2.2. Першы падзел Рэчы Паспалітай

Развіццё ўнутранай сітуацыі ў Польшчы пасля абрання Станіслава Панятоўскага каралём, не ўкладвалася ў рамкі, прадпісаныя яму Расіяй. Супярэчнасці па дысідэнцкага пытання, рашэнне якога ўскладалася на «прарасейскага» кіраўніка Польшчы, прывялі да абвастрэння адносін з Расійскай імперыяй. Пасля смерці Аўгуста III у 1763 годзе ў Польшчы ўтварыліся два палітычных лагера. Рух пад правадырствам Чартарыйскіх, прапаноўвала праграму рэформ па вяртанню славы Рэчы Паспалітай, зьвязанай з, што саюзнікам Польшчы ў барацьбе за рэформы стане Расія, таму яны і падтрымлівалі кандыдатуру Панятоўскага. Праўда варта адзначыць, што ў сілу складаных адносін да Панятоўскага з боку Чартарыйскіх, яго нізкай папулярнасці ў шляхецкіх колах, ён з самага пачатку быў асуджаны на лавіраванне паміж магнацкімі групоўкамі і ціскам Пецярбургскага двара.

Апазіцыйная партыя «рэспубліканцаў» настойвалі на абароне «залатой вольнасці» і супраціве любых змен дзяржаўнага ладу. На чале «рэспубліканцаў» стаяла сям’я Патоцкіх, імкнулася да саюзу з Аўстрыяй і Францыяй, іх ідэі супадалі з інтарэсамі суседніх з Польшчай дзяржаў. Рэформы, запланаваныя Чартарыжскімі, у цэлым мелі на мэце ўзмацнення каралеўскай улады (павінен быў быць адменены прынцып “лібэрум вета”, адноўленая спадчыннасць трона). Са свайго боку, урад Панятоўскага, нарэшце, пайшло насустрач патрабаванням Пецярбурга, якія цяпер складаліся ў прадастаўленні праваслаўным і пратэстантам не толькі свабоды сумлення, але і роўнасці з каталікамі ў грамадзянскіх правах. Аднак праз месяц пасля заканчэння сейма - 12 сакавіка 1768 г. у табары па сутнасці пачынаецца грамадзянская вайна, у аснове якой ляжаў раскол польскага грамадства, не які жадаў ўспрымаць ўзмоцненую ўплыў Расеі на ўнутраныя справы дзяржавы і імкненне адстаяць прыярытэт каталіцкай веры. Лідэры руху, які атрымаў назву канфедэрацыі, былі падтрыманы Аўстрыяй і Францыяй.

Так, Аўстрыя адкрыта ўступае ў набіраючы абароты працэс рашэння польскага пытання. Для Расеі такі паварот, спалучаны з недапушчальнымі вываду войскаў з польскай тэрыторыі ва ўмовах паўстання супраць яе палітычнага ўплыву, а значыць, канчатковая адмова ад выключна палітычных метадаў ўплыву на сітуацыю, азначаў разбурэнне традыцыйных рычагоў. Памылка ў падпарадкаванні польскіх спраў пасля абрання Панятоўскага заключалася ў супярэчнасці паміж пастаўленай мэтай і дзеяннямі па яе рэалізацыі. Імкнучыся захаваць выгадную няўстойлівасць дзяржаўнага ладу Польшчы, які замкнуў на сабе гарантыі яго захавання, правадніком інтарэсаў Расія абрала тую партыю, якая найбольш паслядоўна выступала за мадэрнізацыю дзяржаўных парадкаў. Таму лінія, абраная Расеяй была асуджаная на паступовую страту эфектыўнасці і ўзгодненасць дзеянняў у дачыненні да Польшчы ў той форме, у якой гэта першапачаткова планавалася Фрыдрыхам II, апынулася наканаваная. Пры гэтым перадумовы для дасягнення дамоўленасці з Аўстрыяй існавалі.

У лютым 1769 года Аўстрыя заняла шэраг акругаў польскай Галіцыі, а ў 1770 захопленыя тэрыторыі былі абнесеныя памежным кардонам. Гэта выяўляла асабістую зацікаўленасць Аўстрыі ў тэрыторыях памежнай дзяржавы, на якую ў свой час будуць спасылацца дыпламаты падчас усталявання канкрэтных дамоўленасцей па першым падзеле. Пры наяўнасці ўласных рычагоў уплыву на польскую палітыку і нежаданні апынуцца ў менш выгодным становішчы, чым суседзі ў выпадку падзелу, гэта ў наступстве паслужыла асновай для скланення Аўстрыі да ўдзелу ў траістым раздзеле. Усе дзяржавы, якія ўдзельнічалі ў раздзеле, дзейнічалі ў сілу разумення імі «рацыянальнага дзяржаўнага інтарэсу» і ў рамках звычайнай для XVIII стагоддзя практыцы «акруглення межаў», разглядалі лінію на падтрыманне суседніх дзяржаў у аслабленым стане як сродак забеспячэння ўласнай бяспекі.

Аднак нават пры фарміраванні зацікаўленасці ў членаў падзелу, ініцыятыва заўсёды належала Прусіі. Менавіта з яе стратэгічных інтарэсаў фармаваліся ўсе дасягнутыя дамоўленасці. Тым не менш, варта яшчэ раз падкрэсліць, што Прусія, саслабленая пасля Сямігадовай вайны і вайны за Аўстрыйскай спадчыну, не планавала правакаваць канфлікт, дамагалася пастаўленых мэтаў асабліва дыпламатычнымі метадамі. Гэта прадпісвала ёй здзейсніць падзел на ўмовах, выгадных для дзяржаў, у найбольшай ступені мелі падставы баяцца яе празмернага ўзмацнення. У даследаванні абставінаў першага падзелу важную, калі не вырашальную ролю адыграў геапалітычны фон, на якім развіваліся падзеі. Гаворка ў дадзеным выпадку ідзе пра вайну, якую Расея вяла з Турцыяй, застаючыся дакладнай дамінуючай у шэрагу яе знешнепалітычных інтарэсаў лініі паўднёва-заходняга напрамку. На складанасці ваенных дзеянняў для Расіі і на важнасці мэтаў, што ляжалі ў яе аснове па-майстэрску згулялі Прусія і Аўстрыя, і гэта зноў жа характарызуе ролю, занятую Расіяй у раздзеле. Пры разглядзе, сувязь польскае пытанне з праблемай дасягнення дамоўленасцей аб выгодным для Расіі зыходзе вайны з Турцыяй дазваляе зрабіць выснову аб тым, што ўзаемаадносіны з Польшчай паступова набылі ролю элемента ў паўднёвай палітыцы Кацярыны. Справа ў тым, што ў канфлікце з Турцыяй прыняла ўдзел Аўстрыя, супрацьстаяла акупацыі рускімі войскамі Дунайскага княстваў Малдавіі і Валахіі, якую яна разглядала як пагрозу уласным інтарэсам. Супраціў Аўстрыі магло адмоўна адбіцца на заключэнні міру, таму прыцягненне яе да падзелу і стала асновай для ўрэгулявання супярэчнасцяў з турэцкімі тэрыторыямі.

Своеасаблівы кампраміс - саступкі з боку Аўстрыі з нагоды Дунайскага княстваў у абмен на польскія тэрыторыі - сфармавалі аснову дамоўленасцей Пецярбурга і Вены ў сітуацыі часткі (у выніку па ўмовах Кючук-Кайнарджыйскай свету 1774 года княства фактычна пераходзяць пад пратэктарат Расіі). Уяўляецца, аднак, неабходным яшчэ раз падкрэсліць, што якія б довады не прыводзіліся на карысць пэўнай выгады падзей 1772 года для ўсіх бакоў саюза, яны не былі супастаўныя з зацікаўленасцю Прусіі. Яна паслядоўна рэалізоўвала свае намеры, саюзным ж дзяржавам прапаноўваліся тэрыторыі для захавання мірных адносін, для заспакаення, каб прадухіліць асцярогі празмернага аднаасобнага ўзмацнення Прусіі. Забягаючы наперад, варта сказаць, што гэтая заканамернасць захаваецца на працягу ўсіх трох раздзелаў, што доказ на карысьць ідэі адзінага працэсу падзелу з этапамі ў 1772, 1793 г. і 1795 гадах.

Прыступаючы да абставін самога падзелу, хацелася б яшчэ раз у агульных рысах разгледзець тое, як кожны з удзельнікаў ўспрымаў кампанію ў непасрэднай блізкасці да моманту. Для Прусіі раздзел ўпісваўся ў рамкі задоўга планаванага аб’яднання разрозненых зямель. Тэрытарыяльныя дамаганні, мабыць, складалі аснову той ініцыятывы, якую дзяржава ўзяла на сябе. Палітычная падаплёка пытання - звязаная з спачуваннем праблеме дысідэнтаў, зацікаўленасцю ўстанаўлення ўлады дынастыі Пястаў, а не Веттингов на троне - складала толькі нагода для ўмяшання ў Польскія справы. Для Расеі польскае пытанне уяўляўся значна больш шматгранным. З аднаго боку, гэта ў пэўнай меры з’яўлялася вымушаным крокам для ўтрымання кантролю над палітычна аслабленым, але стратэгічна важным рэгіёнам, калі палітыку ўскоснага дамінавання, аснову якой заклаў Пётр I, немагчыма стала працягваць у сувязі з падзеямі 1768 года. Расія вырашае далучыцца да агрэсіўнага наступу на Польшчу для аднаўлення сваіх «правоў» там. Стратэгічная важнасць Польшчы заключалася ў тым, што яна разглядалася як плацдарм для правядзення знешняй палітыкі, прыярытэтным напрамкам якой Кацярына II лічыла чарнаморска-балканскага. Таму, калі з боку Польшчы паступаў адмову прадастаўляць свае крэпасці ва ўмовах вайны з Турцыяй (як гэта адбылося ў лістападзе 1768 года, калі рускім войскам было забаронена выкарыстоўваць крэпасць Камянец-Падольскі як апорны пункт у напрамку Малдавіі), у Пецярбургу гэта ўспрымалася як парушэнне якія склаліся дамоўленасцей і стварала стымул сілай вярнуць сабе кантроль. Нарэшце раздзел уяўляўся удалым спосабам згуляць на інтарэсах Аўстрыі, і, «задобрыць» яе тэрытарыяльнымі набыткамі, дамагчыся яе выгоднай пазіцыі ў адносінах да руска-турэцкай канфлікту. Пры гэтым, нават пагадзіўшыся з планамі Прусіі, Расія імкнулася бачыць Польшчу фармальна незалежнай дзяржавай, які служыў буферам на межах з трыма моцнымі суседзямі, адносіны з якімі ва ўсе перыяды складваліся няпроста. Пазіцыя ж Аўстрыі ў цэлым можна ахарактарызаваць як неабходны трэці элемент, які трэба было прыцягнуць да падзелу, каб пазбегнуць канфлікту. Першапачаткова дамоўленасці ўсталёўваліся паміж Расіяй і Прусіяй, Аўстрыю ж было вырашана «запрасіць далучыцца ў адпаведны момант». Важна адзначыць, што задача «запрашэння» Вены ляжала на расійскіх дыпламатаў (у першую чаргу, Н.И Панін і А.М. Галіцын), што забяспечвала наладжванне руска-аўстрыйскіх адносін. Ролю пасярэдніка адбілася і на структуры зняволеных дагавораў: адзін - паміж Расіяй і Прусіяй, другога - паміж Расіяй і Аўстрыяй.

У цэлым жа сітуацыя Аўстрыі была такая, што яе валодання былі «раскіданыя» па розных рэгіёнах Еўропы і гаворка для яе ішла аб фарміраванні надзейных межаў. У цэлым жа галоўным стымулам для ўдзелу ў раздзеле для Аўстрыі было імкненне не дапусціць непрапарцыйнага ў адносінах да сябе ўзмацнення Расіі і Прусіі. Канкрэтнай зацікаўленасці ў польскіх тэрыторыях ў Фрыдрыха II не было. Яго значна больш цікавілі Турэцкія валодання (забягаючы наперад, пытанне нерэалізаваных інтарэсаў і стане ключавым у наступных раздзелах). Але адмаўляцца ад запрашэння па пазначаных вышэй прычынах, Вена палічыла немэтазгодным. Уласна, набыцця Аўстрыю не расчаравалі. Па ўмовах падзелу ёй дасталіся тэрыторыі найбольш развітыя і населеныя: Усходняя Галіцыя з Львовам і Перемышль, але без Кракава. Расія атрымала Усходнюю Беларусь і частка Лівоніі. Прусія рэалізавала важнейшую задачу злучэння Усходняй і Заходняй Прусіі, далучыўшы Памор’е, Варміі, ваяводства Мальборгское, Хелмінскі, частка Иноврацлавского, Гнезенского і Познаньскага. Набыцця Прусіі былі найбольш істотнымі і адпаведнымі агульнай лініі яе знешняй палітыкі. Пры гэтым пытанне аб Данцызе ​​і Торуні, у якіх Прусія была зацікаўлена, быў адпрэчаны яшчэ на пачатковым этапе перамоў - гэта, з аднаго боку, занадта узмацніла б Прусію, з другога - канчаткова дабіла Польшчу.

Пытанне аб статусе Польшчы таксама стаў важным пунктам дамоўленасцей. Пры уразанне тэрыторый Панятоўскага гарантавалі недатыкальнасць кароны і дзяржаўнага ладу. Захаванне польскай дзяржаўнасці адпавядала інтарэсам удзельнікаў падзелу (прынамсі, на 1772), так як пры наяўнасці паміж імі рознагалоссяў буфер быў проста неабходны. Пры гэтым руска-польскім дамовай 1775 года Расія абвяшчалася адзіным гарантам фундаментальных законаў і дзяржаўнага ладу. Гэта стварыла сітуацыю аналагічную якая склалася в 1717 годзе і стварыла ўмовы для Расіі працягваць кантраляваць ўнутраную палітыку краіны.