Глава 1. Прадумовы да рэформаў Пачатак палітычнага крызіса ў Рэчы Паспалітай пры праўленні Станіслава Аўгуста III

Новае бескаралеўе выклікала добра спланаваны патрыятычны ўздым у Рэчы Паспалітай. І ведаць, і магнацкія групоўкі ў Польшчы і ВКЛ амаль аднадушна выказваліся на карысць выгнанага кіраўніка Станіслава Ляшчынскага. Яго няўдалыя спробы зацвердзіцца на троне Рэчы Паспалітай пры дапамозе замежнікаў былі адданыя забыццю; да таго ж абсалютысцкая (хоць і далёкая) Францыя цяпер выглядала не такі пагрозлівай. Меркавалася, што Станіслаў Ляшчынскі здолее мабілізаваць Рэч Паспалітую і лавіраваць паміж небяспеку, якая яму суседзямі - Аўстрыяй, Расіяй і Прусіяй. Апошнія две дзяржавы былі ўсур’ ёз устрывожаныя папулярнасцю Станіслава Ляшчынскага, цесця французскага караля Людовіка XV, і тым фактам, што сітуацыя ў Рэчы Паспалітай выходзіла з-пад кантролю.

Не здолеўшы знайсці лепшага прэтэндэнта на пасад Рэчы Паспалітай, чым сын Аўгуста II і спадчыннік саксонскага прастола Фрыдрых Аўгуст, яны адмовіліся ад свайго ранейшага пагаднення і сталі падтрымліваць яго. Улетку 1733 г. папаўзлі чуткі аб умяшанні Расіі, і колькасць прыхільнікаў Станіслава Ляшчынскага стала чэзнуць, асабліва ў ВКЛ. Ведаць непакоілася за лёс сваіх зямель, якія размяшчаліся паблізу шляхоў прытрымлівання расійскай арміі па тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Расійская армія ўступіла ў Рэч Паспалітую напярэдадні элекцыйных сейма. Было ўжо позна, бо 12 верасня 1733 г. як мінімум 13 тыс. Шляхцічаў абвясцілі Станіслава Аўгуста кіраўніком Рэчы Паспалітай. Аднак былі праведзены другія выбары. 5 кастрычніка 1733 году пры падтрымцы расійскай арміі іншая групоўка (у дзесяць разоў менш першай) абвясціла кіраўніком Фрыдрыха Аўгуста; ён каранаваўся 20 студзеня 1734 года пад імем Аўгуста III. У Рэч Паспалітую ўступіла саксонская армія, якая разам з расійскай разбіла сілы канфедэратаў, якія сабраліся ў Польшчы і ВКЛ, каб падтрымаць Станіслава Ляшчынскага. У Еўропе пачалася так званая вайна за польскую спадчыну, якую вялі прыхільнікі Станіслава Ляшчынскага, Францыя і Іспанія, з аднаго боку, і Аўстрыя, Расія і Саксонія (падтрымлівалі Аўгуста III) - з другога. Сама назва вайны кажа пра тое, што Заходняя Еўропа не адчувала дуалізму Рэчы Паспалітай, атаясамляючы яе з Польшчай і ня вылучаючы ў ёй ВКЛ.

Калі прыхільнікі Станіслава Ляшчынскага былі разбітыя, баявыя дзеянні былі перанесены на тэрыторыю Заходняй Еўропы, дзе ваюючыя дзяржавы вырашалі свае ўласныя справы. Францыі не пашанцавала: яна не змагла абараніць правоў Станіслава Ляшчынскага на пасад, і яму давялося адмовіцца ад яго. Аўгуст III прыйшоў да ўлады ў Рэчы Паспалітай на плячах салдат суседніх дзяржаў - Расіі і Аўстрыі. Ён спрабаваў працягваць палітыку свайго бацькі, накіраваную на збліжэнне Рэчы Паспалітай з Саксоніяй, што павінна было забяспечыць яго спадчынніку ў Саксоніі трон Рэчы Паспалітай. Нават вылучаўся праект стварэння траістай федэрацыі ў складзе Саксоніі, Польшчы і ВКЛ, урад якой меркавалася размясціць у спецыяльна адбудаваным палацы ў Гродне. Большую частку свайго часу Аўгуст III праводзіў у Саксоніі. Таму ў Рэчы Паспалітай ролю манарха яшчэ больш аслабла. Прычыны гэтага ўсё яшчэ з'яўляюцца прадметам дыскусіі: ці то Аўгуст III не хацеў ці не быў здольны кіраваць, ці то ён адмыслова «вызваляў месца» ва ўладзе для свайго першага міністра. У абсалютнай Саксоніі гэта была традыцыйная мера. У Рэчы Паспалітай, ва ўмовах магнацкай алігархіі і размеркавання ўлады паміж ўзаемна не злучанымі міністрамі і сенатарамі, гэтая мера таксама выглядала эфектыўнай. Заканадаўчая ўлада ў Рэчы Паспалітай была канчаткова падарваная; пры Аўгусце III канфліктуючыя палітычныя групоўкі правалілі 13 з 14 соймаў.

Пасады сенатараў знаходзіліся ў руках прадстаўнікоў магнацкіх груповак, якія змагаюцца за ўладу. Таму Генрых фон Брюль, першы міністр Саксоніі з 1738 г., фактычна які займаў аналагічны пост у Рэчы Паспалітай, засяродзіў дзяржаўныя справы ў адных руках. Але яму не ўдалося стварыць моцную групоўку пры манархавым двары. Да таго ж метады кіравання Г. брюле ўключалі засяроджванне дзяржаўнай уласнасці ў яго ўласных руках і карупцыю; яны былі непапулярныя і вялі да тых жа сумным выніках, што і ў Саксоніі. Папулярнасць прыдворных палітыкаў таксама ўпала з-за таго, што яны атрымлівалі грошы з Расіі і Аўстрыі. У канцы праўлення Аўгуста II і пры Аўгусце III сталі фармавацца дзве магнацкія групоўкі, якія трывала сцвярджаліся у палітычным жыцці. Яны таксама атрымалі вызначаны лік прыхільнікаў у асяроддзі шляхты. Першую з іх («рэспубліканцаў») ўзначальвала сям'я Патоцкіх; у ВКЛ у склад гэтай групоўкі ўваходзілі Радзівілы, Сапегі і Вішнявецкія. Гэта была групоўка магнатаў, якія мысляць, старымі паняццямі, якія абаранялі правы і свабоды шляхты адстойвалі выбарнасць манарха і абмежаванні яго ўлады, права “ліберум вета”, а таксама супраціўляліся рэформам. Яны меркавалі, што Рэч Паспалітая, акружаная вялікімі дзяржавамі, захавае сваю незалежнасць, калі будзе пазбаўленая цэнтралізаванай улады, будзе слабай і не будзе прадстаўляць небяспекі для суседзяў. Сапраўды, Расія, Аўстрыя і Прусія былі зацікаўлены ў нязменнасці ладу Рэчы Паспалітай, каб захаваць там свой уплыў, таму за час праўлення Аўгуста III не адбылося ніводнага ўварвання гэтых дзяржаў у яе межы. Другая групоўка магнатаў Узначальваў сям'ёй Чартарыйскіх, якая адбывалася ад самага Гедыміна, але здабыла ўплыў толькі пры Аўгусце III. Гэтую групоўку (якая атрымала назву «Прозвішча») узначальвалі сыны віленскага каштэляна Казіміра Чартарыйскага: Фрэдэрык Міхал, віцэ-канцлер (1724 - 1752) і канцлер (1752 - 1775) ВКЛ, і Аўгуст Аляксандр, руская ваявода Польскага каралеўства. «Прозвішча», аб’яднаўшы вакол сябе прыхільнікаў як у ВКЛ, так і ў Польшчы, на соймах 1738 - 1752 гг. прапаноўвала канкрэтную праграму рэформаў арміі і казначэйства.

Чартарыйскі былі прыхільнікамі павелічэння колькасці арміі, рэформы сейма і сеймікаў і адмены «лібэрум вета» яны лічылі, што дзяржава павінна даць імпульс эканамічных і дэмаграфічных працэсаў. Па меры росту прускага мілітарызму і прэтэнзій Прусіі на Рэч Паспалітую Расія і Аўстрыя пачалі асцярожна падтрымліваць «Прозвішча», паколькі перад тварам прускай пагрозы гэтыя дзяржавы не былі зацікаўлены ў аслабленні Рэчы Паспалітай. Абедзве групоўкі, супернічаючы паміж сабой, па-за залежнасці ад сваіх праграм падрывалі працу соймаў і тым самым аб’ектыўна саслаблялі Рэч Паспалітую. Тым не менш рэформы «Прозвішчы» памаленьку пачыналі набываць прыхільнікаў сярод шляхты. Фармавалася новае палітычнае пакаленне, якое запазычаных з Захаду ідэі Асветы. Змены ва ўнутранай жыцця былі ў наяўнасці.

Так, у сферы адукацыі школы, заснаваныя ордэнам піяраў, пачыналі канкураваць з езуіцкімі школамі. У іх школьную праграму ўваходзілі натуральныя і грамадскія навукі, а мэтай адукацыі было выхаванне вучняў, здольных разумець дзяржаўныя справы. У сваю чаргу, езуіты таксама пачалі змяняць праграму сваіх школ. У 1751 г. у Вільні яны заснавалі сучасную школу для дзяцей шляхты. З 1730-х гг. ў друкарні Віленскага універсітэта сталі друкавацца календары для чытання, разлічаныя на шырокае кола чытачоў. У 1760 г. у Вільні з'явілася першая газета. Набывала папулярнасць літаратура па пытаннях палітыкі і гісторыі. У 1732 г. быў выдадзены першы том - зборніка пастаноў (канстытуцый) соймаў. Гэта адлюстроўвала цікавасць да грамадства ў яго гістарычным развіцці. Каб вынікі гэтых змяненняў адбіліся ў поўнай меры, павінна было прайсці яшчэ шмат часу, але перамены ў апошнія гады кіравання Аўгуста III былі ў наяўнасці. У Рэчы Паспалітай працягвалася барацьба магнацкіх груповак. Аўгуст III быў вымушаны шукаць падтрымкі; паколькі ён не мог атрымаць яе пры двары, ён паспрабаваў ўсталяваць кантакты з «прозвішча»: яму імпанавалі планы ўмераных рэформаў. Аднак не было дасягнута пагадненне аб размеркаванні ўлады, і наладзіць супрацоўніцтва не атрымалася. Становішча Аўгуста III стала яшчэ больш складаным пасля пачатку Сямігадовай вайны, у якой ён, будучы кіраўніком Саксоніі, змагаўся на баку Аўстрыі, Расіі, Францыі і Швецыі супраць Прусіі і Англіі. Саксонцы былі разбітыя Прусакі ў самым пачатку вайны, ў 1756 г, тады жніўня перабраўся ў Варшаву. Рэч Паспалітая не ўдзельнічала ў вайне, аднак з яе вымушанага маўклівай згоды замежныя войскі праходзілі праз яе тэрыторыю. Гэта асабліва адбілася на ВКЛ, якое стала месцам перамяшчэнняў і бівуакаў расійскай арміі. Вайна скончылася ў 1763 г., не прынёсшы істотных змен у дадзеным рэгіёне. Пакуль вайна усё яшчэ трывала, а расійскія войскі ўсё яшчэ былі раскватараваны ў Рэчы Паспалітай, на сойме 1762 г. Чартарыйскі з маўклівай адабрэння Расіі выступілі супраць Аўгуста III, спадзеючыся, што пры дапамозе канфедэрацыі яны ажыццявяць дзяржаўны пераварот. Іх мэтай было Зрыньванне Аўгуста III і ўзвядзенне на пасад члена ўласнай клана.

Хоць імператрыца Расеі Кацярына II у цэлым падтрымлівала Чартарыйскіх, яна была зацікаўлена не ў рэформах сейма або ва ўмацаванні дзяржавы, а ва ўзмацненні ўлады манарха ў Рэчы Паспалітай. Адпаведны праект быў прапанаваны членамі лагера Чартарыйскіх, Станіславам Панятоўскім і яго сынам. Гэта дазволіла б Кацярыне лепш кантраляваць Рэч Паспалітую. Спроба Чартарыйскіх паваліць Аўгуста III правалілася; паўстала пагроза ўзброенага канфлікту, якая стала асабліва рэалістычнай пасля смерці Аўгуста III, які адбыўся 5 кастрычніка 1763 г. З чарговым бескаралеўя пачаўся перыяд выпрабаванняў палітычных груповак, якія сфармаваліся за час праўлення Аўгуста III і размяшчаецца падтрымкай за мяжой.