- •Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министірлігі «л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» шжқ рмк _Ақпараттық технологиялар_ факультеті
- •Силлабус
- •Пәнді оқытудың мақсаты
- •Негізгі және қосымша әдебиет тізімі
- •Оқу нәтижелерін бағалау және бақылау
- •8 Оқу пәнінің саясаты
- •Пән бойынша глоссарий және пәннің ұғымдық аппаратымен жұмыс бойынша жалпы әдістемелік нұсқаулар;
- •3. Оқу пәнінің тақырыптары бойынша дәріс конспектісі және дәріс курсын оқу бойынша әдістемелік нұсқау;
- •Желі операциялық жүйелері.
- •Казіргі кезендегі операциялық жүйелерге қойылған талаптар
- •Ядро артықшылық режимінде.
- •4. Оқу курсы мен тақырыпқа арналған міндетті және қосымша әдебиет пен дереккөздер тізімі;
- •6. Еңбек көлемі көрсетілген білім алушының өздік жұмысы үшін тапсырмалар және олардың орындалуы бойынша әдістемелік нұсқау.
Желі операциялық жүйелері.
Компьютерлік желілердің ОЖ-лері көбінесе автоном компьютер ОЖ-сіне ұқсас. Ол да пайдаланушылар мен программистерге ыңғайлы жұмыс орындау мүмкіншіліктерін қамтамасыз ететін бір-біріне байланған программалар жиыны болып, оларға қайдайда бір виртуал есептеу жүйесін ұсынады және желіде орындалатын көп процесстер арасында ресурстарды эффектив бөлуді амалға асырады.
Компьютерлік желі – ол коммуникациялық жүйемен байланған және желі пайдаланушыларына осы жиын ресурстарынан пайдалануға мүмкіндік жасайтын компьютер жиыны. Желіні түрлі типтегі компьютерлер құрастыруы мүмкін. Олар кішкене микропроцессорлер, жұмыс станциялары, мини-компьютерлер, дербес компьютерлер немесе суперкомпьютерлер болуы мүмкін. Компьютерлік желі пайдаланушыға өзінің компьютерімен автоном режимінде істеуге мүмкіндік жасайды және бұған желідегі басқа компьютерлер аппараттық ресурстарына және информацияға жетуді қосады.
Желі жұмысын ұйымдастырғанда операциялық жүйе интерфейс ролін атқарады. Мысалы, желідегі компьютерлердің МАС- және ІР - ұқсас сандық адрестерінің орнына компьютерлік желі ОЖ-сі есте сақтауға оңай болған символдық атаулармен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Н
Желілік және таратылған операциялық жүйелер. Компьютер желілерінің нақты аппаратурасын қандай виртуал бейнемен алмастыруына байланысты желі операциялық жүйелерін және таратылған операциялық жүйелерін ажыратады. Желі операциялық жүйесі пайдаланушыға нақты желі аппаратурасының орнына істету біршама оңай болған виртуал есептеу жүйесін ұсынады. Сонымен бірге бұл виртуал жүйе толығымен өзінің таратылған табиғатын жасырмайды, яғни виртуал желі болады.
Желі компьютерлерінің ресурстарын пайдаланғанда желі операциялық жүйесінің пайдаланушысы желі ресурстарымен жұмыс орындауын әр кезде есте сақтап оларға жету үшін бірнеше арнайы операцияларын орындау керек, мысалы, қашықтағы каталогты ойлап қойылған дискжетек әріпінде бейнелеу немесе каталог аты алдына ол жайласқан компьютер атын жазу амалдарын. Желі операциялық жүйесінің пайдаланушысы олар қолданатын файлдар қайсы компьютерлерде жайласқанын біліп, оларды көшіруде нақты бұйрықтар беріп отыруы керек.
Желі ортасында жұмыс істеп отырып пайдаланушы кез-келген компьютерде тапсырманың орындалуын іске қоса алса да, ол тапсырмасы қай машинада орындалуын әрқашан біліп отырады. Үнсіз пайдаланушы тапсырмасы пайдаланушы логикалық енген компьютерде орындалады. Егер ол тапсырманы басқа машинада орындамақшы болса, онда ол осы машинаға remote logіn командасын орындап логикалық енуді орындау қажет немесе ұзақтағы компьютерді идентификация етуші информацияны көрсетіп арнайы қашықтан орындау командасын орындауы қажет.
Желі ОЖ-дің магистральды даму бағыты желі ресурстарының жоғары деңгейлі тынықтығын қамтамасыз ету. Идеал жағдайда желі ОЖ-сі пайдаланушыға желі ресурстерін бір орталанған виртуал машиналары көрінісінде ұсыну қажет. Мұндай ОЖ үшін – таратылған ОЖ – арнайы атау қолданады, немесе ақиқаттан таратылған ОЖ.
Таратылған ОЖ оңдеу үшін жұмыстарды автоматик жүйе машиналары бойлап динамикалық таратуды орындап желі машиналары жиынын бір виртуал унипроцессор болып істеуге алып келеді. Таратылған ОЖ пайдаланушысы жалпы алғанда оның жұмысы қайсы машинаде орындалуын білмейдіде. Таратылған ОЖ есептеу жүйесінде бір ОЖ ретінде бар болады. Таратылған ОЖ басқаруында жұмыс орындаған әр бір машина осы ауқымды ОЖ-нің бір бөлім функциясын орындайды. Таратылған ОЖ барлық компьютерлерді бірлестіріп олар бір-бірімен кооперацияланып компьютер желісінің барлық ресурстарын эффектив пайдаланады.
«Желілік операциялық жүйе» терминінің екі мәні. Казіргі кезде практикадағы барлық желі операциялық жүйелері нақты таратылу идеалынан әліде ұзақ. Желі операциялық жүйесі басқаруында істейтін желідегі әр бір компьютер автономдық деңгейі таратылған операциялық жүйе басқаруында істейтін компьютерлерге қарағанда өте жоғары. Нәтижеде желі операциялық жүйесін жеке компьютерлер операциялық жүйелері жиыны деп қарауға болады. Желі түрлі компьютерлерінде бір түрлі немесе әр түрлі операциялық жүйелер істеуі мүмкін. Мысалы барлық компьютерлерде бір UNIX операциялық жүйесі істеуі мүмкін. Бірақ амалда әр түр операциялық жүйелер: мысалы, компьютерлер бір бөлімі UNIX басқаруында, басқа бөлімі – NetWare басқаруында, қалғандары – Windows NT басқаруында істейтін желілер көбірек реал жағдайға жақын. Осы барлық операциялық жүйелер еркін бір-біріне байланбай функцияларын орындайды. Әр бірі өздерінің процесстерін жасау және аяқтау және жергілікті ресурстарын басқару шешімдерін бір-біріне байланбастан қабылдайды. Бірақ қайсы жағдай болмасын желіде істейтін компьютерлер операциялық жүйелері түрлі компьютерлерде орындалатын процесстердің өзара әсерлерін ұйымдастыру және бұл компьютерлер ресурстарын пайдаланушылар арасында бөлу үшін бір-біріне сай коммуникациялық протоколдар жиынына ие болуы қажет.
Егер ерекше компьютер операциялық жүйесі оның желіде істеуіне рұхсат берсе, яғни өзінің ресурстарын жалпы пайдалануға усынса немесе желідегі басқа компьютерлер ресурстарын пайдалана алса мұндай жеке компьютер операциялық жүйесі де желілік деп аталады.
Сонымен «желілік операциялық жүйесі» термині екі мағынада қолданылады: біріншіден барлық компьютерлер операциялық жүйелерінің жиыны және, екіншіден, желіде істей алатын жеке компьютер операциялық жүйесі. Осы анықтамаға байланыс мысалы мынадай операциялық жүйелер: Windows NT, NetWare, Solaris, HP-UX – желі операциялық жүйелері болады, себебі олар барлығы желіде істейтін саймандарына ие.
Дәріс № 9
Желі операциялық жүйелерінің функционалдық компоненталары.
Суретте желі операциялық жүйелерінің негізгі компоненталары келтірілген.
Ж
ергілікті
ресурстарды басқаратын аспаптар
автоном компьютердің операциялық
жүйесінің барлық функцияларын
амалға асырады (процесстер арасында
жедел жадты таратады, процесстерді
жоспарлайды және диспетчерлейді,
мультипроцессорлық машиналарда
процесстерді басқарады, сыртқы
жадты басқарады, пайдаланушының
интерфейсін жасайды).Желі аспаптарын үш топқа ажыратуға болады:
- операциялық жүйенің серверлік бөлімі – жергілікті ресурстарын және қызметтерін жалпы пайдалануға беру құралдары;
- операциялық жүйенің клиенттік бөлімі – қашықтағы ресурстарды және қызметтерді пайдалануға рұхсат алу құралдары;
- операциялық жүйенің транспорттық құрамы – коммуникациялық жүйемен бірге желідегі компьютерлер арасында хабарлар алмасуды қамтамасыз етеді.
Оңайлатып айтқанда желі операциялық жүйесінің жұмысын төмендегіше түсіндірсе болады. Айталық, А компьютерінің пайдаланушысы өзінің файлын желідегі басқа B компьютерінің дискісіне орналастырмақшы болсын. Мұның үшін ол клавиатурадан сай команданы теріп Enter клавишасын басады. Пайдаланушымен интерфейске жауап беруші операциялық жүйенің программалық модулі осы команданы қабылдап А компьютердің клиенттік бөліміне тапсырады.
Операциялық жүйенің клиенттік бөлімі басқа компьютерлер дискілеріне және файлдарына тікелей жете алмайды. Ол ресурстарын басқаратын басқа компьютердің операциялық жүйесінен осы қызметке «сұраныс» етуі мүмкін. Бұл сұраныстар желі арқылы хабарлар ретінде жеткізіледі. Хабарлар кейбір амалдарды орындайтын командалардан басқа мәліметтерге, мысалы кейбір файл мазмұнына ие болуы мүмкін.
Клиенттік және серверлік бөлімдері арасындағы хабарларды желінің коммуникациялық жүйесі жәрдемінде жеткізуді операциялық жүйенің транспорттық құралдары орындайды. Бұл құралдар мынадай функцияларды атқарады: хабарларды пішімдеу, пакеттерге бөлу, компьютер атауларын санды адрестерге өзгерту, хабарларды сенімді етіп жеткізу, күрделі желіде маршрутты белгілеу ж.т.б. Желіде хабарларды жеткізудегі өзара әсер ережелері коммуникациялық протоколдармен белгіленеді. Мысалы Ethernet, Token Ring, IP, IPX протколдары. Желідегі екі компьютерлер хабарласып тұруы үшін олардың операциялық жүйелерінің транспорттық құралдары коммуникациялық протоколдардың жалпы жиынын сүйемелдеуі қажет. Коммуникациялық протоколдар операциялық жүйелердің клиенттік және серверлік бөлімдері арасында хабарларды олардың мазмұнына көңіл бөлместен жеткізеді.
Пайдаланушы дискісінде файлды орналастырмақшы болған В компьютерде операциялық жүйенің серверлік бөлімі жұмыс орындауы қажет. Ол әрқашан желіден келетін оның ресурстарына сұраныстарды күтуімен әуре. Серверлік бөлім желіден сұранысты қабылдап жергілікті дискіге үндеу етіп файлды оның бір каталогына жазып қояды. Осы амалдарды орындау үшін командаларға және файл бөлімдеріне ие бір емес бірнеше хабарлар алмасуға тура келеді.
Операциялық жүйе клиенттік бөлімінің өте маңызды функциясы болып қашықтағы файлға үндеуді жергілікті файл үндеуінен ажыратуда. Егер клиенттік бөлім мұны орындай алса қолданбалы программалар қайсы файлдармен қашықтағы ма, жергілікті ма жұмыс орындауы қызықтырмауы да мүмкін, - клиенттік бөлім өзі анықтап қашықтағы машинаға қайтадан жібереді (redirect). Операциялық жүйенің клиенттік бөлімі редиректор деп аталуы осыған байланысты шыққан. Кей кезде ажырату функциялары арнайы модульге тапсырылады. Онда редиректор деп осы бөлімнің өзіне айтады.
Желі операциялық жүйелердің клиенттік бөлімдері ресурстарға болған сұраныстар форматтарын икемдейді. Олар қолданбалардан желі ресурстарына жетуді жергілікті формада қабылдайды, яғни жергілікті компьютерде жұмсалатын тұрде. Желіге сұраныс керекті ресурс жайласқан компьютер сервистік қызметіне сай формада жіберіледі. Клиенттік бөлімі және серверлік бөлімінің жауаптарын қабылдап жергілікті формаға өткізеді. Нәтижеде қолданба үшін жергілікті және қашықтағы ресурстар сұраныстары айырылмай қалады.
Желі қызметтері және желі сервистері. Компьютерлық желі арқылы нақты ресурс типына жетуді ұйымдастыратын операциялық жүйенің серверлік және клиенттік бөлімдерінің жиыны желі қызметі деп айтылады. Жоғарыда келтірілген мысалда желі арқылы біргелікте файл жүйесіне жетуді қамтамасыз еткен операциялық жүйенің серверлік және клиенттік бөлімдері файлдық қызметін жасайды. Желі қызметтері желі пайдаланушыларына қандайда бір қызметтер жиынын ұсынады деп айтылады. Бұл қызметтер кейбір кездері желі сервисы деп те аталады (ағылшын Service терминінен). Бұл термин техникалық әдебиетте сервистік қызметі деп аударылады. Бұл терминдер синоним ретінде қолдансада кейбір кездерде олардың айрықшылығы принципиал характерге ие. Кейіннен біз желі қызметтері деп желі қызметін көрсетуші компонентке айтамыз, ал желі сервисы деп усынылған қызметтер баяндамасына айтамыз. Сонымен сервис – бұл қызметтерден пайдаланушысымен қызметтер жеткізушы арасындағы интерфейс.
Әрбір қызмет желі ресурстарымен немесе сол ресурстарға жету әдістерімен байланысты. Мысалы печаттау қызметі желі пайдаланушыларына желінің бөлінетін принтеріне жетуді қамтамасыз етіп печаттау сервисын ұсынады, ал пошта қызметі желі информациялық ресурстарына –электрондық хаттарына - жетуді қамтамасыз етеді. Ресурстарға жету әдістері ерекшеленеді, мысалы қашықтан жету қызметі желі пайдаланушыларына барлық ресурстерге коммутацияланатын телефон арналары жәрдемінде жетуді қамтамасыз етеді. Нақты ресурсқа қашықтан жету үшін, мысалы принтерге, қашықтан жету қызметі печаттау қызметімен байланыс жасайды. Операциялық жүйелердің желі пайдаланушыларына файылдық және печаттау қызметтері маңызды.
Желі қызметтері арасында қарапайым пайдаланушыға емес администраторға арналғандарын ажыратуға болады. Олар желі жұмысын ұйымдастыруға жұмсалады. Мысалы, Novell Net Ware 3.x операциялық жүйесінің Bindery қызметі администраторға компьютердің желі пайдаланушылары туралы мәліметтер базасын алып баруға мүмкіндік жасайды. Орталық сілтемелер қызметін жасау прогрессив есептеледі. Бұл қызмет басқаша каталогтар қызметі деп те аталады. Ол пайдаланушы базасынан басқада желідегі барлық программалар және компьютер аппаратурасы туралы базаға ие. Каталогтар қызметі мысалы ретінде Novell компаниясының NDS және Banyan компаниясының Street Talk қызметтерін көрсетуге болады. Администраторға сервис ұсынатын желі қызметінің басқа мысалы етіп – желі трафигын ұстап алып анализ жасайтын желі мониторингі, өз функциясына парольді тексеріп логикалық ену амалын орындайтын қорғау қызметін, резервті көшіру және архивтеу қызметтерін көрсетсе болады.
Операциялық жүйе ақырғы пайдаланушыларға, администраторларға және қолданбаларға едәуір бай қызметтер жиынын усынуына байланысты желі операциялық жүелер қатарындағы орны белгіленеді.
Желі қызметтері өздерінің табиғаттарына байланысты клиент-серверлік болып табылады. Кез келген желі сервисын амалға асырғанда Табиғи сұраныстар көзі (клиент) және сұраныстарды орындаушы (сервер) пайда болғандықтан Кез келген желі қызметтері өзінде симметриқ болмаған екі бөліміне ие – клиенттік және серверлік. Желі қызметі операциялық жүйеде екеуімен де немесе бір бөлемімен беріледі. Әдетте сервер өзінің ресурстарын клиентке усынады, ал клиент олардан пайдаланады деп айтылады. Айтып өту керек желі қызметін ұсынғанда сервер ресурстарымен бірге клиент ресурстарыда қолданылады. Клиент өзінің ресурстар көп бөлімін (диск көлемін, процессор уақытын ж.т.б.) желі жұмысын суйемелдеу үшін сарыптауы мүмкін. Мысалы, пошта қызметін амалға асыру үшін клиент дискысында кең көлемдегі хаттарға ие мәліметтер базасының жергілікті копиясы жайласуы мүмкін. Бұл жағдайда клиент түрлі форматтардағы хабарларды соның ішінде мультимедиялық форматтарды да пішімдеумен байланысты үлкен жұмысты, адрестік кітапты сүйемелдеуі және көп жәрдемші жұмыстарды орындауы керек болады.
Клиентпен сервер арасындағы потенциал айрмасы әркезде желі жұмысының бастаушысы клиент болады, ал сервер пассив күту режимінде болады. Мысалы пошта сервері поштаны пайдаланушы компьютеріне жеткізеді егер пошта клиентінен сұраныс болғанда ғана.
Әдетте клиенттік және серверлік бөлімдер арасында өзара әсер сондай стандартталады, нәтижеде бір тұрдегі сервер Түрлі әдістермен амалға асырылған клиенттер типтары мен жұыс орындауы мүмкін. Мұның үшін бір шарт – клиенттер және сервер бір стандарт протоколды сүйемелдеуі қажет.
Дәріс №10
Орнатылған желі қызметтері және желі қабықшалары.
Іс жүзінде желі операциялық жүйелерді құрастырғанда бір-бірінен желі қызметтерінің операциялық жүйеге орналастыруымен ажыралатын бірнеше жақындау кездеседі:
желі қызметтері операциялық жүйеге терең орнатылған;
желі қызметтері қандайда бір жиын – қабықша ретінде бірлестірілген;
желі қызметтері ерекше өнім көрінісінде жасалады және жеткізіледі.
Желі ОЖ жасалауының нұсқалары
Бірінші желі операциялық жүйелері бар болған жергілікті операциялық жүйелерге желі қабықтары орнатылған болып жасалған еді. Жергілікті желіге негізгі желі функцияларын орындау үшін керек болған желі функцияларының минимумы қосылған болатын.
Бірақ кейіннен желі операциялық жүйелерін жасаушылар басынан желі операциялық жүйесі желіде істейтін етіп жасау эффективті жақындау деп есептеді. Мұндай операциялық жүйелердің желі функциялары желі негізгі модулдеріне тереңдетіп орнатылып оның логикалық шырайын, эксплуатациялаудың және модификациялауының қарапайымдығын, сонымен бірге, өнімділігін жоғарылатты. Мұндай жақындауда артықшылық жоқ болады. Егер барлық желі функциялары жақсы интегрирланған болып, яғни операциялық жүйенің үзілмес бөлімдері болып есептелсе, мұндай операциялық жүйе желі функцияларын орындауға оптималданған етуі мүмкін. Мысалы Microsoft компаниясының Windows NT операциялық жүйесі желі құрылғыларының енгізілуі есебіне өнімділіктің және информация қорғанудың жоғары көрсеткіштерін сол компанияның OS LAN Manager операциялық жүйесіне қарағанда жеткізеді. Орнатылған желі қызметтеріне ие желі операциялық жүйелерге мысал етіп барлық осы күнгі UNIX, NetWare, OS/2 Warp операциялық жүйелерін алса болады.
Желі функцияларын амалға асыру басқа варианты етіп – оларды қандайда бір жиын көрінісінде бірлестіру, сонда осы жиын барлық кызметтері бір-біріне сай келтірілген болуы керек, яғни жұмыс істеген кезде олар бір-біріне сілтеме етуі, жалпы компоненттерге ие болуы, мысалы пайдланушыларды аутентификация ету жүйесін немесе пайдаланушының жалпы интерфейсіне ие болуы мүмкін. Қабықшаның істеуі үшін қандайда бір компьютер аппаратурасын басқару үшін және оның ортасында осы қабықша қызметтерін орындайтын жергілікті желі операциялық жүйесі керек болады. Қабықша ерекше программалық өнім болып, барлық өнімдерге ұқсап атауға, версия номіріне және басқа сай келген характеристикаларына ие болады. Желі қабықшасына мысал етіп LAN Server және LAN Maneger қабықшаларын алса болады.
Бір қабықша түрлі операциялық жүйелер үстінен істеуі мүмкін. Мұндай жағдайда қабықша істейтін операциялық жүйенің ерекшіліктерін есепке алып құрылуы керек. Сонымен LAN Server, мысалы, VAX VMS, VM, OS/400, AIX, OS/2 операциялық жүйелер устерінен істейтін түрлі варианттарына ие.
Желі қабықшалары жиі клиенттік және серверлік бөлімдеріне бөлінеді. Желі қызметтерінде клиенттік бөлімі көп болған қабықша клиенттік деп аталады. Мысалы, NetWare желісіндегі жұмыс станциясын программалық қамтамасыз ететін әдеттегі жиын NetWare қабықшасы орнатылған MS DOS жүйесі болып табылады. Бұл қабықша файлдық және печаттау қызметтерінің клиенттік болімдеріне және пайдаланушы интерфейсін сүйемелдейтін компонентасына ие.
Мысалдар етіп LAN Server және LAN Manager, сонымен NETWare for UNIX, File and Print Services for NetWare алынған желі қабықшалары желі серверлік қабықшалары болып серверлік функцияларын орындауға арналған. Серверлік қабықша минимум екі серверлік қызметтеріне – файлдық және печаттау компоненттеріне ие. Осы жиын дәл өзі жоғарыда айтылған NETWare for UNIX және File and Print Services for NetWare жоғарыда естетілген өнімдерінде амалға асырылған. Кейбір қабықшалар соншама кең желі функцияларына ие оларды желі операциялық жүйелері деп атауға орынды. Сонымен еш бір желі операциялық жүйелерінің шолуы жеткілікті тола болмайды егер онда желі қабықшасы болған LAN Server, LAN Manager, ENS туралы информация болмаса. Сонымен «желі операциялық жүйесі» термині – жалпы операциялық ортада біргелікте істей алатын желі қызметтерінің жиыны деген тағы да бір мәніне ие.
Ресурстарының бір типтерімен клиенттік және серверлік өзара әсерлері протоколдарымен ажыралған түрлі қызметтер байланысты болуы мүмкін. Мысалы Windows NT-ге орнатылған файлдық қызмет SMB протоколын амалға асырады. Бұл протокол Microsoft компаниясының барлық операциялық жүйелерінде қолданады. Ал сол Windows NT –ның File and Print Services for NetWare қабықшасына орнатылған файлдық қызмет NETWare желілеріне таныс болған NCP протоколымен істейді. Одан басқа Windows NT стандарт таратылуына файлдық қызметтерін UNIX жүйелеріне усынатын FTP сервері енгізілген. Windows NT ортасында істеу үшін басқа файлдық қызметін, мысалы, түрлі фирмалармен бірнеше амалға асырылған версияларына ие NFS – ты сатып алып орнатуға ешкім кедергі жасамайды. Бірнеше файлдық қызметтерінің болуы қолданбаларға түрлі операциялық жүйелерде жұмыс орындауға мүмкіндік жасайды.
Желі қабықшалары жергілікті және желілік операциялық жүйелер үшін де жасалады. Мысалы, Banyan VINES операциялық жүйесінің негізгі желі қызметтеріне ие ENS (Enterprise Network Services) желі қабықшасы UNIX және NetWare жeлілер операциялық жүйелерінің үстінен істей алады. Әлбетте әр бір операциялық жүйесі үшін меншікті ENS варианты қажет.
Желі қызметтерін ерекше өндіріс көрінісінде амалға асыратын үшінші әдісі де бар. Мысалы, WinFrame қашықтан басқару серверы - Citrix компаниясының өнімі – Windows NT ортасында істеу үшін арналған. Ол Windows NT жүйесіне орнатылған Remote Access Server қызметінің мүмкіндіктерін арттырады. Ұқсас NetWare үшін қашықтан жету қызметін ерекше NetWare Connect программалық өнімін сатып алу жолымен орнатса болады.
Уақыт өтуімен желі қызметтері түрлі формада амалға асырылуы мүмкін. Мысалы, Novell компаниясы алдын ала NetWare желі операциялық жүйесіне орнатылған NDS сілтемелер қызметтерін ұсынуды жоспарлап отыр. Мұның үшін NDS қызметі ерекше өнім көрінісінде таратылып әрбірі сай операциялық жүйесінің ерекшіліктерін есепке алып қайтадан жазылып отыр. SCO UNIX және HP-UX, Solaris 2.5 және Windows NT орталарында жұмыс істейтін NDS версиялары шығарылып болды. Ал Street Talk қызметі Bayan Vines операциялық жүйесіне орнатылған модуль түрінде, ENS қабықша құрамында және түрлі операциялық жүйелері үшін ерекше өнім көрінісінде ілгеріден бар.
Дәріс № 11
Бір рангты және серверлік желілер операциялық жүйелері.
Функциялардың желі компьютерлер арасында таратылуына байланыс олар үш түрлі ролін орындайды:
басқа компьютерлер сұраныстарын ғана орындайтын компьютер ажыратылған сервер ролын атқарады;
сұраныстармен басқа машина ресурстарына қарайтын компьютерлер клиенттік түйін ролін атқарады;
клиент және сервер функцияларын орындайтын компьютер біррангты түйін болып қызмет етеді.
Айқын желі клиенттік немесе серверлік түйіндерден ғана құрастырылмайды. Өзінің міндетін орындайтын және компьютерлер байланыстарын қамтамасыз ететін желі үш схемалар бірімен құрылуы мүмкін:
біррангты түйіндер негізіндегі желілер – біррангты желілер;
клиенттер және серверлер негізіндегі желілер – ажыратылған серверлерге ие желілер;
барлық түрдегі түйіндерге негізделген желілер – гибрибтық желілер.
Осы схемалардың әрбірі жұмсалу облыстарын белгілейтін өзінің ұтымдылықтарына және кемшіліктеріне ие.
Біррангты желілердің операциялық жүйесі. Бір рангты желілерде барлық компьютерлер бір бірінің ресурстарына жету мүмкіншіліктерімен бірбіріне тең. Әрбір пайдаланушы өзінің қалауымен қайсыбір ресурсын бөлінетін етіп жариялауы мүмкін болып, оны қалғандары пайдалана алады. Біррангты желілерде барлық компьютерлерге мүмкіндіктер потенциалы тең болған операциялық жүйелер орнатылады. Осындай желі операциялық жүйелері біррангты операциялық жүйелер деп аталады. Айқын біррангты желілер желі қызметтерінің клиенттік және серверлік бөлімдеріне ие болуы қажет. LANtastic, Personal Ware, Windows for Work- groups, Windows NT Workstation, Windows 95/98 операциялық жүйелер біррангты желілерге мысал бола алады.
Барлық компьютерлердің потенциалдық бірқұқықтығына қарамастан біррангтық желілерде жиі функционалдық симметрия бұзылады. Әдетте желіде өздерінің ресурстарын ортаға пайдалануға беруді қаламайтын пайдаланушылар болады. Мұндай жағдайда олардың компьютерлеріндегі операциялық жүйелер серверлік бөлімдері активтелмеген болып олар таза клиенттер ролін орындайды.
Соның арасында администратор кейбір желідегі компьютерлер үшін сұраныстарға ғана жауап беретін функцияларын бекітіп қоюы мүмкін, сонымен бұл компьютерлер таза сервер қызметтерін орындайтын болып онда пайдаланушылар істей алмай қалады. Мұндай конфигурацияда біррангты желілер сервер негізіндегі желілерге ұқсас болып қалады, бірақ бұл сыртқы ұқсастық болып – бұл екі желілер арасында ішкі айырмашылық бар. Басынан біррангты желілерде операциялық жүйесінің специализациясы компьютердің клиенттік немесе серверлік қызметіні орындауына байланысты емес. Желідегі компьютер ролінің ауысуы клиенттік немесе серверлік қызметіні пайдаланмауы есебіне болады.
Біррангты желілер ұйымдастыру және эксплуатация ету жағынан қарапайым болғандықтан бұл схемамен үлкен болмаған компьютерлер саны 10-20 арасында болған желілер құрастырылады. Бұл жағдайда ортадан администрлау құралдарын істетуге қажет болмайды, себебі бірнеше пайдаланушылар қиналмастан бірбірімен ортаға берілетін ресурстары және олардың паролдері туралы келісіп алуы мүмкін.
Бірақ үлкен желілерде мәліметтерді сақтау және өңдеу, сонымен қорғау амалдарын орындау үшін ортадан администрлеу құралдары қажет болып оларды ерекшеленген серверлер негізінде жасалған желілерде амалға асыру оңай соғады.
Ажыратылған серверлер негізіндегі желілер операциялық жүйелері. Ерекшеленген серверлер негізінде құрылған желілерде арнайы ОЖ-дің варианттары қолданылады.Олар серверлер роліне оптималданған болып серверлік ОЖ деп аталады. Пайдаланушылар компьютерлері мұндай желіде клиенттік ОЖ-лер басшылығында істейді.
Операциялық жүйені сервер болып істету специализациясы серверлік қызметтерінің эффективтігін көтерудің табигий жолы. Ал мұндай көтерудің қажеттілігі улкен желілерде сезіледі. Жүздеп немесе мыңдап пайдаланушылардың бір ресурстарға болған интенсив сұраныстарын сервер үлкен тоқтатуларсыз орындауы қажет. Мұндай проблемалардың айқын шешімі серверлік компьютер етіп серверлік функцияларына оптималданған қуатты аппараттық платформаға және операциялық жүйеге ие компьютерлерді қолдану. Едәуір кем функциялар орындаса соншама оларды амалға асыру эффективтіғы асады, сондықтан серверлік операцияларын оптималдау үшін ОЖ-нің жетілдірушилері оның кейбір функцияларын кемейтіп кейбір кезде толығымен алып тастауға мәжбүр болады. Осындай жарық мысал етіп NetWare серверлік ОЖ-сін алса болады. Оның жетілдірушілері файлдық және печаттау серверлік қызметтерін орындауын мақсат етіп қойғандықтан универсал ОЖ-ге қасиетті болған көп функцияларын алып тастаған, соның ішінде пайдаланушының графикалық интерфейсін, универсал қолданбаларды сүйемелдеуін, мультипрограммалау режиміндеғы қолданбалардың бір-бірінен қорғауын, виртуал жад механизмін. Осылардың барлығы файлға жету уникал жылдамдығына алып келіп көп уақытқа дейін серверлік ОЖ ішінде бұл жүйе лидерлықты сақтап келген. Бірақ кейбір серверлік ОЖ-дің өте тар специализациясы олардың кемшілігі болды. Сонымен NetWare де универсал программалау ортасының және қолданбаларды қорғауының болмауы оны қолданбаларды орындау үшін қолдануға мүмкіншілік бермеді, сондықтан файлдық және печаттау сервистерін орындау үшін басқа серверлік ОЖ-лерді пайдалануға тұра келді.
Сондықтан көп серверлік ОЖ-лер жасаушылары функционалдық кемшіліктерден бастартып серверлік ОЖ-лер құрамына барлық компоненттерді енгізіп оларды универсал сервер кейбіреулерін клиент ретінде пайдалануға мүмкіншілік жасайды. Осындай серверлік ОЖ-лер дамыған графикалық интерфейске ие болып универсал API-ні сүйемелдейді. Бұл оларды біррангтық ОЖ-мен жақындатады, бірақ араларындағы айырмашылықтар оларды серверлік жүйелерге тіркеуге мүмкіндік жасайды:
қуатты аппараттыық соның ішінде мультипроцессорлық платформаларды сүйемелдеуі;
біруақытта орындалатын көп процесстерді және желі байланыстарды сүйемелдеуі;
ОЖ-лер құрамына желіні ортадан администрлеу компоненттерін (мысалы, сілтемелер қызметтерін немесе желі пайдаланушыларын аутенттификация және авторизация қызметтерін) енгізуі;
желі қызметтерінің кең жиының бар болуы.
Жекеленген серверлерлық желілердегі клиенттік ОЖ-лер әдетте серверлік функцияларынан босатылған болады, бұл олардың ұйымдастырылуын едәуір жеңілдетеді. Клиенттік ОЖ-лер жасаушылары негізгі көңілдерін пайдаланушы интерфейстеріне және клиенттік желі қызметтеріне ажыратады. Ең қарапайым клиенттік ОЖ-лер негізгі желі қызметтерін сүйемелдейді - әдетте файлдық және печаттау қызметтерін. Сонымен универсал клиенттерде бар болып олар кең клиенттік бөлімдерін сүйемелдеп көп серверлермен жұмыс орындай алады.
Желі ОЖ-рін жасайтын көп компаниялар ОЖ-нің екі вариантын жасайды. Бір варианты серверлік қызметін орындаса, екіншісі – клиенттік жұмысын орындайды. Бұл варианттар бір кодқа негізделген болып қызметтер және утилиталар жиындарымен, сонымен конфигурация параметрлерімен айырылады. Кейбір параметрлер үнсіз орнатылған болып өзгертілмейді.
Мысалы, Windows NT ОЖ екі вариантта шығарылады – жұмыс станциясы Windows NT Workstation вариантында және Windows NT Server ажыратылған сервер вариантында. ОЖ-нің екі вариантыда көп қызметтерінің клиенттік және серверлік бөлімдеріне ие.
Сонымен Windows NT Workstation ОЖ-сі желі клиенттік функцияларын орындауымен желі пайдаланушыларына файлдық сервисін, печаттау сервисін, қашықтан жету сервисін және басқа сервистерін ұсынады, демек бір рангтық желі негізі бола алады. Басқа жағынан Windows NT Server керекті барлық аспаптарға ие болып оның басшылығында компьютерді клиенттік жұмыс станциясы ретінде пайдалануға мүмкіндік жасайды. Windows NT Server ОЖ-сі басшылығында желідегі басқа компьютерлер ресурстарына сұраныстар пайда болғанда ОЖ клиенттік функцияларын орындауын талап ететін жергілікті қолданбалы программаларды іске қосуы мүмкін. Windows NT Server Windows NT Workstation ге ұқсас дамыған интерфейске ие болғандығынан оларды тең табыспен пайдаланушы және администратор интерактив жұмыстарында қолданса болады.
Бірақ Windows NT Server вариантынің өзінің компьютерлік ресурстарын желінің пайдаланушыларына беру мүмкіндіктері көп, себебі кең функциялар жиынын бір уақыттың өзінде көп клиенттермен байланысын, желіні ортадан басқаруын, дамыған қорғау аспаптарын сүйемелдейді. Сондықтан Windows NT Server ды ажыратылған серверлік желілерде қолданған жөн, клиенттік компьютерлерде емес.
Үлкен желілерде клиент-сервер байланыстарынан басқа біррангтық байланыстарда қажет болады, сондықтан мұндай желілер гибридтық схемасы бойынша жасалады.
Дәріс № 12
