2.2 Вагонды жөндеудің технологиялық процесі

Вагондарды жөндеуге қоюдан бұрын оларды қоқыстан, көмірден және ластан тазарту, іші-сыртын жуып, дезинфекциялау қажет. Әсіресе санитарлы түйіндерді тазартуға аса көңіл бөлу керек. Вагондармен бірге депоға техникалық паспорт, формуляр, жолдама парықтары ВУ-26, жуу мен дезинфекция жүргізілгендігі жөнінде санэпидемстанциядан анықтама, вагон бұйымының рамдары құрылғысының техникалық жазбалары берілуі қажет.

Жөндеуге жіберілетін вагондардан жеке бөлшектері мен құрылғыларын алуға және оларды ауыстыруға тыйым салынады.

Вагон депосында жөндеу позициясына жіберілмес бұрын әрбір вагонды жөндеу бойынша депо басшысының орынбасары тексеріп шығады, вагон жинау аумағының аға шебері немесе шебер вагон қабылдаушымен бірге траферат бойынша жөндеу үшін вагонның ағытпасын тексереді және жөндеу жұмыстарының кезекті ақаулы тізімдемесін ВУ-22а формасымен көлемін анықтайды.

Ақаулы тізімдеме вагонның техникалық күйін анықтайтын және қоймалық деподан басы артық бөлшектер мен қажетті материалдар алу үшін негізгі құжат болып табылады.

Жалпы жағдайда өндіріс процесі 3.1 суретте көрсетілген вагонды жөндеудің принципті схемасымен сипатталады.

3.1суретте көрсетілгендей вагон жөндеудің технологиялық процесі келесі кезеңдерді өзіне қосады: вагонды жөндеуге дайындау, вагонды жинау, вагонның өзіндік жөнделуі және оның құрылғылары, вагонды жинау, жүргізіп сыннан өткізу және құрылғыны сынау және вагонды сыртынан бояу

Бояужұмыстарының қажетті қасиетін қамтамасыз ету үшін зор маңызды коррозиялық зақымдардан және ескі бояудан шанақ беттерін тазарту деңгейі алады. Вагонның шанағынан ескі бояуды жою уақыт пен физикалық еңбек жоюын талап ететін неғұрлым еңбексыйымдылық операция болып табылады, сонымен қатар оны механизациялау үшін тәсілдер жасау жағынан шешілмеген.

2.3. Жолаушылар вагонын бояудың жаңа технологиялары.

Ресейдің теміржол торында 26 мыңнан астам жолаушылар вагоны мен 7,5 мың электр пойыздары секциялары пайдаланылады. Жыл сайын 65 % вагондар мен 40 % электр пойыздары шанақтарының (3.2 сурет) лак бояйтын беттерінің төменгі сапалы кесірінен қайта бояуға душар етеді. Бір жолаушылар вагонын бояу құны 5,7-10,6 мың рубль, ал электр пойыздарының секциялары – 8,6 мың рубль. Бұл мақсаттарда 1,3 мың тонна шамасында лак бояғыш материалдарға 80 млн астам рубль, әуе ортасына 30 %-дан астам материалдың ұшқыш бөліктері лақтырылады.

Вагонды жөндеуге қабылдау

Тетік бірліктерін жуу

Вагонды жуу, тазарту

Тетіктерге бөлу

Вагонды бөлшектеу

Тетіктерді жу және тазарту

Тетіктердің дефектациясы

Жөндеуге келетін тетіктер қоймасы

Жарамсыз тетіктер қоймасы

Жарамды тетіктер қоймасы

Вагонда құрылғылар мен шанақты жөндеу

Тетіктерді жөндеу

Сатып алынған және дайындалған тетіктер қоймасы

Жиынтықтау

Жинау

Вагонды жалпы жинау

Жинау бірліктерін жүргізіп сыннан өткізу және сынау

Вагонды жүргізіп сыннан өткізу және сынау

Жинау бірліктерін бояу

Вагонды сырлау

Вагон қайтарымы

Жинау бірліктері қоймасы

3.1 сурет Депода вагондарды жөндеудің принципті схемасы

3.2. сурет жыл сайын бояуға ұшырацтын жолаушылар вагондары саны

Дегенмен жолаушылар вагоны бояудан кейін деполық және капиталдық жөндеуден соң пайдаланудың бірінші жылында-ақ айтарлық дәрежеде декоративті түрін жоғалтады, лак бояйтын қабаты тез бұзылуға ұшырайды: таязданулар, микросызаттар, нақыстар, жаппай бұзылулар және басқа да ақаулар. Вагондар шанағында қорғау қабатының төменгі сапасы келесі себептермен түсіндіріледі:

• Жоғары емес сапада лак бояйтын материалдардың пайдаланумен, материалдар сертификат пен делдал жеткізушіде сәйкес құжаттамасыз алынады;

• Беттеріне механикалық әдістің жоқтығынан шпатель-шлифті жұмыстарды қоса отырып, деполық және капиталдық жөндеудегі бояу технологияларының төменгі деңгейімен.

Бүгінде жолаушы лар жылжымалы құрамы негізінен алкидті лак бояйтын әртүрлі түстегі материалмен сырланады. Алайда олар тез декоративтік қасиеттерін жоғалтады: жылтыры жоғалады, бетінің түсі шығады, үгілу пайда болады және пленканың бұзылуына әкелетін лас жинау айтарлықтай жоғарылайды. Декоротивті сипатын жоғалту және вагондардың металл қабаттарының коррозиялануы ылғалдың және басқа да агрессиялық агенттердің жабылу пленкасы арқылы өтуі себебінен қабаттарының бұзылуына әкеледі. Бұл коррозиядан қорғау үшін арналған және агрессилық орта үшін өткізбейтін жоғары дәреелігіне ие беттер өзінің осындай қасиеттерін жоғалтады.

Жолаушылық жылжымалы құрамды бояудың сапасын жоғарылатуға ЖРТТҒЗИ-мен /10/ жасалған негізгі бағыттары 3.3 суреттен графикалық көрсетілген.

Жолаушылар вагонын бояудың сапасы

Полиуретанды, акрилді, эпоксидті негізде материалдарды 10 жыл ішінде жоғары қорғау қасеттері сақтайды.

Тазартудың заманауи әдістерін пайдалану (күніне 6 не одан көп вагондарды бояуда бытыралы арын құрылғы болған жөн

Грунттау, шпателдеу, қайта шпателдеу, эмальді қабаттап жағу, кептіру

Әуелік емес немесе пневматикалық тозаңдау – механикалық әдістерді қолдану

Жоғары төзімді ЛБМ. Бытыралы арынмен құрылғылар. Сапалы декоративті қабат қамтамасыз ететін бояу құрылғысы

3.3 сурет Жолаушылар вагонын жоғары сапалы бояудың негізгі бағыттары

Атмосфералық жағдайларда ұзақ коррозияға қарсы қорғау үшін арналған перспективті лак бояйтын материалдар эпоксидті, акрилді және полиуретанды негіздегі материалдар болып табылады. Осы материалдан жабулар жоғары атмосфераға төзімділікке, жақсы декоративті қасиеттерге, жоғары комплексті физикалық –механикалық сипаттамаларға, төменгі температуралар (6°С суық дейін) әсеріне төзімділікке ие. Сонымен қатар олар 10 жыл ішінде жоғары қорғау қасиеттерін сақтайды. Мұндай жабуларды пайдалану жыл сайын вагондарды бояуды жүргізбеуге және жөндеуде айтарлықтай олардың жөндеуін қысқартуға, көп мөлшерде қымбат тұратын лак бояғыш материалдарды үнемдеуге иүмкіндік береді.

Бояу жұмыстарының сапасы көпшілікте шлифтеу, жабын қабаттарын жабу, ақауларды қалпына келтіру және басқа да технологиялық операциялар үшін бояу құрылғысын таңдаумен анықталады. Ұзақ қызмет ету мерзімімен сапалы декоративті жабу алу тозаңданудың әуелік емес немесе пневматикалық әдістерімен жағудың механикалық әдістерін пайдалануда мүмкін болады.

Ресейдің теміржолдарында эпоксидті, акрилді және полиуританды лакбояғыш материалдармен жабуларды пайдалану тәжірибесі 7-10 жыл ішінде олардың шанағының бетінде не металдың, не жабыннның бұзылмағандығын және вагондардың декоративті түрі сақталатынын көрсетті. Көрсетілген вагондарда жабын қорғау қабілеті «Лак бояғыш жабулар. Сыртқы көріністің әдістерін бағалау». МЕМСТ 9.407 бойынша 1 ұпаймен бағаланады. Бұл әдіс бесбалдық жүйе бойынша жабын қорғау және декоративті қасиеттері өзгеруі көрсеткіштеріне негізделген, әрі 1 ұпай жабынның декоративті және қорғау қасиеттерінің қандай да бір бұзылулар жоқтығын көрсетеді, 5 ұпай жабудың толық бұзылуын көрсетеді.

Жабулардың декоративтік күйін үлестіру алкидті және полиуританды негізде жолаушылар вагондарын пайдалану мерзіміне байланысты 3.4 суретте көрсетілген. Алкидті лак бояғыш материалдармен боялған вагондар 1-2 жылдан соң қайта бояуға дішар болады, сондықтан олардың жабындарының декоративтік қасиеттерінің өзгеруін тек жөндеу арасында бағалауға болады. Осыған байланысты 1.6 суретте алкидті негізде лакпен бояйтын жабындардың декоративті қасиеттерінің өзгеруі 1 және 2 жыл пайдаланудан соң, ал полиуританды негізде жабындар 7 жыл пайдаланудан соң көрсетілген.

1 – жеті жыл пайдаланудан соң полиуританды жабындар; 2 – бір жыл пайдаланудан соң алкидті жабын; 3 – екі жыл пайдаланудан соң алкидті жабын

3.4 сурет. Пайдаланудағы вагон шанағының сыртқы бетінің жабыны жағдайын үлестіру (декоративті қасиеттер)

Тексеру нәтижелері көрсеткендей, алкидті жабын екі жыл пайдаланудан соң қанағаттанарлықсыз жағдайда болады және оны қайта қалпына келтіру қажет (2 қисық), ал 2 жылдан соң толық декоративтік қасиеттері жоғалуы байқалады. Жалпы ақау болып жылтырау жоғалуы мен түсінің қатты өзгеруі болып табылады (3 қисық) Сонымен қатар эпоксидті грунтпен және полиуританды эмальмен сырланған жабындар тіпті 7 жыл пайдаланудан соң болмашы декоративті қасиеттерін өзгертті. Сонымен, 80% тексерілген вагондар 2 ұпайға (1 қисық) сәйкес келетін декоративті қасиеттерге ие, бұл жылтырау мен түсінің болмашы өзгергенін білдіреді.

ЖРТТҒЗИ-да жабындарды жоғары атмосфераға беріктілігі мен төзімділігіне таңдау үшін заттай пайдалану және технологиялық, тәжірибелік сынақтар кешені өткізілді. Барлық жөндеу түрлерінде вагондарды сыртынан бояу үшін көптеген перспективті лак бояғыш материалдар «Русские краски» ААҚ, «ЯрНИИ ЛКП» ААҚ, НТҚ «Корона-Лак» ЖАҚ химиялық өндіріс кәсіпорындары шығарған отандық материаладар болып табылады. Шетелдік ұқсас материалдардан (грунттік және эмальді) ең жақсы сипаттамаларға «Тиккурила» финдік, «Акзо Нобель» голландық, «Будалак» венгрлік, немістік «Ланквитцер Лакфабрик», «Роззетти» итальяндық фирмалар материалдары ие. Барлық осы материалдар жабынды қоюға металдық беттердің әртүрлі дайындау деңгейінде олардың қорғау қабілеттеріне негізгі назар аударылған қатаң климаттық сынақтан өтті.

Агрессиялы ортада сынақт кезінде жабын қорғау қабілеті МЕМСТ 9.407 сәйкес бағаланды. Барлық сыналатын қорғау жабындары төтенше климаттық шаттарда 60 күн сынақтан соң 1 ұпайға сәйкес келді. Бір уақытта жабындардың физикалық- механикалық сипаттамалары зерттелді. Нәтижесінде жабындарда бытыралы арынды беттерінде жағылған жоғары қасиеттері сақталған, ал уақытша қақпен қабатына материалдар жапқанда көрсеткіштер (адгезия, иілгіштік, соққы) 10-15 %-ға төмендейді.

Өткізілген климаттық сынау жабындардың болжамды ұзақтығын анықтауға мүмкіндік берді. Осылайша, жабындардың қызмет мерзімі жоғары физика-механикалық қасиеттерге ие акрилуретанды эмальдар негізінде, қоңыр салқын климатта 10-12 жыл қорғау қабілеттерімен және декоративті қасиеттермен 7-8 жылдан кем емес бағаланады (3.5 сурет).

3.5 сурет Лак бояғыш жабындардың қызметі мерзімі: 1-декоративті қасиеттері; 2- қорғау қабілеттері

Лак бояғыш жабындардың сапасы көбінесе қолданылатын технологиялық құрылғы деңгейіне байланысты. Бірінші ретте бұл бытыралы арынды- боялатын кешен құрумен өтеледі. Бояу жұмыстары көлеміне байланысты вагондарды жөндеу шарттарында бояуцехтары мен шанақ дайындау аумақтары сырлау алдында механикалық немесе қол құрылғыларымен және құралдармен жабдықталған болу керек.

Вагондарды дайындау мен бояудың отандық және шетелдік тәжірибелері күніне алты не одан көп вагонды бояғанда 2-3 сағ ішінде вагон ескі жабыннан тазаратын автоматты бытыралы арынды құрылғы болған жөн.

Екі-үш вагонда бояу жұмыстарын жүргізгенде қол типті бытыралы арынды құрылғы қолданылуы мүмкін. Екі оператормен вагонды тазартуға қажетті уақыт 6-7 сағат. Шанақта жеке зақымданған жабынның аумақтарын дайындауда бытыралы арынды құрылғы немесе механикалық құрал пайдаанған жөн.

Эпоксидті, акрилді және полиуританды негізде лакбояғыш материалдар технологиялық параметрлерін өңдеу ЖРТТҒЗИ-мен және осы материалдарды шығаратын кәсіпорындарымен бірге Тверь және Мәскеу вагон жасау зауыттарында, Воронеж вагон жөндеу зауытында және Юдино Горьковский және Саратов Привольский теміржолының вагондық депосында жүргізілген. Сонымен бірге пайдалану тексерісін және технологиялық сипаттамаларын анықтау мақсатында отандық және шетелдік өндірістің тәжірибелік-өндіріс сынақтары орындалды.

Эпоксидті, акрилді және полиуританды лак бояғыш материалдар негізінде жолаушылар вагоны шанағына жабылған жабындар жақсы декоративтік түрге ие. Қосымша жағылған лак қаьаты жабынның жылтырлығын күшейтеді, вагонның сыртқы түрін жақсартады, шанақтың бетіннің ақауларын жасырады. Зерттелген отандық және шетелдік лак бояғыш материалдар сериялық қолданысқа ұсынылуы мүмкін. Полиуретанды негізде лак боялатын материалдарды енгізген кезде сәйкес ағындық-ауа тартқыш желдеткіші бар арнайы камералармен, материалдарды механикалық жабу үшін құрылғылармен аумақтарды жабдықтау қажет.

Механикалық құрал және құрылғыны қолданумен вагон шанағын бояу технологиясын жетілдіру- маңызды тапсырма. Бұл технологиялық операция өзіне грунттау, шпателдеу, беттерді шлифтеу, қайта шпателдеу және бояуға дайындалған беттерге эмальдерді қабаттап жағуды, сонымен қатар алынған бетті кептіруді қосады. Жұмыстың сапасы көбіне әртүрлі технологиялық операциялардан анықталады (шлифтеу, жамылғы қабаттарын жағу, ақаулар ажыратылуы және басқалар). Жоғары қызмет мерзімімен сапалы декоративті жабын әуелік емес немесе пневматикалық тозаңдау, сонымен қатар электрстатикалық сияқты жағудың механикалық әдістерін пайдалануда шығады.

Приволжск, Мәскеу, Солтүстік Қазақстан және Октябрь жолдарында жолаушылар вагонының сырланған полиуританды материалдарын пайдалану олардың жабындары өзінің қорғау және декоративті қасиеттерін нашарлатпады, және бұл вагондар қайта бояуды қажет етпейді. Полиуританды лакты қосымша жағу қабаты айтарлықтай дәрежеде вагон бетінде газұстауын төмендетеді және осымен боялған бетіне профилактикалық күтім шығындарын қысқартады.

Эпоксидті, акрилді, және полиуретанды негізде материалдар қолданылуы шанақ бетінде сапалы механикалық дайындықты талап етеді. Бытыралы арынды- боялатын кешендер пайдаланумен тот, қақ және бұзылатын лак боялатын қабаттан тазарту әдістерін пайдалану металмен лак боялатын беттерде жақсы жабысулықта беттің қажетті дайындығын қамтамасыз етеді.

Жасалынған зерттеулер ЖРТТҒЗИ-на шанақтың қызмет мерзімін 10 жылға ұзартатын үдемелі материалдармен жолаушылар вагонын бояудың типтік технологиялық процесін (ТП-ЦЛПВ-33/4) жасап шығаруға мүмкіндік берді.