- •2.5.3. Вирустардың морфологиясы және биохимиясы
- •2.5.4. Вирустың жасушамен өзара әрекеттесуі
- •2.5.5. Бактериофагтар (бактернялардың вирустары)
- •Бактериофағтарды ғендік инженерияда рекомбинантты днқ алу үшін вектор ретінде кеңінен қолданады.
- •3 Тарау. Микроорганизмдердің физиологиясы 3.1. Бактериялар физиологиясы
- •3.1.1. Бактериялардың қоректенуі
- •3.1.2. Бактериялардың ферменттері
- •3.1.3. Бактерия жасушасының ішіне заттарды тасымалдау механнзмі
- •3.1.4. Конструктивті метаболизм
- •3.1.5. Энергетикалық метаболизм
- •3.1.6. Бактериялардың оттегіге қатынасы
- •3.1.7. Бактериялардын өсуі мен көбею тәсілдері
- •3.1.8. Бактерияларды дақылдандыру шарттары
- •3.2. Саңырауқұлақтар мен қарапайымдылар физиологиясының ерекшеліктері
- •4.1.3. Қозғалғыш генетикалық элементтер
- •4.1.4. Мутациялар
- •4.1.5. Бактериялардың рекомбинациясы
- •4Л.6. Вирустар генетикасының ерекшеліктері
- •4.2. Жүқпалы ауруларга диагноз қоюдың генетикалық әдістері
- •4.3. Жүқпалы ауруларға диагноз қоюда гендік әдістерді қолдану
- •5 Тарау.
- •Микробқа қарсы препараттар
- •Химиотерапевтік препараттар
- •5.3. Антибиотиктер
- •5.3.1. Антибиотиктерді өндіру көздері және алу тәсілдері
- •5.3.2. Микробтарға қарсы синтетикалық химиопрепараттар
- •5.3.3. Микробқа қарсы химиопрепараттардың әсер ету механизмі
- •Әсер ету механизмі бойынша антимикробты химиопепараттардың жіктелуі
- •5.3.4. Антимикробты химиотерапия кезіндегі асқынулар
- •5.4. Микробтардың антибиотиктерге тұрақтылығы
- •5.5. Антибиотиктермен тиімді емдеу негіздері
- •5.5.1. Адам ағзасының тіндеріндегі және сұйың орталарындағы антибиотнктердің концентрациясын анықтау
- •Микробтардың р-лактамаза ферментін бөліп шығару қабілеттілігін анықтау
- •5.6. Вирустық инфекцияларды химиялық жолмен емдеу
- •5.6.1. Химиялық препараттар
- •Антивирустық преиараттардың вирустар репродукциялануы кезіндегі «әсер ететін нүктесі»
- •Кең таралған вирустық инфекцияларға қарсы қолданылатын химиялық преиараттар
- •4.1.Бактериялар геномының қүрылысы
- •4.1.1. Бактерия хромосомасы
- •4.1.2. Бактерия плазмидалары
4.1.5. Бактериялардың рекомбинациясы
Генетикалық рекомбинация - екі геном арасындағы, яғни рекомбинант ДНҚ түзілуіне, екі ата - ананың да гендеріне сай бүршіктік геномның түзілуіне әкелетін эр түрлі генотиптері бар екі геннің ара - қатынасы.
Бактерияларда жыныстық көбею мен мейоз болмайды. Рекомбинация процесінде донор бактериялар
олар жасушаларға ғенетикалық материалды тасымалдайды жэне реципиент - қабылдаушы жасуша қатысады. Реципиент - жасушаға донор - жасушаның хромосомасының бір бөлігі ғана енді. Рекомбинацияның мәнісі - бактериялар арасында генетикалық ақпаратты тасымалдау болып табылады. Ол келесі үш механизм арқылы жүзеге асырылады: конъюгация (бактериялар қатынасы кезінде біреуі конъюгативті плазмиданы алып жүреді), трансдукция (элсіз бактериофагтың комегімен) трансформация (жоғарыполимеразалы ДНҚ комеғімен).
Конъюгация. Генетикалық материалды донор - жасушадан реципиент - жасушаға жасушалардың жанасуы кезінде берілуін конъюғация деп атайды.
Генетикалық материалды донор - жасушадан реципиент - жасушаға жасушалардың жанасуы кезінде берілуін алғаш рет Дж. Ледерберг гіен Э. Тейтум 1946 ж. тапқан.
Конъюгация процесіндегі негізгі жағдай - донор - жасушада трансмиссивті плазмиданың болуы.Трансмиссивті плазмидалар жыныстық кірпікшелерді код-тайды, ол арқылы донор - жасушадан реципиент - жасушаға көпірше түзіліп, плазмидалық ДНҚ жаңа жасушаға өтеді. Г факторы бар донор - жасушалар Г+, ал Г <— факторы жоқ реципиент - жасушалар Г" деп белгіленеді. Егер Г - факторы автономды жағдайда донор - жасушада болса жанасу арқылы (Г+ -» Г ) реципиент - жасуша донорлық қасиетті алады. Конъюгация кезінде хромосомалық гендердің тасымалдануы бір бағытта жүреді, трансмиссивті плазмиданың өзі соңында өтеді. Конъюгациялық көпірше нэзік болғандықтан жыныстық фактор реципиент
жасушаға берілмеуі мүмкін, сондықтан түзілген рекомбинант донорлық қасиетке ие бола алмайды.
Трансдущия. Трансдукция - бактерия ДНҚ - ның әлсіз бактериофаг арқылы берілуін айтады. Бүл процесті 1951 -жылы Н. Циндер мен Дж. Ледерберг ашқан. Фаг бактерия ішінде репликацияланып жатқан кезде бактерия ДНҚ -ның фрагменті фагқа еніп фагтық инфекция кезінде реципиентті бактерияға беріледі. Трансдукцияның екі типі болады: жалпы трансдукция - бактерияфаг бактерия хромосомасының кез келген бөлігін тасымалдайды; спецификалық трансдукция - фаг ДНҚ - лы бактерия хромосомасына профаг түзіп интеграцияланғанда атқарылады.
Трансформация. Трансформация феноменін алғаш 1928 жылы Ф. Гриффитс пневмококктың капсуласыз К- штамының (Зігеріососсиз рпеитопіае) 8 - формалы капсулалы штаммға айналуын байқаған. Гриффитс тышқандарға бір уақытта авирулентті К- жасушалар жэне қыздырып өлтірілген S –
83
жасушалардың аз мөлшерін енгізген. К- жасушалар капсулалық заты 8 II - типіне жататын - штаммға тэн, ал қыздырып өлтірілген 8 - штамдар 8 III типіне тэн. Өлген тышқандардың қанынан 8 III типті вирулентті капсулалы пневмококтар болінген. Трансформациялық фактордың табиғатын 1944 жылы О. Эвери, К. Мак - Леод, М. Мак - Картилар дәлелдеген. Олар ДНҚ капсулалық пневмококктардан капсуласыз пневмококктарға капсуланы трансформациялайтынын көрсетті. Осы жол арқылы генетикалық ақпаратты ДНҚ ғана тасымалдыушы екенін дәлелдеді.
Трансформациялық белсенділікке тек екі жіпшелі жоғары спиральданған ДНҚ молекуласы ғана ие. Ол реципиент - жасушаға ДНҚ - ның бір жіпшесі ғана енеді, а^ екіншісі жасуша мембранасында энергия жұмсап деградацияланып жатады. Рекомбинация бір жіпшеде жүреді, нәтижесінде гетеродуплексті молекула түзіледі, бір жібі реципиент генотипі, екіншісі рекомбинантты генотип. Рекомбинантты трансформанттар тек репликациялық циклден кейін ғана түзіледі.