27.Релятивистік қозғалыстарға Галилей түрлендіруінің қолдануға болмайтындығы.Лоренц түрлендіруі.

Инерциялық екі санақ жүйесін қарастырайық та

оларды К жəне K' деп белгілейік. K' жүйесі К жүйесіне қарасты V

жылдамдығымен қозғалсын делік. x жəне x' өстерін V векторы бойымен

бағыттап, y жəне y', сонымен қоса z жəне z' өстерін бір біріне параллелді деп

жорамалдайық (5 Сурет). Салыстырмалылық принципінің айтуына сай К

жəне K' жүйелері мүлдем тең құқықты.

Галилей түрлендірулерінен жылдамдықтарды қосу заңы шығады: . Бұл заң жарық жылдамдығының тұрақтылығы принципімен қарама-

қайшылықта болады. Расында да, егер K' жүйесіндегі жарық сигналы

V векторы бағытында с жылдамдығымен таралатын болса, онда (23) сəйкес,

K жүйесіндегі сигнал жылдамдығы c+v тең болып шығады, яғни с-дан асып

түседі. Бұдан шығатыны, Галилей түрлендірулерінің басқа формулалармен

алмастырылулары қажеттігі туындайды. Осы формулаларды келтірейік: , y=y’, z=z’, формулаларының жиынтығы Лоренц түрлендірулері атына ие.

28.Қатты дененің айналма қозғалысының кинетикалық энергиясын түсіндлірейк.

Айналыстағы қатты дененің кинетикалық энергиясы.

29.Ньютонның 2 және 3 заңдары.Дененің импульсы.Нүкте динамикасының негізгі заңы.

Ньютонның екінші заңы (28) тек егер күштің

бұл заңға тəуелсіз анықтамасы болса ғана жеке заң ретінде қарастырыла

алады. Мұндай тұжырымды тəжірибе толығымен қуаттайды, сондықтан, (28)

күштің анықтамасы емес, ал нағыз заң болып табылады. Бұл заңның

физикалық мазмұны күштің қандай да бір нақты бейнесі бар екендігінде

емес, ал күштің координаталардың уақыт бойынша екінші туындысын

анықтайтындығында:

Ньютонның үшінші заңы. Екі дененің өзара əсерлесуі кезінде олардың

бірі екіншісіне тура сонша күшпен, бірақ екіншісіне қарама-қарсы

бағытталғандай, біріншісінің екіншісіне қатысы сияқты əсер етеді:

дененің импульсы = m

30.

31.Күш жұмысы.Потенциялық күштер.

Нүкте алғашқыдағыдай түзу бойымен емес ерікті траекториямен

қозғалсын делік (7 сурет).

Қозғалыс траекториясын қысқа кесінділерге бөлейік. Осы кесіндідегі

элементарлық жұмыс: бөлейік. Осы кесіндідегі элементарлық жұмыс: Кесінділердің ұзындықтарын ( ) нөлге қарай, ал олардың санын –

шексіздікке ұмталдыра отырып, ерікті траектория бойынша орын ауыстыру

кезіндегі күштің жұмысын аламыз:A = .

Потенциалды (консервативті) күштер. Күштерді олардың қасиеттері

бойынша екі класқа бөлуге болады. Бірінші класс күштері үшін, екі нүкте

арасында орын ауыстыру барысындағы жұмыс осы орын ауыстыру кезіндегі

жүрілген жолға тəуелді емес, ал екінші класс күштері үшін – тəуелді.

Жұмысы траекторияның бастапқы жəне соңғы нүктелеріне тəуелді, бірақ

оның түріне тəуелсіз болатын күштер потенциалды (консервативті) деп

аталады . Бұл күштерге тартылыс күштері жатады.

"Потенциалды күштер" деген атаудың орнына көбінесе "потенциалды

өрістер" делінеді. Потенциалды өріс дегеніміз, ондағы жұмыс, яғни интеграл:

1 жəне 2 нүктелердің орналасу орындарына ғана тəуелді болып, бірақ осы

нүктелерді қосатын жолдың түріне тəуелсіз болса. Бұл анықтамаға басқаша

математикалық пішін беруге де болады:

жəне сөзбен анықтама формасында айтсақ: 1) өріс потенциалды деп

айтылады, егер де өрістің күш жұмысы кез келген тұйық контур бойынша

нөлге тең болса; жəне критерий формасында айтсақ: 2) өріс потенциалды

болу үшін, өрістің күш жұмысы кез келген контур бойынша нөлге тең болуы

қажет жəне жеткілікті.

32.Тұтқыр сұйықтықтың ламинар және турбулентті ағысы.Рейнольдс саны. Сұйықтың (немесе газдың) ағысының екі түрін бақылауға болады.

Біреуінде, сұйық, бір біріне қарасты, араласпастан сырғитын қабаттарға

бөлінетін сияқты. Мұндай ағыс ламинарлы (қабатты) деп аталады.

Жылдамдық немесе ағынның көлденең мөлшері артқанда ағын сипаты

елеулі түрде өзгереді. Сұйықтың лезде араласып кетуі туындайды. Мұндай

ағыс турбулентті деп аталады.

Ағылшын оқымыстысы Рейнольдс ағыс сипатының мөлшерсіз шаманың

мəніне тəуелді екендігін анықтаған: мұнда ρ – сұйықтың (немесе газдың) тығыздығы, v – ағынның орташа

жылдамдығы, η – сұйықтың тұтқырлық коэффициенті, l – сипаттық мөлшер.

Бұл шама Рейнольдс саны деп аталады. Рейнольдс санының аз мəндері

тұсында ламинарлық ағын байқалады. Re-ң қайсібір белгілі мəнінен бастап,

ол кризистік деп аталады, ағын турбуленттік сипатқа көшеді.

33.Тербелістер мен толқындарға түсініктеме. Тербелістер деп əртүрлі қайталанушылық дəрежесімен ерекшеленетін

үрдістерді атайды. Қайталанушылықтың мұндай қасиетіне мысалы, сағат

маятнигінің тербелісі, шек тербелесі немесе, камертон аяқтары,

радиоқабылдағыш контурындағы конденсатор орамалары арасындағы кернеу

ие бола алады.

Механикалық не серпімді толқындар деп серпімді ортада таралатын

механикалық қозуларды (деформациялар) атайды. Ортаға əсер ете отырып,

осы қозуларды тудырушы денелер толқындардың көзі деп аталады.

Дыбыстық не акустикалық толқындар деп интенсивтілігі аз серпімді

толқындарды, яғни серпімді ортада таралатын əлсіз механикалық қозуларды

атайды.

Серпімді толқындардың ортада таралуы заттың орнын ауыстырумен

байланыста емес. Шексіз ортада ол орта бөліктері толқын көздерінен барған

сайын алыстай беретін жағдайда оларды мəжбүрлі тербелістерге тартудан

тұрады. Мұнда орта құрылымы толық орта ретінде қарастырылады.