II болюкнинъ нетиджелери

Предметнинъ аляметини бильдирген там маналы сёз чешитине сыфат дерлер. Сыфат адетте предметнинъ ренк-тюсюни, колемини, шеклини, дам-лезетини, характерини, психик алыны, ер я да вакъыткъа мунасебети киби аляметлерини анълата. Сыфат «насыл?» суалине джевап бере. Сыфатлар мана ве грамматик хусусиетлерине коре аслий ве нисбий сыфатларгъа болюнелер. Предметнинъ бир сой аляметини микъдарына коре фаркъ этмесине сыфат дереджелери дейлер. Сыфатлар учь дереджеде къулланыла билелер: адий дередже, тенъештирюв дередже, устюнлик дередже. Сыфатлар морфологик ве синтактик усулнен япылгъаныны анълаттыкъ.

Нетидже

Курс ишимизнинъ сонъунда бойле нетиджелер чыкъармакъ мукюн. Грамматика тильшынаслыкъта сёз чешитлерини, сёзлернинъ денъишюв къаиделерини, сёз бирикмелерини ве джумлелернинъ тизими ве маналарыны огренген болюктир.

Предметнинъ аляметини ифаделеген там маналы сёзлерге сыфат дейлер. Сыфат адетте предметнинъ ренк-тюсюни, колемини, шеклини, дам-лезетини, характерини, психик алыны, ер я да вакъыткъа мунасебети киби аляметлерини анълата. Меселя: сары, кок, къырмызы, беяз, къара, балабан, кучюк, кенъ, тар, узун, томалакъ ве иляхе. Сыфатлар семантикджеэттен еди эсас группагъа болюнелер:

1. Табиат-хусусиет бильдирген сыфатлар:

а) инсаннынъ хусусиетлерини бильдирген сыфатлар. Мисаллер: яхшы, акъыллы, мераметли, зийрек, муляйим, сабырлы, чыдамлы, юваш, мерт, залым, ярамаз, мераметсиз, акъылсыз, дели киби;

б) предмет (шей, айван), адисе ве оларгъа ошагъанларнынъ характер – хусусиетини бильдирген сыфатлар: суний, табий, серт, тазе, бедава, баалы, уджуз, къалын, юфкъа, чулукъ киби;

2. Ал бильдирген сыфатлар:

а) адамнынъ аятий ве рухий алыны ифаделеген ыфатлар. Меселя: зенгин, фукъаре, ёкъсул, оксюз, етим, къуванчлы, ачувлы, сагъ, сагълам киби;

б) предметнинъ эксиклигини, янъылыгъыны, араретини ифаделеген сыфатлар: янъы, эски, чурюк, сыджакъ, сувукъ, салкъын, титис киби;

в) предметнинъ пишкенини-пишмегенлигини, сылакълыгъыны – къурулугъыны анълаткъан сыфатлар – пишкен, чий, сылакъ, къуру, бымыкъ киби;

3. Ренк-тюс бильдирген сыфатлар: беяз, къара, къырмызы, кок, ешиль, сары, ал, мавы ве башкъалары.

4. Шекиль ифаделеген сыфатлар: томалакъ, узун, къыскъа, семиз, юксек, тёгерек, арыкъ ве башкъалары.

5. Колем, чеки-ольчев, месафе бильдирген сыфатлар: кенъ, тар, буюк, агъыр, енгиль ве башкъалары.

6. Дам-лезет анълаткъан сыфатлар: татлы, аджджы, тузлу, тузсуз, лезетли, лезетсиз ве башкъалары.

7. Ер ве вакъыткъа мунасебетини бильдирген сыфатлар: мектептеки, эвдеки, бугуньки, ярынки, ве башкъалары.

Сыфатлар мана ве грамматик хусусиетлерине коре аслий ве нисбий сыфатларгъа болюнелер. Предметнинъ аляметини ачыкъ-айдын ифаделеген, аляметни дереджелеп косьтерген сыфаткъа аслий сыфат дейлер. Меселя: яхшы, ярамай, буюк, кучюк, узун, къыскъа, беяз, акъ, къара, индже, къалын, семиз, арыкъ киби.

Предметнинъ аляметини, ер я да вакъыт тюшюнджесини тайинлев, бельгилев, башкъа предметке бенъзетюв киби маналарынен ифаделеген сыфаткъа нисбий сыфат дейлер. Нисбий сыфатлар адет узьре аляметни дереджелеп косьтермей.

Нисбий сыфатлар морфологик усулынен япылалар. Мында сыфат – ий (вий); -лыкъ/ -лик;-ки/ -ги/ -къы/ -гъы; -даки/ -деки/ -таки/ -теки ялгъамалары ярдымынен исимлерден ясалалар.

Предметнинъ бир сой аляметини микъдарына коре фаркъ этмесине сыфат дереджелери дейлер. Сыфатлар учь дереджеде къулланыла билелер: адий дередже, тенъештирюв дередже, устюнлик дередже.

Къырымтатар тилинде сыфатлар эки усулнен: а) морфологик, б) синтактик усулларнен япылалар.

Морфологик усулнен сыфат япув сёз негизине махсус сыфат япыджы ялгъама къошувнен негиз ифаделеген аляметни анълаткъан янъы сыфат мейдангъа кетирювдир.

Сыфат япыджы ялгъамалар шекиль ве функциясына коре исим, зарф, филь япыджы ялгъамаларгъа бенъзейлер. Бу ялгъамалар арасында омонимимик ялгъамалар да бар. Демек, бойле ялгъамалар эм сыфат, эм исим, эм де башкъа сёз чешитине аит олгъан сёзлерни япувда къулланыла.

Сыфатларда аляметлерининъ тенъештирювини я да янъы мана япувны козьде тутмагъан махсус модаль шекиль ясав мевджюттир. Мында сыфат негизинден анълашылгъан аляметнинъ къуветлиги, зияделиги, эксиклиги киби маналар ифаделене.

Модаль шекиль морфологик усул ве синтактик усул иле ясала. Модаль шекилге къуветлендирме, азлаштырма бельгисизлик шекиллери кире.

Умумен алгъанда сыфатлар граматикасынынъ хусусиетлерини огренилюви даа чокъ алимлеримизнинъ меракъландырылгъан мевзусы оладжагъы бизде шубе къалдырмай. Грамматика фени даа терен огренильмеди ве онынъ проблемалары эр вакъыт актуаль сайыла. Огюмизде къоюлгъан вазифелер алимлер тарафындан огренилип келе, лякин керек дереджеге даа огренильмеди. Шу себептен джиддий тедкъикъатлар талап олуна. Грамматиканен багълы олгъан меселелернен огърашмакъ ичюн ишкир, яш алимлер ве тедкъикъатчылар керек.

Ишимизнинъ колеми ве мундериджеси шуларны исбатлай ки, ана тилимизни тедкъикъ этмек ве огренмек ичюн ильмий мейдан керектир.