2. Тәрбис принциптсрі мен әдістері

Тәрбие принциптері - тәрбие субъектілерін карым-кагынасын, тәрбиенің жалпы бағытын, әдістері мен мазмұның аныктаушы негізгі идеялар.Тәрбие принциптері:

• тұлғалық багыт;

• тәрбиенің жеке тұлгалық және коғамдық бағыттарының бірлігі;

• тәрбиенің өмір, еңбекпен байланыстылык;

• тәрбиеде үнамды өнегені пайдалану;

• тәрбиелік ыкпалдар бірлігі мен үздікіздігі туралы,

• ұжымда және ұжым арқылы тәрбиелеу;

Тәрбие процесінде тұлғапық бағыт принципі тәрбиеленушілердің жас және жеке дара ерекшеліктері негізінде іске асырылады. Бұл принцип

арнайы мектептегі тәрбиешінің алдына келесі тапаптарды орындауга мойындайды:

• жеке тұлғалық ерекшеліктерін, мінез-кұлкысындағы өзгешіліктер, өмірге деген көзкарасы, әдеттерін үздіксіз зерттеу, ескеру;

• тәрбиені диагностикалау мен катар түлғапык касиеттерінің даму ерекшеліктерін аныктау;

• түлғалық жағымды қасиеттердің дамуын қамтамасыз етуші күш- қуатына сәйкес біртіндеп тәрбиелік әрекеттерге қатыстыру;

• тәрбиелік мақстарға кол жеткізуге кедергі болатын себептердің алдын алу және қажетті өзгерістерді енгізу; "

-тәрбиені түлғаның озіндік тәрбиесімен үштастыру, тәрбие әдстері мен үйымдастыру түрлерін таңдауға көмектесу.

Тәрбиенің жеке түлғалық және қоғамдық бағыттарының бірлігі. Бүл принцип әулеттегі тәрбиенің мемлекеттік тәрбиелік стратегиясына сәйкес орындауға және әлеуметтік үйлесімге келген түлғаны калыптастыруга бағыттапған. Егер мемлекет және қоғам мүдделері сәйкес келсе, азаматтардың жеке мүдделерімен үйлесімді болса, онда тәрбие мақсаттары мен міндеттерінің саласында өзіне тиісті орын апады. Бүл принцип мүмкіндіктері шектеулі бала түлғасына қүрмет көрсегу мен намысына жағымсыз әсер тигізбеуді тапап етеді. Арнайы білім беруде оқыту, тәрбие немесе түзету әлдс диагностикалық жүмыс болсын, мамандар мүмкіндіктері шектеулі бала түлгасын (дамуындағы кемістіктің теренділігі мен күрделігіне карамастан) сыйлау мен қүрметтеуге тиіс.

'Гәрбиенін өмір, еңбекпен байланыстылық принципі арнайы мектеп үшін маңызды. Адам түлғасын калыптастыру оның іс әрекетімен, коғамдык және еңбектік қагынастарга келуімен тікелей тәуелді байланыста. Тең қүкыкты мүше ретінде еңбек әрекетіне катыса отырып, ариайы мектеп окушысы адамгершілікке баулынады, рухани және тәндік дамуга келеді, еңбектің қоғамдык мәнді сеп-түрткілерін ажырататын болады, өзінің моральдык сапа-касиетгерін бекітеді, жетілдіреді. Осы приниииті жүзеге асыру арнайы мектеп

окушыларын толыққанды, еркін өмірге, мамандыкты саналы тандауға, кәсіби еңбекке толық дайыдаудың шынайы алгы шартын жасайды. Арнайы мектепте бүл бағытта әлеуметтік-тұрмыстық бағдарлау, еңбек арқылы оналту, арнайы түзету сабақтары өтеді.

Тәрбиеде үнамды өнегені пайдалану принципі. Педагогтар тіпті тәрбиесі жетімсіз балалар мінезінен де ұнамды бітістер тауып, оларды тәрбие мақсатына орай баска касиеттерін калыптастыра алады. Баланын үнамды сапалары (мейірімділік, кайырымдылық,ыкыластык, жомарттык т.б.) келеңсіз қасиеттермен (уәдесіздік, өтірік айту, еріншектік т.б.) бірге жүреді. Сондыктан тәрбиенің міндеті қолайлы әдістерді пайдапана болымды қасиеттерді молынша көбейтіп, кері касиеттерді мұмкіндігінше жою, азайту, түзету.

'Гәрбиелік ыкпалдар бірлігі мен үздіксіздігі турапы принцип. Бала тәрбиесіне катысты ықпапдардың барлыгын (отбасы, мектеп, мүмкіндіктері шектеулі бала даму мен күкыктары жайлы мәселемен айнапысатын қоғамдык мекемелер мен үйымдар, басқа үлгідегі арнайы білім беру ұйымдар, жалпы қауым) бірлікті іске қосып, тәрбиеленушілерге өзара үйлестіріліп, келісілген талаптардың бір бағытта орындауын қадағалауды білдіреді. Дамуында кемістігі бар баланы отбасында тәрбиелеуде, ата-аналары көп жағдайда шектен тыс еркелетіп, коршаған ортадан шектейді. Бүл жағдай тәрбиешілердің талаптарымен келіспейді бала тәрбиесіне жағымсыз әсерін тиғізеді. Сонымен катар, кемтар балалар отбасында тәрбиесіз калу жағдайлары да кездеседі, ата-анапары ішімдікке немесе нашакорлыққа сапынып бапаға ешқандай көңіл бөлмейді. Мүндай жағдайлар дамуы өзі ауытқушылықка үшыраған бапаның түлғапық қалыптасуы мен дүрыс мінез- қүлқысы мен әдеттерін тәрбиелеуғе үлкен кедергі жасайды, тәрбиешілердің жүмысын қиындатады. Педагогикалык ыкпалдардың жүйсіздігі, бейтараптылығы мен ретсіздігі тәрбие максатына үзілді карама-кайшы келеді.

Тәрбие кеп адамдардың катысуымен жүретін үзақ мерзімді әрекет. Сондықтан олардың жүмыстарында тізектестік пен үласымдылықгын сақталуы, оқушылардың тәрбиелік дәрежесінің дер кезінде анықталуы аса маңызды. Тәрбие жүмысының барлығы білім мен сезім, сез бен істің үздіксіздігі негізінде болуы қажет.

Ұжымды және үжым арқылы тәрбиелеу

Бүл тәрбие жүмысының жетекші принциптерінің бірі. Педагогика балапар мен жас өспірімдердің топтык және үжымдық өмірін, олардың тұлғапық рухани байлығынын, әлеуметтік белсенділік пен жауапкершілік сезімі калыптасуының міндетті шартты деп қарайды. Тәрбие жүйесі ұжым болып ұйымдастырылған педагогикалык әрекетгі баскаларынан жоғары кояды. Бірлескен іс-әрекетте, орынды ұйымдаскан ұжымда өзара тәуелді, жауапты карым-катынастар пайда болады, баланың өз тәжірибесі мен ұжымда өмір сүру дагдылары, коғамдық мәнінен үжымшылдык сапалары калыптасады.

Қазіргі педагогикалық теорияда тәрбие әдіс үғымы толығымен әлі жете зерттелмеген мәселелердің бірі. Бұл женінде әр түрлі көз-карастарды байқауга болады, мысапы: тәрбие әдісі -

• Педагогикалық жұмыстың тәсілдері мен жолдары аркылы тәрбие мақсатына жету;

• Жеке адамға тікелей және жанама түрде ықпал жасау;

• Тәрбиешілер мен тәрбиеленушілердің іс-әрекетінің өзара байланыс тәсілдері.

Бұл аныктамалардың барлығын жинактаса келесі қорытынды беруге болады, тәрбие әдісі - тәрбиешілер мен тәрбиеленушілердің өзара байланыс іс-әрекетінде окушылардың тұлғапык касиегер қалыптасуына багытталған педагогикапық жұмыс тәсілдері. Тәрбие әдістері тәрбиенің мақсатына, принциптері мен мазмұнына, балалардың жас ерекшеліктеріне, тәрбиелік деңгейіне және ең маңыздысы дамуындағы кемістікке тәуелді. Қазіргі педагогикада тәрбие әдістерінін 11 астам топтастырулар бар, олар түрлі көрсеткіштер негізінде әзірленген. Бір топтастыруда келтірсек, тәрбие әдістері уш топқа бөлінеді.

Бірінші топ - тәрбиеленушілердің іс-әрекетіндегі карым-катынас, мінез- кұлкында жағымды тәжірибе қалыптастыру әдістері: талап, пікір, уйрету, жаттықтыру, арнайы тәрбиелік жағдаяттар.

Талап - мінез-кұлык нормасының көрінісі, балаларды әлеуметгік әрекетке қатыстыруды білдіреді. Талапты ынталандыру және тежелдету жағдайлары бар. Ынталандыру - жумысты бастау мен аяқтау. Тежелдету - басқа адамдардың жұмысына кесел келтіру, жұмысты тоқтату.

Қоғам пікірі - бұл ұжымдық талаптың бейнеленуі, ал тапап нақтыміндет, оны іс әрекет арқылы орындау қажет. Ұжым мүшелерінің пайымдау, баға беру - бұл коғам пікірі, үжым еркі және күші. ¥жым тәрбие субъектісі , педагогтің тірегі.

Үйрету мен жаттықтыру - бүл мінез кұлык нормасына сәйкес окушыларда қажетті дағды, әдетті төсілдіру. Әр тәрбие үйретуден басталады, мысалы: бапаның мезгілмен үйқыға жауы мен, өз мүліктерін, жұмыс орнын тәртіпке келтіріп ұстауы. Үйрету әдісі баланын ұкыптылық, инабаттылык, мұкияттылық сияқты қасиеттерін калыптастырады. Бала өмір тәжірибесі кеңейіп, санасы дамыған сайын, үйрету әдісі өзінің алғашқы маңызын жойып,басқа әдістермен бірігеді, мысалы жаттықтыру әдісімен.

Жаттықтыру бұл әдіс түрлі жағдайларда оқушылардың адамгершілік касиеттерін қалыптастыру үшін арнайы тапсырмалрды орындау аркылы жүреді. Жаттыктыру әдісі үжымның мүддесімен, талаптарымен қабысуы қажет. Мысалы, кез келген тәрбиелік шараларды ұжымда бір мезгілде бастау, окушыларды тәртіптілік пен ұйымшыл болуға үйретеді. Үйрету мен жаттықтыру нұсқау, көрсету, машықтандыру, тапсырма беру сияқты тәсілдер арқылы нәтижелі өтеді.

Тәрбиелік жағдаяттар жеке адамның жағымды қасиет пен кылықгарын қальштастыруына жаксы ықпап етеді. Бұл әдіс тәрбиешілер мен тәрбиеленушілер арасындағы қарым-катынасқа қолайлы жағдай жасайды. Сынып, мектеп аралығында жарыстар ұйымдастыру арқылы балаларды топка бөліп, тәрбиелік жағдайға сәйкес тапсырма беру нәтиже тәрбиелік әрекет. Тәрбиелік жағдаятгар балаларда жағымды мінез-кұлкысын тәрбиелеуге көп мүмкіндік береді.

Екінші топ - жеке адам санасын қалыптастыру әдістері: ұғындыру, пайымдау пікір айту, бага беру, сендіру. Бұл әдістер әнгіме мен әнгімелесу, өнеге және пікір галас арқылы тиімді жүреді және бала санасына ыкпал жасауда маңызы зор.

Үғындыру - мүмкіндіктері шектеулі балаларды тәрбиелеуде аса нәтижелі әдістердің бірі. Баланы ұғындыру аркылы санасына әсер етіп, тәртіп пен әдет, ерік жүйесін дұрыс қалыптастыруга болады. Әрине баланы бір нәрсені дұрыс ұғып, түсіну үшін оған сөзбен барлығын түсіндіру кажет. Мүмкіндіктері шектеулі балалардың көбісінде қоршаған орта туралы білімдері және емірлік тәжірибесі жеткіліксіз, сонымен катар таным әрекетінде ерекшеліктер болғандыктан жақсы жаман, әділет-әділетсіздік, шын-өтірік сияқты әтикалық құбылыстарды дұрыс ұғып, ез тәжірибелерінде пайдалану тәрбие мақсаттарынын бірі.

Пайымдау пікір айту - арнайы мектеп окушылары үшін тиімді тәрбие әдісі. Оқушының қате жасаған қылыгын көрсету, оны түзетуге бағыт беруді білдіреді. Пікір айту кеңес немесе өтініш аркылы жүреді. Балаға нені дұрыс жасамады, оны калай түзету керек екенің тәрбиеші толық түсіндіруі тиіс.

Сендіру әдісі баланың сену сезімі арқылы тәрбиелік максаттарға қол жеткізеді. Сендіру - латын сөзі 5觧езІіо ықпал ету, сендіру аудармасынан шыққан. Бала жастагы түлғаны түрлі заттар мен жағдайларга сендіруге болады. Арнайы мектепке келген кезден бастап бала моральді ережелерге сәйкес өз тәртібін реттейді, олай болады, болмайды, рұксат, рұқсат емес сияқты нүсқауларды орындай аркылы. Сондыктан бала бойына жақсы, жағымды қасиеттерді сендіру әдісін пайдалана огырып тәрбиелеуге болады.

ГІікір талас бұл жоғары сынып окушыларының пайымдауын, баға беруін, сенімін қалыптастыру әдісі. Пікір-галасқа қатысу арқылы оқушы такырып бойынша өз кезқарасын, ой-пікірін дәлелдейді. Сонымен қатар, басқаның пікірін тыңдауға, келісуге үйренеді.

Үшінші топ - мадақгау мен жазалау әдістері. Өткізілген тәрбиелік шаралар сапасы мен тиімділігін арттыру үшін мадактау мен жазалау әдістері қолайлы болады.

Мадактау тәрбиеленуші іс әрекеті мен мінез құлқын жағымды белсенділікке ынталандырады. Егер бала өзінің жетістіктері мен ұжым алдындағы жауапкершілігін сезе білсе, онда мадақгаудың құндылығы арта

береді.

Жазалау әдісін пайдалану баланы өзінің теріс мінездері үшін ұялтады, теріс қылықтарын тежейді. Арнайы педагогика мүмкіндіктері шектеулі балаларды жазалау әдісін ұқыгіты пайдалануды ескертеді. Дамуында кемістігі бар бала кез келген жағдайда нені дұрыс жасамағаның түсінбеді. Сондықтан жазалау әдісін тек бала жасаған қылығынын қателігін түсінгеніне сенімді болған кезде тәрбиеші пайдалануға құқылы. Жазалау әдісі баланын намысына тиймей, денесіне ауыртпашылық тигізбеуі, дауыс көтермеу, талап етеді. Бұл жерде ерекше жағдай, жазалау әдісін жиі пайдалануға болмайтынын ұмытпау қажет. Баланы түрлі әрекетгерге қатыстыру, жағымды қарам-қатынастарға ынталандыру тиімдірек болады.