Гиалурон қышқылы

Гиалурон қышқылы – жасушаралық заттың ең үлкен гликозамингликаны, оның молекулалық массы 10⁵–10⁷ Да. Гиалурон қышқылы глюкурон қышқылы және N-ацетилглюкозаминнен құралады. Әрбір дисахаридте теріс зарядталған карбоксильдік топ болады, ал мономерде гиалурон қышқылы көп болатындықтан ол полианиондық болып табылады. Гиалурон қышқылы (барлық гликозаминогликандар тәріздес) Na⁺ және Са²⁺ ионын байланыстыруға қабілетті. Бұл жасушаралық заттың су-тұз алмасуының реттелуіне қатысатынын айқындайды.

Хондроитин-4-сульфат, Хондроитин-6-сульфат – құрылыс бірдей,бір-бірінен құрамындағы сульфат тобының орналасуымен ерекшеленеді.Бір полисахаридтік тізбек жіне 40 дисахаридтік тізбегі болады.

Кератансульфат-қайталанатын дисахаридтік байланыстан баска,L-фруктоза ,D-манноза және сиал қышқылы бар.

Дерматансульфат-L- идурон қышқылы мен N-ацетилгликозамин-ң-сульфат шеміршек пен омырткааралык дискілерде болады

Гепарин-қан ұюға қарсы жүйенің маңызды компоненті,мес жасушаларында синтезделеді және гранулаларда сақталады.

6 Вариант

1блок1)Протеин С жүйесі параферменттердің жұмысын бақылайды. Протеин С – бұл гликопротеин, құрамында карбоксиглутамин қышқылы болады, оның синтезі К витаминіне тәуелді. Қанда профермент түрінде болады, тромбинмен активтеледі. Активті протеин С фV және фVIII-ді шектеулі протеолиз жолымен фVa және фVIIIa –ға айналдырады. Қан плазмасында протеин С –ның эндогендік ингибиторы бар.С жəне Sпротеиндерінің тұқым қуалаушылық жетімсіздігі,VIIIa жəне Va факторлары белсенділігің жойылу жылдамдығын төмендетеді жəне тромбоз ауруын туғызады.

2)Тромбин-7трансмембраналық домендері бар интегралды нəруыз болатын,арнайы рецепторлармен əрекеттеседі.Тромбин рецепторды тромбоциттердің плазмалық мембранасындағы беткейлік қабаттағы N -ұшынан пептидті бөліп шектелген протеолиз арқылы белсендіреді.Соған орай ,тромбин басқа белсендірушілерге қарағанда катализдік əсер етіп,тромбиннің бір молекуласы бірнеше рецепторларды белсендіре алады.Сигналдың жеткізілуі,инозитолфосфатты жүйе арқылы іске асады,нəтижесінде томбоциттерде Са2+ концентрациясы концентрациясы артады жəне С протеинкиназасы белсенді күйге көшеді.Түзілген кальмодулин-4 Са2+-миозинкиназа комплексі миозинді фосфорлайды,ал оның актинмен əрекеттесуі тромбоциттер пішінің өзгертіп,олардың адгезиясын ж/еагрегациясын туғызады.Одан басқа С протеинкиназасы тромбоциттердің нəруызы плекстринді фосфорлайды.Фосфорланған плекстрин тромбоциттер агрегациясы мен адгезиясының екіншілік индукторын " босату реакциясын" туғызады.

2 блок1)Дәнекер ұлпасының қызметі Құрылымдық қызмет.Ұлпаның тұрақты өткізгіштігін қамтамассыз ету .Су-тұз тепе-теңдігін қамтамассыз ету.Ағзаның иммундық қорғанысына қатысу Дәнекер ұлпасының құрамы мен құрылысы:Дәнекер ұлпасын бөледі: жасушаралық (негізгі) затқа, жасушалық элементтерге, талшықтық құрылымдарға (коллагендік талшықтар). Ерекшелігі: жасушаралық зат жасушалық элементтермен салыстырғанда біршама көп. жасушаралық матрикстің негізгі компоненттері берілген: мықты коллагендер, торлы адгезивті протеинтар және негізгі зат, протеогликандар.Жасушаралық матрикс әртүрлі қызметтерді атқарады. Ол жасушалар арасындағы механикалық жанасуларды қаматамассыз етеді, механикалық мықты құрылымдарды түзеді, мысалы сүйек, шеміршек, сіңір және буындарды, сүзілдіретін мембрананың негізін құрайды (бүйректерде), жасушалар мен ұлпаларды бір бірінен изоляциялайды (буындардың бір бірімен салыстырмалы сырғуын, жасушалардың бір бірімен салыстырмалы жылжуын қамитамассыз етеді), жасушалардың миграциясының жолын қалыптастырады (эмбрионалдық даму кезеңінде соның бойымен жасушалар жылжиды). Коллагендер - жіптерді, фибриллаларды, торларды және байламдарды түзеді. Коллагендерге тән қасиеттер — жыртылуға қарсы мықтылық және иілгіштік. Осыған ұқсас қасиеттерді көрсететін эластикалық протеин эластин болып табылады. Адгезивтік протеинтар -Ең маңызды өкілдеріне ламинин және фибронектин жатқызылады. Фибронектиндер молекулалары ұқсас полипептидтік тізбектегі бір бірімен дисульфидтік байланыспен жалғасқан димер (250 кДа) болып табылады. Суббірліктер жасуша рецепторларымен, коллагендермен, фибринмен, протеогликандармен байланысуға қабілетті әртүрлі домендерге бөлінеді. Фибронектиннің құрылысының мұндай ерекшеліктері оларға «молекулалық желім» қасиетін береді. Протеогликандар - толықтырғыштар қызметін атқарады (негізгі зат). Полярлы қасиетіне және күшті теріс зарядына байланысты олар катиондарды және судың негізгі бөліктері ретінде байланыстырады. Протеогликандар құрамында болатын полисахаридтер - ацетилденген аминоқанттар, олар - гликозаминогликандарға (ГАГ) жатқызылады. Жасушада протеогликандар гиалурон қышқылымен байланысқан. Соның нәтижесінде күрделі, молекуладан жоғары комплекс түзіледі. Оның құрамына кіреді: гиалурон қышқылы, ерекше байланыстырушы протеинтар, сонымен бірге протеогликандар. Протеогликандар құрамындағы ГАГ-тың мықты тізбектері макромолекулалық торлы құрылымдарды түзеді. Олардың мұндай химиялық құрылысы әртүрлі заттар мен метаболиттердің тасымалдануында белгілі бір саңылаулары бар молекулалық елеуіш қызметін атқарады. Саңылаулардың өлшемдері ГАГ түрлері арқылы айқындалады және қандай да бір ұлпаға байланысты. Гликозаминогликандар (ГАГ) – бұл мономерлері әртүрлі дисахаридтік бірлік болатын гетерополисахаридтер (гетерополимерлер). Құрамындағы мономерлердің құрылысы бойынша гликозаминогликандардың 7 типі кездеседі: -1. Гиалурон қышқылы; -2. Хондроитин-4-сульфат; -3. Хондроитин-6-сульфат; -4. Дерматансульфат; -5. Кератансульфат; -6. Гепарансульфат; -7. Гепарин.

блок 3 )Паратгормон (ПТГ) алғызат — препрогормон, құрамы 115 аминоқышқыл қалдығынан тұрады, түрінде синтезделеді.Гормонның ыдырау жылдамдығы кальций иондарының төмен концентрациясы кезінде төмендейді және егер кальций ионының концентрациясы жоғары болса жоғарлайды. ПТГ нысана-мүшесі сүйек пен бүйректер, сонымен бірге ішектер болып табылады. Бүйректер мен сүйек жасушаларында паратгормонмен әсерлесетін спецификалық рецепторлар шоғырланған, соның нәтижесінде аденилатциклазамен байланысты механизмдер каскады инициацияланады. ПТГ жасушасыртылық сұйықтықтағы кальций ионының қалыпты деңгейін сүйектерге тікелей әсер ету арқылы да (аденилатциклазаны активтендіру остеокластардың метаболиттік активтілігін стимулдейді, нәтижесінде сүйектерден Са2+ -тің мобилизациясы жүреді және фосфаттардың қан мен бүйректерге бүйректердің дисталбдық каналшалары арқылы түсуін стимулдейді) және аралық әсер арқылы (кальцитриолдың синтезін стимульдеу арқылы) ішектердің шырышты қабатына әсер етіп, бұл жағдайда Са2+ ішектерден тиімді сіңірілуін жоғарлату арқылы. ПТГ бүйректерде фосфаттардың реабсорбциясын төмендетеді.Кальцитриол, басқа да стероидтық гормондар тәріздес холестериннен синтезделеді. Кальциферролдың тікелей алғызаты холекальциферол (витамин D3) болып табылады. Кальцитриолдың түзілуі бауырда басталды және бүйректерде аяқталады. Бауырда холекальциферол 25-ші көміртегі атомы бойынша гидроксилденеді де 25-гидроксихолекальциферол түзіледі.Бүйректерде өтетін гидроксилдену жылдамдықты шектеуші стадия болып табылады. Кальцитонин — полипептид, 32 аминоқышқыл қалдықтарынан тұрады және бір дисульфидтік байланыспен қосылған. Гормон қалқанша безінің парафолликулярлы К-жасушаларымен секреттеледі немесе қалқанша маңы безінің С-жасушаларымен жоғары молекулалы алғы-протеин ретінде синтезделеді. Кальцитонин секрециясы Са2+ концентрациясы жоғарлағанда ұлғаяды және қанда кальций ионы концентрациясы төмендегенде баяулайды. Кальцитонин сүйектерден Са2+-тің бөлінуін ингибирлейді және бүйректер арқылы зәрмен экскрециялануын стимулдейді.

1блок. 5-нуска

1.схема

2) Кдн уюдын прокоагулянтты жолы жене фибриногеншц фибринге айналуы кдн ую факторлары-

ныц белсещцршуь -> Кан ую факторларынын белсендылыгы; > — кан ую факторларынын он кайтымды байланыс принципы бойынша белсендыршылуы; — ферменттык комплекстердын мембраналык, фосфолипидтык компоненты. Наруыз-белсендырушылер коршауга алынган. 1,2 —VIIа-ҰФ-Са²⁺ мембраналык, комплексынын VIIа факторы IX жене X факторларды белсещцреды. 3 — IХа-VIII-Са²⁺ мембраналык, комплексынын IХа факторы X факторды белсендыреды; 4,5—Ха-Vа- Са²⁺ мембраналык, комплексынын Ха факторы протромбинды (IIa фактор) тромбинге (IIа факторга жене VII факторды белсенд1ред1; 6—10 — тромбин ( IIа факторы) ер1мейтш фибриногенды еритын фибринге айналдырады, VII, VIII, V жене XIII факторларын активтейды

1. Кальции иондары кан уюдын барлык 3фазасына катысады: Протромбиназанын активтенуыне(1фаза), Протромбиннын тромбинге айналуында(2фаза), жане фибриногеннын фибринге айналуында(3фаза). Кальции гепаринды байланыстыруга кабылетты,сонын асерынен кану ю жылдамдайды. Кальции болмаса тромбоциттер агрегациясы бузылады . Кальции иондары фибринолизды ингибирлейды

2 блок

1)Коллаген жасуша аралық матрикстың негізгі құрылымдык наруызы. Оргның барлык наруызынын 25-33процентын курайды. Коллаген полиморфты наруыз. Онын 19типы белгылы. Ушыншылык спираль тузетын альфа тизбектин нускалары 19дан да коп. II жане III типтегы коллагендербир типты альфа тизбектен турады. I жанеIV типты коллагендер гетеротримерлер жане лоар екы турлы альфа тизбектен тузылген. Ақуыздардың құрылысы өте күрделі. Ақуыз молекуласы құрылымын: бірінші реттік, екінші реттік, үшінші реттік және төртінші реттік деп бөліп қарастырады.

Полипептидтік тізбектегі аминқышқылдары қалдықтарының қатаң тәртіппен бірінен кейін бірінің орналасуын бірініші реттік құрылым анықтайды. Ақуызды құрайтын жүздеген, мыңдаған, миллиондаған а-аминқышқылдарының қалдықтары өзара пептидтік байланыс (— CO — NH —) арқылы жалғасады

Ақуыздардың көбінің кеңістікте спираль тәрізді оратылуы екінші реттік құрылым деп аталады. Бұл құрылым, негізінен, спираль оралымдарында орналасқан — CO...HN— арасындағы сутектік байланыстар арқылы іске асады.

Ақуыздық оралма тектес молекуласы биологиялық процестердің әсерінен, молекула арасындағы сутектік байланыс, —S—S— дисульфид көпіршесі, күрделі эфирлік көпірше және бүйір тізбектегі анион мен катиондар арасындағы иондық байланыстар арқылы өзара байланысады да, өте күрделі үшінші реттік құрылым түзіледі. Бұл кезде оралма құндақталып, шумаққа айналады

Ал ақуыз молекуласы екі және одан да көп полипепидік тізбектен құралса, онда төртінші реттік құрылым түзіледі. Төртінші реттік құрылым — кейбір ақуыздарда бірнеше полипептидтік тізбектердің бір-бірімен күрделі кешенді комплекстерге бірігуі.

2)Колагеннын синтезы жане жиктелуы жасушада басталып, жасушааралык матриксте аякталатын курделы , коп кезенды процесс. Колагеннын синтезы мен жетилуы трансляция биткеннен кейынгы биркатар озгеристерден турады.

*пролин жане лизиннын гидроксипролин жане гидроксилизин тузе гидроксилденуы

*гидроксилизиннын гликолизденуы

*шектелген протеолиз – сигналды пептидтын тузылуы, жане N жане C сонындагы пропептидтердын протеолизы

*уштык спиральдын тузылуы

3блок

2. Паратгормон, кальцитриол,кальцитонин

3. *Паратгормон 84 амин кышкылы калдыгынан туратын бир тизбектык полипептид. Ол калканша маны безынде синтезделеды.Онын болынуы кан плазмасындагы кальции иондарына тауелды: гормон кандагы кальции концентрациясынын томендеуыне жауап ретинде болынеды.

Механизмы: 1.буйрек суйек улпаларынын мембранасындагы рецепторлармен байланысады,аденилатциклазаны белсендыреды.2.жасуша ишинде цАМФ молекуласынын концентр.артады.3.кальции иондары арнайы гендер транскрипциясын удетушы ерекше наруыздарды фосфорландыратын киназаны белсендыреды.4.силтилы фосфотаза, коллагеназа ферменттерынын тузылуы жылдамдайды.5. Са жане фосфаттар суйектен жасушадан тыс суйыктыкка отеды.

*Кальцитриол

Холестерол кальцитриол синтезынын бастапкы заты. Териде 7-дегидрохолестерол ферментынын КАТЫСУЫНСЫЗ холекальциферолга айналады.Бауырда 25-гидроксилаза холекальциферолды кальцидиолга айналдырады. Буйректерде кальцитриолдын тузылуын 1альфа гидроксилаза ферменты катализдейды.

Механизмы ол ащы ишекке, буйректерге асер етеды. 1жасушаишилик рецептормен байланысады.2гормонрецепторлык комплекс тузеды.3.хроматинмен арекеттесып курылымдык гендердын транскрипциясын удетеды.Натижесынде кальцитриол асерын жеткызетын акуыздар синтезделеды.Мысалы олар ишектен Са мен фосфаттын жаксы синирылуын камтамасыз етеды.

*кальцитонин- бир дисульфидтык байланысы бар, 32 амин кышкылы калдыгынан туратын полипептид.Гормон калканша безынын парафоликулярлы К-жасушаларында синтезделеды.Немесе калканша маны безынын С-жасушаларында тузыледы. Кальцитонин болынуы кандагы Са концентрациясы жогарылаганда артады, томендегенде азаяды. Са болынуын тежейды.

2 блок 2-нуска 1) Данекер ұлпаның құрылысы -жасушааралық зат , жасушалық элемент , талшықтық құрылымнан тұрады. Жасушаарлық заттың негізгі компоненттері- мықты коллогендер, торлы адгезивті белок, және протеогликандар. Негізгі қызметі- механикалық жанасу, мех/ лық құрылым түзу, жасуша меграциясы жолын қалыптастырады. Каллагендер-жіптерді, фибриллаларды, торларды, баиламдарды түзеді.Коллогеннің қызметі- жыртылуға қарсы мықтылық, иілгіштік. Адгезивтік белок- фибронектин, ламинин. Адгезивтік белоктың қызметі- матрикске жасушаның бекітілуін қамтам/з етеді. молекулалық желім қасиетін береді. Протеогликандар- құрамы белок, көмірсу жәнне формасы ершікке ұқсас. Потеогликандарға ГАГ жатқызылады. Қызмет-толықтырғыш қызмет, Деформацияға түсетін анатомиялық құрылымдардың құрамында болады.

2) Глюкозамингликандар- түзу сызықтық , теріс зарядталған гетерополисохаридтер. Бұлар сілемеи құрамында болып, оларға тұтқырлық маилағыш қасиет береді, осы қасиетінің болуы глюкозамингликандардың судың көп мөлшерін баиланыстыра алатын қасиеті нәтижесінде жасушааралық зат желім тәрізді қасиетке ие болады. Глюкозамингликандар мен протеогликандар жасушааралық матрикстің маңызды компонеттері. Олар жасушааралық әрекеттесулерде, жасушалардың , мүшелердің пішіндерінің қалыптасуына және сол күиде сақталуына және ұлпалар қаңқасының түзілуіне қатысады. Глюкозамингликандар ұзын тармақталмаған гетерополисахариддет тізбегі, олар қаиталанатын дисахаридттерден тұрады, бұл дисахаридтің бір мономері гексурон қышқылы, екінші мономері аминоқанттардың туындылары. Глюкозамингликандардың негізгі 6 түрі бар. Гиалурон қышқылы - мүшелерде және ұлпаларда кездеседі, шеміршекте нәруызбен баиланысып протеогликанды агрегаттар түзуге қатысады.Гиалурон қышқылы буын сұиығы құрамында болып, буын беткеилері маилағыш заттың рөлін атқарып олардың бір-біріне қажап тастауына кедергі жасаиды. Хондроитинсульфаттар- олар шеміршекте, теріде ,сіңірде, буындарда, көздің мүиізді қабаттарында кездеседі. Агреканның маңызды компоненті. 2 түрі блады хондриотин-4 және 6-сульфат. Кератансульфаттар- гетерогенді глюкозамингликандар. Iкератансульфаттар көздің мүиізді қабатында болады және L-фукоза, D-манноза және сиал қышқылы болады. IIКератансульфат шеміршекте, сүиекте, омыртқааралық дискалардва болады. Дерматансульфат-жануарлар ұлпасында көбінесе теріде, қан тамырларында,жүрек клапындарында кездеседі. Гепарин-қан ұюға қарсы жүиенің маңызды компоненті. Ол мес жасушаларында синтезделеді және осы жасушалар ішіндегі гранулаларда сақталады. көбіне өкпеде, бауырда, теріде кездеседі. Гепаринсульфат-ол базальды мембрананың протеогликандары құрамына кіред әне жасуша беткеиінің тұрақты компоненті.

1 Блоок 1) 2O + NADPH ---- 2O^-₂+ NADPH ⁺ + H⁺ Cупероксиддисмутаза ферментінің қатысыуымен сутектің асқын тотығына аиналады. O^- ₂+ O^- ₂ + 2H⁺-----H₂O₂ + O₂

2) Бұл ферменнтік комплекстің бір генінің ақауы кезінде баикалып созылмалы гранулематозға әкеледі, Фермент ақауы болғандықтан, аурулардың фагоциттері супероксид анионды, және сутектің асқын тотығын түзе алмаиды, нәтижесінде бактериялардың , зеңдердің фагоциттенген жасушаларын бұза алмаиды.

3 блок Минералдену үдерісі негізгі екі этаптан тұрады.

_1.Этап 1. Остеобластар коллагеннің бірінші түрін синтездейді, олар паратгормон рецепторларымен жабдықталған, олардың негізгі қызметі органикалық остеоидты қалыптастыру және оны минералдендіру. Минералдендіру үдерісіне остеобластардың коллаген емес кальций-байланыстырушы протеиндері де қатысады. Оларға остеокальцин және матрикстік протеиндер қатысады. Минеральдену үдерісіне коллагендік емес кальцийбайланыстырушы протеин – карбоксилқұрамды протеиндер де қатысады. Екі протеиннің де карбоксиглютаминденуі К витаминіне тәуелді болады. Остеокальцин сүйек және тіс үшін уникальді және оның қандағы деңгейі остеогенез жылдамдығын байқатады. Кальций (магний) бекітушілері – остеонектин, остеопонтин, тромбоспондин арқылы паралельді түрде коллагендік матрицаға бекітіледі. Этап 2 - минералдену аймағында тотығу үдерістері күшейеді, гликоген ыдырайды, одан бөлінген глюкозадан қажетті мөлшердегі АТФ синтезделеді. Мұнан басқа, остеобластарда аморфты кальций фосфаты синтезіне қажетті цитраттың мөлшері жоғарлайды. Бір мезгілде остеобластардың лизосомаларынан қышқылдық гидролазалар бөлінеді, олар органикалық компоненттің протеиндері әсерлеседі және фосфаттармен байланысқан аммоний мен гидроксид иондардың түзілуіне әкеледі. Осылай кристалдену ядролары қалыптасады. Протеиндік-көмірсулық комплекспен байланысқан кальций және фосфор иондары ерігіш қалыпқа ауысады және гидроксилапатит кристаллдарын қалыптастырады. Өсу барысында гидроксилапатит кристаллдары протеогликандарды және суды да ығыстырып шығарады және оның дәрежесі практикада толық сусызданған тығыз ұлпа болады. Остеобластар өздерін остеоидтармен қоршап остеоциттерге айналады. Олардың цитоплазмасы көршілес остеоциттермен байланысатын өсінділерді түзеді.

2.Кальцитриол, басқа да стероидтық гормондар тәріздес холестериннен синтезделеді. Кальциферролдың тікелей алғызаты холекальциферол (витамин D3) болып табылады. Витамин D3 –тің аздаған мөлшері тағам құрамында болады, бірақ кальцитриолдың синтезіне жұмсалатын басым бөлігі теріде 7-дегидрохолестеролдан ферментсіз реакция барысында жарықтың ультракүлгін сәулесі әсерінен түзіледі. Кальцитриолдың түзілуі бауырда басталды және бүйректерде аяқталады. Бауырда холекальциферол 25-ші көміртегі атомы бойынша гидроксилденеді де 25-гидроксихолекальциферол түзіледі.Бүйректерде өтетін гидроксилдену жылдамдықты шектеуші стадия болып табылады. Витамин D3-тің активті формасы 1,25(ОН) 2 D3 болып табылды. Бұл реакция қандағы Са2+ ионы концентрациясы төмен болуы реакциясы және паратгормон стимулдейді. Кальцитриолдың деңгейінің жоғарлауы бүйректердің 1-гидроксилазасын тежейді.Кальцитриол, басқа да стероидтық гормондарға ұқсас, жасушаішілік рецептормен байланысып, хроматинмен әсерлеседі. Сондықтан, белгілі бір протеиндер синтезінің жылдамдығын өзгертеді. Нәтижесінде ішектерден кальций мен

3-нуска