай нохуш ҳодисалар аввалги йилга нисбатан Панжакентда 7 та,Мастчоҳда5та,Зафарободда 4та кӯпроқ рӯй берган.Суиқасд ва ӯз жонига қасд қилиш ҳолатлари сабааблари асосан,қуйидагилардир:руҳий касаллик-57та,оилавий жанжол-44та,оилавий етишмовчилик-22та ва бошқа ҳар-хил сабаблар билан 69 та .Суиқасд ва ӯз жонига қасд қилишлари қуйидагича: 174 нафар ӯзини осган,21 нафари захарланган,12 нафари қурол ишлатган,16 нафари сувга ғарқ бӯлган,6 нафари ӯзига ӯт қӯйган ва ҳоказо.

Ҳамеша дар ёд доштанамон зарур аст, ки истифодаи бисёр шумораҳо хонандаҳоро аз мо дур мекунад. Ҳеч як хонанда намехоҳад маводе, ки бисёр шумора истифода шудааст хонад ва ин дар пурсиши афкоре, ки соли 2004 аз тарафи яке аз рӯзномаҳои бузурги ҷахон, ки NewYork Times ном дорад аниқ шудааст.

Боз яке аз камбудиҳои муаллиф аз он иборат аст, ки дар маводи ӯ кай шуда гузаштани нишасти матбуотӣ нишон дода нашудааст: «Вилоят ички ишлар бошқармасида 2011 йил фаолиятига оид матбуот йиғилиши бӯлиб ӯтди.Унда бошқарма бӯлим бошлиқлари ва ОАВ ходимлари қатнашдилар. ИИБ бошлиғи генерал майор Ш.Р,Назаров ҳисобот берди.»

Бо ҳамин ҷумла мавод сар мешавад, инҷо дар куҷо баргузор шудани нишастии матбуотиро мебинем яъне «Вилоят ички ишлар бошқармасида» аммо кай шудани ин нишастии матбуотӣ маълум нест…

Боз яке аз рубрикаҳои серистифода «Вилоят янгиликлари» аст, ки аз аввлин рӯзи таъсиси газета дар амал аст.Дар ин рубрика аз ҳаёт, навигариҳои вилоят, бисёр хабарҳо чоп мешавад. Ин рубрика бисёр вақт дар саҳифаи дуюм оварда мешавад. Мо аз сабабе, ки њаҷми ин хабарҳо на он қадар калон аст, дутои онҳоро таҳлил карда мебароем:

Шахристон Туннелида иш қизғин

Вилоят ахлини жануб билан боғлайдиган ,муҳими йӯлни бир неча соатга қисқартарадиган Шаҳрирстон туннели жорий Таърихий 16 сессиянинг 20 йиллиги нишонланадиган йилда фойдаланишга топширилади.

5253 метрлик масофага эга бӯлган мазкур туннелда шу кунларда ҳам иш давом этмоқда.297 нафар ишчи ва мутахассислар икки сменада қизғин иш олиб бормоқдалар.Меҳнат аҳли вилоят ҳукумати эътиборида бӯлиб,уларга ӯз вақтида озиқ –овқат етказиб берилиб,ишдан сӯнг дам олишлари учун барчаа қулайликлар муҳайё этилган.

Б.Аҳмедова №4 2012

Ин хабар хабари фактологӣ мебошад. Асоси ин намуд хабарҳоро инъикоси фактҳои амиқ ташкил мекунад.

Дар ин хабаре, ки мо таҳлил кардем, фактҳо кам мебошад. Агар дида бароем ду факти асосї ба чашм мерасад: чанд нафар будани коргарони туннели Шаҳристон (297 нафар мутахассислар икки сменада қизғин иш олиб бормоқдалар) ва масофаи туннел (5253 метрлик масофага эга бӯлган мазкур туннелда шу кунларда ҳам иш давом этмоқда) Боз дар ин хабар гуфта мешавад, ки аҳли меҳнат дар мадди назари њукумати вилоят буда, онҳо сари вақт бо хӯрок таъмин мешаванд. Баъди кор барои истироҳаташон тамоми шароитҳо муҳайё карда шудааст. Боз ҳам хуб мешуд, ки муаллиф аниқ кунад, ки то ҳозир маҳз чиҳо аз тарафи ҳукумати вилоят ба коргарон расонида шуд. Талаботҳои дигари ин жанр он аст, ки бояд ба панҷ саволи мушаххас ҷавоб дошта бошад:

Чӣ?

Кай?

Дар куҷо?

Барои чӣ?

Чӣ тавр?

Ин намуди хабар азбаски хабари кӯтоҳ аст, танҳо ба саволҳои Чӣ? Кай? Дар куҷо? ҷавобгӯ мебошад. Дар хабарҳои васеъ ба саволҳои барои чӣ? ва чӣ тавр ? низ бояд ҷавоб гуфта шавад.