10. Консонантизмдер, ерекшелігі, классификациясы.

Өкпеден шыққан ауаның кедергіге ұшырап шығуынан жасалған дыбыстарды - консонантизмдер деп атаймыз.

1.Консонантизмдер акустика және артикуляциялық ерекшеліктеріне қарай :

Дауыстың (салғырдың) қатысына қарай (акустикалық бөліну):

Қатаң:	К, қ, т, с, ч, п, ш, щ.
Ұяң:	Б, в, г, ғ, д, ж, з, һ.
Үнді: (сонор)	Н, м, й, р, л, ң, у.

Сонорлар жасалу тәсіліне қарай өз ішінен екіге бөлінеді:

Ауыз жолды:	Н, м, ң.
Мұрын жолды:	Й, р, л, у.

• Жасалу тәсіліне қарай (артикуляциялық бөліну):

Эксплозив (жабысыңқы) ,(шұғыл) өкпеден шыққан ауаның кілт үзілуінен жасалған дыбыстар:	Фрикатив (жуысыңқы), (ызың) өкпеден шыққан ауаның үзілмей, сүзіліп шығуынан жасалған дыбыстар:
К, қ, т, п, д, б, в.	Ш, щ, с, ж, з, ф, х, һ, ғ, в.

Ескерту: Ч, ц африкат дыбыстар.

Ц = т + c, Ч =т +шь

• Айтылу немесе жасалу орнына қарай:

Ерін(билабиаль)еріннің жымдасуына байланысты:	Б, п, м, у.
Тіс пен ерін(лабиаль және денталь):	В, ф.
Тіс (денталь) тіл тіске тиеді:	Т, с, з, д, ц.
Тілдің ұшы (альвеоляр):	Ч, н, л.
Тілдің алды(палаталь):	Ж, ш, р, й.
Тіл ортасы (препалаталь):	К, г.
Тіл арты (веляр):	Қ, ғ, ң, х.
Көмей (фарингаль):	Һ.

11. Күрделі етістіктер, олардың түрлері, ғалымдар көзқарасы.

Күрделі етістіктер

Күрделі етістіктердің түрлері:

• Құранды етістік

• Құрама етістік

• Сараламалы етістік

• Суреттеме етістік

• Тұрақты етістік

Құранды етістік

Етістіктің бірінші компоненті (есім) негіз болса, екінші компоненті (көмекші етістік) сол есім сөзді етістікке айналдыратын дәнекер есебінде қызмет етеді.

Мысалы: жәрдем ет, ән сал, үлгі қыл, қабыл ал т. б.

Құрама етістік[өңдеу]

Бұл етістіктердің әрбір компонентінде өзді-өзіне дербес лексикалық мағына бар және әрқайсысының осы мағыналары бір-бірінен кем емес, бір-бірімен парапар я тең түседі.

Мысалы: алып ал, ала кел, барып кел, бара кел, алып бар, ала бар, алып кет, ала кет, келіп кет т. б.

Сараламалы етістік[өңдеу]

Бұл етістіктер екі я одан аса етістіктің тіркесінен құралады. Лексикалық мағынасына алғашқы етістік негіз (жетекші) болады да, оған қосылатын көсемшенің жұрнағы (-а, -е, -й, -ып, -іп) мен соңғы көмекші етістік селбесіп жетекші етістіктің мағынасын саралайтындай қосымша грмматикалық мән үстейді. Сарамалы етістік құрамындағы көмекші етістіктердің түрлі-түрлі болуларына қарай және компоненттердің сандары да, өздері де басқа-басқа болуларына қарай, олардың грамматикалық қызметтері де, грамматикалық семантикалары да сала-сала болып, амалдың жүзеге асу я өту сипаттарының әр қилы кезеңі, сатысы сияқты абстракты құбылыстарды білдіреді.

Мысалы: айтып жібер, айтып жібере қой; айтып жібере жаздап қалды; айтып көр, айта көр, айта сал, айта қой, айтып қой, айта жүр, айта біл, айта түс т. б.