Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
эталондық бөліктер дұрыс.doc
Скачиваний:
6
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
21 Мб
Скачать
☆

Грейг қызғалдағы

Кауфман қызғалдағы

Қорықтың жануарлар әлемі де алуан түрлі. Омыртқалы жануарлар фаунасында 330 түр, оның ішінде 6 отряд 21 тұқымдасқа жататын 50 сүтқоректілер түрі бар. Саны және түр құрамы жағынан басымы – кеміргіштер, оның ішінде тоқалтіс пен тышқанның алуан түрлері. Әсіресе ұясын ағашқа, бұтаға, үй шатырына, тіпті қызметкерлердің азық-түлік жәшігі мен сөмкелеріне дейін салатын орман қарақасы өте әдемі.

Тұяқтылар ішенен әдеттегі түр тау ешкісі, аз санды арқар (тянь-шань түршесі) қорықтың тек солтүстік бөлігінде ғана және өткен ғасырдың 60-шы жылдарында жерсіндірілген маралдар кездеседі.

Жыртқыштардан көбіне тянь-шань қоңыр аюы кездеседі. Бұл қызылкітаптық түрдің барлық таралу аймағы ішіндегі ең жоғаоғы тығыздығы Ақсу-Жабағылы қорығында орналасқан. Арқар мен аюдан басқа, қорықта тағы 5 қызылкітаптық түрлер-барыс, жайра, түркістан сілеусіні, шұбар күзен және тау сусары мекендейді.

Тянь-шань қоңыр аюы

Тек соңғы түр ғана әдеттегі (40-50 дара шамасында), қалғандары өте сирек (2-ден 5 дараға дейін) кездеседі. Кейбір түрлер саны едәуір ауытқиды. Қорықтың 80 жылдық тарихында елік, доңыз, ұзынқұйрық суыр саны өсті, өте төмендеді және қайтадан өсті.

Құстар әлемі едәуір бай. Мұнда 268 құс түрі кездеседі, сонымен қатар 110 жыл құсы және 130 ұялайтын құс бар. Соңғы сан Қырғызстан мен Өзбекстанды қосқанда, Тянь – Шаньның барлық ұялайтын фаунасының 80%- ын құрайды. Едәуір көп санды және барлық жерде кездесетін торғайтектестер, құнақтар, жадырақтар, сандуғаш торғайлар, содырғы торғайлар. Бұлардың ішінде аршалы орманның кәдімгі мекендеушілері (гималай және жирентөс көкшымшық, басбарқылдақ, арша ементұмсығы), өзен жағалауы тоғайларында (мысықторғай, жұмбақ шыбыншы торғайы), шатқалды биік тауларда (қызылтұмсық шәуқарға, сарытұмсық ұзақ, қызылқанат жарқұс) және су маңы биотоптарында (сушылқара – кәдімгі және қоңыр, қазтамақ торғай – қарамойын және көксала) және т.б. Жыртқыштар – құмай, ақбас құмай, қаршыға, тілеміш, күйкентай және т.б. жақсы байқалады. Олардың 6 түрі – бүркіт, сақалтай, жыланшы, жұртшы, бақалтақ-қыран, ителгі өте сирек, бір немесе бірнеше жұп болып ұялайды, қызылкітаптық дәрежеге кіреді. Басқа отряд өкілдерінен осы дәрежеге жататын қара дегелек, үкі және көкқұс қорықта кездеседі. Тағы бес түр (тырналар-сұр және ақбас, дуадақ, безгелдек, лашын) ұшып өту кезінде анда-санда кездеседі.

Безгелдек

Ақсу – Жабағылы қорығында бауырымен жорғалаушылардың 11 түрі бар. Жыландардан қалқантұмсық жылан мен өрнекті қарашұбар жылан, кесірткелерден – алай жалаңкөзі көп кездеседі. Мұнда сирек кездесетін қызылжолақ қарашұбар жылан және аласа тауларда әдеттегі сарыбауыр жылан Қызыл кітапқа енген.

Қосмекенділер не бары үш түрі-бұл көлбақа, жасыл құрбақа және Қызыл кітапқа енген даната немесе ортаазия құрбақасы мекендейді.

Қорықта балық саны аз, бірақ көптеген авторлардың мәліметтері бойынша түрдің саны 5, тіпті 7-ге жетеді. Едәуір белгілісі көкбас балық және қаратау кәдімгі шармайы, олар тек Әулие және Қарабастау палеонтологиялық жеріндегі өзендерде көп кездеседі.

Жердің кез келген нүктесі сияқты, жануарлар әлемінің биологиялық алуантүрлілігінің негізгі бөлігін омыртқасыз жануарлар құрайды. Қорықта толы зерттелген тек насекомдар ғана, бірақ олардың құрамының да қазір жартысынан азы ғана (2124) зерттеліп отыр. Белгілі 27 отряд ішінен Қаттықанаттылар немесе Қоңыздар, Қабыршаққанаттылар (көбелектер), Жарғаққанаттылар және Қосқанаттылар едәуір жақсы зерттелген. Қоңыз фаунасы едәуір толық анықталған-44 тұқымдастың 920 түрі. Бізтұмсықтар, Қысқақанаттылар немесе Стафилинидтер, Барылдауық қоңыздар, Жапырақжегіштер және Тақтамұрттылар тұқымдастары алуантүрлілігі басым. Энтомофаунаның жоғары өзгешелігі ерекше назар аудартады. Қоңыздар ішінде батыс тяньшаньдық эндемик үлесі 15% шамасында, ал шартты эндемиктер (әзірге тек осы жерден ғана белгілі)-2%. Дегенмен насекомдар ішіндегі ең тартымдысы күндізгі көбелектер болып табылады, Ақсу-Жабағылыда оның 120 түрі кездеседі. Бұлардың ішіндегі ең әдемісі желкенділер (махаон және аполонның 7 түрі), құлпырғыштар (5 түрі), сары көбелектер, оның ішінде сирек кездесетіндері-Романов және аждаһа сары көбелектері, сонымен қатар ең ірі тұқымдас өкілдері көгілдір көбелектер (37 түр). Қорық территориясында насекомдардың сирек кездесетін 25 түрі және жауын құртының сирек түрі (жылан тәрізді аллолобофора) мекендейді, ол Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген.

Ақсу – Жабағылының биологиялық алуантүрлілігінің ғажайып әлемі ежелден әр түрлі мамандықтағы ғалымдардың назарын өзіне еліктірген болатын. Бұл қорық ғылыми зерттеулердің ұзақтығы мен нәтижелігі жағынан тек Қазақстанда ғана емес, бұрынғы Кеңес Одағының барлық қорықтарының ішінде алдыңғы орынға ие