4. Сыфатларда модаль шекиллерининъ япылувы

Сыфатларда аляметлерининъ тенъештирювини я да янъы мана япувны козьде тутмагъан махсус модаль шекиль ясав мевджюттир. Мында сыфат негизинден анълашылгъан аляметнинъ къуветлиги, зияделиги, эксиклиги киби маналар ифаделене.

Модаль шекиль морфологик усул ве синтактик усул иле ясала. Модаль шекилге къуветлендирме, азлаштырма бельгисизлик шекиллери кире.

Къуветлендирме (интенсив) шекли предметни башкъа шу киби предметке тенъештирмейип, онъынъ озюне аит олгъан аляметнинъ зияде, арткъач экенлигини тариф ёлунен ифаделейиджи сыфат шеклидир.

Къуветлендирме шекиль бойле япыла:

1. Адий дереджедеки сыфат огюне пек, чокъ, гъает сёзлерини къоювнен: пек гузель, чокъ меракълы, гъает буюк киби. Мында аляметни тенъештирюв манасы ёкъ. Бунен шу шекиль устюнлик дереджесинден фаркъ эте.

2. Аддий дереджедеки сыфатнынъ текрарлавнен (мында биринджи къысым чыкъыш келишинде келе): узундан – узун, балабандан – балабан, чиркинден – чиркин, дюльберден – дюльбер киби.

3. Аддий дрджедеки сыфаттан эвель шу сыфатнынъ биринджи эджасына (тутукъ сеснен башлангъан сыфатларнынъ ильк тутугъынен бир созукъ сеси, созукъ сеснен башлангъан сыфатларнынъ ялынъыз биринджи созукъ сесеи алына) м, п, р, базан с сеслеринден бири къошулып япыла: бем-беяз, ем-ешиль, къап-къара, тер-темиз, чыр-чыплакъ, мас-мавы, бус-бутюн киби.

Азлаштырма сыфатлар предметтеки алямет адеттеки микъдарына етмегенини аз олгъаныны ифаделейлер ве бойле ялгъамалар вастасынен япылалар:

1. -тим, -(л)тым, -(л)тим, -(ул)тым, -(юль)тим ялгъамасы иле. Бу ялгъама тюс – ренк анълаткъан сыфатларгъа къошулып аляметнинъ етишмемезлигини эксиклигини ифаделей: ешильтим (отлар), сарылтым (чечеклер) киби.

2. -шын ялгъамасынен. Бу ялгъама тюс-ренк анълаткъан сыфатларгъа къошулып, предметте шу негиз бильдирген тюс-ренк аз олгъаныны ифаделей: сарышын (сачлар) киби.

3. –ракъ / -рек ялгъамасы иле. Бу ялгъама тенъештирюв дередже ялгъамасындан сонъ къошулып, предметнинъ аляметинде эксиклик я да арткъачлыкъ даа да аз олгъаныны ифаделей: узунджаракъ (таякъ), эслиджерек (адам), юксекчерек (бина) киби.

Аляметнинъ бельгисиз шекли аляметнинъ чешит тюрлюлигини, бельгисизлигини ифаделей: ала – булла, япалакъ – сепелек, гъыдыр – будур киби. Тасдыкълав шекли аляметнинъ мевджютлигини тасдыкълай: узун – узун, салкъын – салкъын, буюк – буюк, кийик – кийик, балабан – балабан, къыскъа – къыскъа киби.

Бойле шекиллернинъ биринджи къысмындаки сонъки эджасы ургъунен айтыла.

1. Сыфат япыджы ялгъамаларнынъ имлясы

Сыфат япыджы ялгъамалар эксерий алларда къалын – индже, сагъыр – янъгъыравукъ ве дудакълангъан – дудакъланмагъан шекиллерде язылалар: япыкъ, басыкъ, кесик, ишкир, тузлу, сютлю, бозгъун, джошкъун киби.

2. Пек, чокъ, гъает киби сёзлер ярдымынен япылгъан сыфатларнынъ къуветлендирме шекиллери айры язылыр: пек буюк, чокъ дюльбер, гъает муим киби.

3. Сыфат япыджы -ки ялгъамасы тек бир шекильде къулланыла. Онынъ къалын янъгъыравукъ ве дудакълангъан шекиллери ёкъ: сонъки, баштаки киби. Истисна оларакъ, шу ялгъаманынъ къалын ве янгъыравукъ шекиллери тек эки сёзде расткеле: бурунгъы ве тышкъы.

4. Сыфатларнынъ ашагъыдаки шекиллери къыскъа сызыкънен язылар:

а) адий дереджедеки сыфатны текрарлав усулынен япылгъан сыфатларнынъ къуветлендирме шекли: буюк-буюк, узун-узун, беяздан-беяз, чиркинден-чиркин киби.

б) адий дереджедеки сыфаттан эвель шу сыфатнынъ биринджи эджасына м, п, р, с сеслеринден бирисини къошып ясалгъан сыфатларнынъ къуветлендирме шекли: беем-беяз, сап-сары, чыр-чыплакъ, тос-томалакъ киби;

в) къысымлары мана джеэттен толу олмагъан сыфатлар: гъадыр-гъудыр, уфакъ-тюфек киби.

5. Сыфат япыджы -чакъ, -чек, -чанъ, -ченъ ялгъамалары тек къалын-индже ве сагъыр шекиллерде язылалар; Янъгъыравукъ ве дудакълангъан шекиллерде язылмазлар: утанчакъ, эринчек, халкъчанъ, ишченъ киби.

Къошма, муреккеп ве чифт сыфатларнынъ имлясы

Бу сыфатлар бойле языла:

1. Эки сёз я да сёз шекиллерининъ къошулувынен япылгъан, бир эсас ургъунен айтылгъан къошма сыфатлар къошулып язылырлар: ишсевер, бутюнджиан, умумхалкъ, башкесер, азырджевап киби;

2. Мана ве грамматик хусусиетлери айры алда ачыкъ-айдын анълашылгъан сёзлернинъ бирикювинден тизилип, бир умумий алямет ифаделеген муреккеп сыфатлар айры язылыр: узун бойлу, орта бойлу, чюрюк вишне тюсю киби;

3. Эки сыфатнынъ тенъ багъланувынен япылып, предметнинъ бир умумий аляметини ифаделеген чифт сыфатлар арасына къыскъа сызыкъ къоюлыр: ач-ялангъач, гъаевий-сиясий, яш-къарт киби [8, c. 102 8. Меметов А. М. Къырымтатар тили: Юкъары сыныф талебелери ичюн / А. М. Меметов. – Акъмесджит, Къырымокъувпеднешир, 1997. – 176 с.].