- •Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министірлігі «л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» шжқ рмк _Ақпараттық технологиялар_ факультеті
- •Силлабус
- •Пәнді оқытудың мақсаты
- •Негізгі және қосымша әдебиет тізімі
- •Оқу нәтижелерін бағалау және бақылау
- •8 Оқу пәнінің саясаты
- •Пән бойынша глоссарий және пәннің ұғымдық аппаратымен жұмыс бойынша жалпы әдістемелік нұсқаулар;
- •3. Оқу пәнінің тақырыптары бойынша дәріс конспектісі және дәріс курсын оқу бойынша әдістемелік нұсқау;
- •Желі операциялық жүйелері.
- •Казіргі кезендегі операциялық жүйелерге қойылған талаптар
- •Ядро артықшылық режимінде.
- •4. Оқу курсы мен тақырыпқа арналған міндетті және қосымша әдебиет пен дереккөздер тізімі;
- •6. Еңбек көлемі көрсетілген білім алушының өздік жұмысы үшін тапсырмалар және олардың орындалуы бойынша әдістемелік нұсқау.
Казіргі кезендегі операциялық жүйелерге қойылған талаптар
ОЖ-лерге қойылған басты талап оның ресурстарды эффектив басқару және пайдаланушыға және қолданбалы программаларға қолай интерфейсты ұсыну негізгі функцияларын орындау болып табылады. Осы кезгі ОЖ әдетте: мультипрограммалау өңдеуді, виртуал жадты, свопингты, пайдаланушының көп терезелі графикалық интерфейсін сүйемелдеуі қажет, сонымен көп керекті функциялармен қызметтерді де. Осы талаптардан басқа ОЖ-лерге маңызды төмендегі эксплуатациялық талаптар да қойылады:
Кеңейтілуі. Компьютердің аппараттық бөлімі бірнеше жылдан кейін ескірсе операциялық жүйенің пайдалы жасау уақыты он жылдармен өлшенеді. Мысал етіп UNIX ОЖ-сін алса болады. Сондықтан ОЖ-лер уақыт өтуымен эволюциялық өзгеріп бұл өзгеріс аппараттық өзгеріске қарағанда маңызды. ОЖ-лердің өзгерістері көбінесе оның жаңа қасиеттеріне ие болуымен байланыс, мысалы жаңа типтегі сыртқы құрылғыларды сүйемелдеу, немесе жаңа желі технологияларын. Егер ОЖ коды қосымшалар және өзгерістер жүйенің бүтіндігін бузбайтын етіп жазылса, мұндай ОЖ-лер кеңейтілетін деп айтылады. Кеңейтілуі ОЖ-нің өзара әсері функционалдық интерфейс арқылы орындалатын модулдік структурасы есебіне болады.
Көшірілуі. Идеалда ОЖ коды бір процессордан екіншісіне бір аппараттық платформадан (бір-бірінен процессорлерімен бірге компьютер аппаратурасының ұйымдастырылуымен ажыралып тұрған) басқа типтегі аппараттық платформаға оңай көшірілуі керек. Көшірілетін ОЖ түрлі платформаларға арналған бірнеше варианттарына ие, ОЖ-нің бұл қасиеті көпплатформалық деп те аталады.
Бірбіріне сай келуі. Қолданбалардың кең номенклатурасы істетілген бірнеше «көпжасаушы» кең таралған ОЖ-лер бар (түрлі UNIX, MS-DOS, Windows 3-x, Windows NT, OS/2). Кейбіреулері кең таралған. Сондықтан себептермен бір ОЖ-ден басқасына өтетін пайдаланушыға жаңа ОЖ-де үйренген қолданбаны іске қоса алу өзіне тартады. Егер ОЖ басқа ОЖ-лер үшін жазылған қолданбаларды іске қоса алу саймандарына ие болса, ол осы ОЖ-мен сай келтірілген деп айтады. Екілік кодтар деңгейінде немесе бастапқы текстер деңгейіндегі сай келулерді ажырату керек. Сай келуі басқа ОЖ интерфейстерін сүйемелдеуді де өз ішіне алады.
Сенімділік және бастартудан табандылық. Жүйе ішкі және сыртқы қателерден, бузылып қалудан және бастартудан сақталған болуы керек. Оның әрекеттері күннен бурын белгілі болып, қолданбалар ОЖ-ге зияны тимеу керек. Бірінші болып ОЖ-нің сенімділігі және бастартудан табандылығы негізіне қаланған архитектуралық шешімдерімен, және оны амалға асыру сапасымен (кодтардың мекемдылығымен) анықталады. Одан басқа бастартудан табандылығының аппараттық құралдарын сүйемелдеуді ОЖ программалақ қамтамасыз етуі де маңызды, мысалы, дисктік массивтердің немесе үзілмес ток көздерінің бар болуы.
Қауіпсіздік. Осы кезгі ОЖ-лер мәліметтерді және басқа ресурстарды рұқсат етілмеген жетуден қорғауы керек. ОЖ қауыпсіздік қасиетіне ие болуы үшін өзінің құрамында ең кемімен аутентификация – пайдаланушылардың легалдығын тексеруші, авторизация – легал пайдаланушыларға ресурстарға жетудің дифференциалдық мүмкіншіліктері, аудит – барлық жүйе қауіпсіздігіне әсер ететін оқиғаларды белгілеу саймандарына ие болуы қажет. Қауіпсіздік қасиеті желілік ОЖ-не өте маңызды. Мұндай ОЖ-лерде жетуді контролдан басқа желіден таратылған мәліметтерді қорғау да енеді.
Өнімділік. ОЖ соншама тез істейтін және реакция уақтына ие болуы керек едәуір аппараттық платформасы мүмкіндік берсе. ОЖ-нің өнімділігіне көп факторлар әсер етеді, солардың ішінде негізгілері ОЖ-нің архитектурасы, функциялардың көптілігі, кодты программалау сапасы, ОЖ-ні өте өнімді (көппроцессорлі) платформада істету мүмкіндігі.
Кез келген күрделі жүйе рационал және түсінікті құрылымға ие болуы тиіс, яғни анық өзара әсерлер ережелерине және белгілі функционал міндеттерге ие бөлімдерге – модулдерге ажыратылуы мүмкін болуы керек. Әрбір модулінің ролин анық білу жүйені дамыту және модификациялауды өңайлатады. Керісінше жақсы болмаған структураға ие күрделі жүйені модификациялау орнына қайтадан істеп шығу оңайрақ.
Операциялық жүйенің функционал күрделігі оның түрлі программалық модульдер негізіндегі структуралық ұйымдастырылуына байланысты архитектура күрделігіне алып келеді. Әдетте операциялық жүйелер құрылымына нақты операциялық жүйелер стандарттық форматтарының орындалатын және объектты модулдері, түрлі типтегі кітапханалары, бастапқы программалар текстік модулдері, арнайы форматтағы программалық модулдері (мысалы, операциялық жүйенің жүктеушісі, енгізу-шығару драйверлері), конфигурациялық файлдер, құжаттық файлдер, сілтемелер жүйесінің модулдері және т.б. енеді. Көп осы кезгі операциялық жүйелер жақсы құрылған модулдік жүйелер болып, оларды дамыту, кеңейту және жаңа платформаларға көшіру мүмкін. Операциялық жүйенің қандайда бір бірден бір архитектурасы жоқ, бірақ операциялық жүйені структуралауға тиісті универсал жақындаулар бар.
Операциялық жүйенің ядросы және жәрдемші модульдері
Операциялық жүйе (ОЖ) нің ең жалпы структуралау әдісі оның модулдерін екі топқа ажырату:
ядро — ОЖ-нің негізгі функцияларын орындайтын;
ОЖ-нің жәрдемші функцияларын орындайтын модулдер.
Ядро модулдері процесстерді, жадтарды, енгізу-шығару құрылғыларды ж.т.б. басқарып ОЖ-лер негізгі функцияларын орындайды. Ядро ОЖ негізі болып онсыз ОЖ өзінің еш бір функциясын орындай алмайды.
Ядро құрылымына есептеу процесстерін ұйымдастыру ішкі жүйелі есептерін шешетін контексты қайтадан қосу, беттерді енгізу-шығару, үзулерді өңдеу жұмыстары орнатылған. Бұл функциялар қолданбалар үшін жетпейді. Ядроның басқа функциялар класы қолданбалардың программалық ортасын жасап оларды сүйемелдейді. Қолданбалар ядроға – жүйелік шақырулармен – сұраныстармен, мысалы, файлдарды жазу немесе оқу үшін ашу, графикалық информацияны дисплейге шығару, жүйелі уақытты сұрау ж.б. ол немесе бұл амалдарды орындауды муражат етеді. Қолданбалармен шақырылатын ядро функциялары – API деп аталатын – қолданбалы программалау интерфейсін қамтамасыз етеді.
Ядро модулдері орындайтын функциялар ОЖ-нің жиі орындайтын функциялары болғандықтан оларды орындау жылдамдығы барлық жүйенің өнімділігін белгілейді. ОЖ-нің жылдам істеуін қамтамасыз ету үшін ядро модулдерінің барлығы немесе бір бөлігі жедел жадта орнатылады, яғни резидент болады.
Ядро компьютер жүйесінде барлық есептеу процесстерінің қозғатушы күші болып ядроның бұзылуы барлық жүйені бұзады. Сондықтан ОЖ-нің жасаушылары ядро кодтарының сенімділігіне арнайы көңіл бөледі, нәтижеде олардың өңдеу процессы коп айларға созылады. Әдетте ядро пайдаланушылық қолданбалар форматынан ерекше болған арнайы форматтағы программалық модуль түрінде пішімделенеді.
ОЖ-нің қалған модульдері өте пайдалы бірақ шарт болмаған функцияларын орындайды. Мысалы, осындай жәрдемші программалық модульдерге магниттік таспаларда мәліметтерді архивтеу, дискіні дефрагментациялау, текстік редактор программалары тиісті болады. ОЖ-нің жәрдемші модулдері қолданбалар, немесе процедуралар кітапханалар көрінісінде пішімделеді.
Кейбір ОЖ-лер компоненттері әдеттегі қолданбалар түрінде пішімделгендігі, яғни берілген ОЖ орындайтын стандарт модульдер көрінісінде берілгендігі үшін жиі операциялық жүйелер және қолданбалар арасында анық шекара өткізуге болмай қалады (3.1 сурет).
Қайсы бір программа ОЖ-нің бөлімі болуын немесе болмауын ОЖ-ні жасаушы шешеді. Осы шешімге әсер ететін факторлардың ішінде келешекте ОЖ потенциал пайдаланушылар арасында әммебап сұранысқа ие болуы қатысады.
Кейбір программалар пайдаланушы қолданбасы болып қайсы бір уақыт қызмет етеді, кейіннен ОЖ бөліміне айналады, немесе керісі. Статустың өзгеруіне мысал етіп Microsoft компаниясының Web-браузерын алса болады. Басында ол қолданба ретінде таратылып, кейіннен Windows NT 4.0 және Windows 95/98 ОЖ құрамына енгізілген еді, ал осы күндері сот шешімімен бұл браузер қайтадан ерекше қолданбаға айналуы мүмкін.
ОЖ жәрдемші модулдері әдетте төмендегі топтарға ажыратылады:
утилиттер — компьютер жүйелерін басқару және сүйемелдеудің ерекше мәселелерін шешетін, мысалы, дисктерді қысатын, магниттік таспаларға мәліметтерді архивтейтін программалары;
жүйелік өңдеуші программалар — текстік немесе графикалық редакторлар, компиляторлар, жинағыштар, өңдеушілер;
пайдаланушыға қосымша қызметтер көрсететін программалар — пайдаланушының арнайы интерфейсінің варианты, калькулятор, және ойындарда;
қолданбаларды жасауды оңайлататын түрлі міндеттерге арналған процедуралар кітапханалары, математикалық функциялар кітапханалары, енгізу-шығару функцияларын орындайтын ж.т.б.
Әдеттегі қолданбаларға ұқсас өзінің мәселелерін шешу үшін өңдеуші программалар және ОЖ кітапханалар утилиталары жүйелі шақырулар жәрдемінде ядро функцияларына үндеу етеді.
ОЖ-ні ядроға және қолданба-модулдерге бөлінуі ОЖ-нің оңай кеңейтілуіне алып келеді. Жаңа жоғары деңгейлі функцияны қосу үшін жаңа қолданбаны жасау жеткілікті, сонымен жүйе ядросының жауапты функцияларын өзгерту қажет емес. Бірақ ядро функциясына өзгертулер енгізу едәуір күрделі болып бұл күрделілік ядроның структуралық ұйымдастырылуына байланыс. Кейбір жағдайларда ядроның әр бір өзгертілуі оның толығымен қайтадан компиляциялануын талап етеді.
Утилиттер, жүйелік өңдеуші программалар және китапханалар көрінісінде пішімделген ОЖ модулдері әдетте жедел жадқа уақтынша жұмысын орындау кезінде жүктеледі, яғни транзиттық болады. Жедел жадқа ең керекті ОЖ ядросы болған кодтар тұрақты орнатылады. ОЖ осындай ұйымдастырылуы оперативтік жадты тежейді.
Ядроға негізделген ОЖ архитектурасының маңызды қасиеті операциялық жүйенің ядро функцияларын артықшылық режимінде орындау есебіне кодтарды және мәліметтерді қорғау мүмкіндік қасиеті болып табылады.
Дәріс № 13
