5. Жаңа үлгідегі арнайы (түзету) білім беру үйымдары

"Кемтар балапарды әлуметтік және медициналык -педагогикалык түзеу аркылы колдау туралы" Қазакстан Республикасы Заңының бабының 4 тармағын іске асыру максатында мүмкіндіктері шектеулі балалар үшін кешенді көмек көрсету жагдайларды қамтамысыз ету жолында жаңа үлгідегі арнайы түзету үйымдар ашьшған. Арнайы білім беру үйымдарының жаңа түрлері: оңалту орталықтары (республикалык және облыс деңгейіндегі калаларда), мектеп жанындағы логопедтік пунктер (мектепте 20 бастауыш сынып болған жағдайда), психологиялық-педагогикалык түзеу кабинеттері (аудан орталықгарында).

Жана үлгідегі арнайы (түзету) үйымдар қызметтері "Бала қүкыктары туралы" Б¥¥ Конвенциясына, ҚР "Білім туралы", "Қазақстан Республикасындагы бапаның күқыктары турапы", "Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық - педагогикалық түзеу аркылы колдау туралы". Заңдарына және баска нормативтік кұкықгық құжаттарга сәйкес және осы ережелер негізінде жүзеге асырылады

Оңалту орталығының қызметін ұйымдастыру тәртібі. Оңалту орталығы (бүдан әрі - 00.) арнайы білім беру ұйымдары түрлерінің бірі болып табылады және облыстың (республикалық маңызы бар қала, Астана) әкімдерінің шешімдерімен кұрылады.

Оңапту орталығының негізгі міндеттері:

• сөйлеу тілінде, керу, есту, тірек - козғалыс аппаратында бүзылуы, оқып - үйрену, қарым - катынас жасау мен жүріс - тұрысында қиындықтары бар балалар мен жас өспірімдерге психологиялық түзеу мен оңалту түрінде кешенді психологиялык - медициналык педагогикалык көмек көрсету;

• дамуында, оқытуда, қарым - қатынас жасауда, жүріс - тұрысында проблемалары бар балалардың әр түрлі топтарына қатысты жаңа педагогикалыктехнологияларды әзірлеу, сынақтан өткізу және енгізу;

• мамандардың пән аралык тобымен (командалық бағалау) балаға қатысты мәселелерді кешенді окып - үйрену және баланың медициналық, психологиялық, түзету - педагогикалык көмекке деген мүмкіндігі мен кажеттілігін аныктау;

• баланың дамуының әлеуметтік жағдайын ескере отырып, жеке дамыту бағдарламасын әзірлеу және жасап шығару;

• жеке, топтык сабақ түрінде түзете - дамыта оқытуды журғізу;

• отбасы жағдайында даму мүмкіндіктері шектеулі балаларды тәрбиелеу мәселелері бойынша ата - аналарға (занды өкілдерғе) акыл -кеңес беру және оқыту;

• жалпы білім беру және арнайы (түзеу) білім беру мекемелерінің педагогтарына мүмкіндіктері шектеулі балалардың психика және дене дамуының ерекшеліктері мен мүмкіндіктері жайында әдістемелік басшылық жасау және кеңес беру.

Оқыту мазмүны түзеу мекемелерінің білім беру стандарттарымен, оку жоспарымен және оңалту орталығында түзеу кемегін алатын әрбір баланың мүмкіндігі мен қажеттілігі ескеріліп, әзірленетін жеке дамыту багдарламасымен анықталады.

ОО-да мүмкіндіктері шектеулі балалардың томендегідей топтарына көмек керсетіледі:

• дамуында киындықтар кездесетін 3 жаска дейінгі балалар. Мектеп жасына дейінгі балалар (3-тен 7 жасқа дейін:

• психикалық дамуы тежелген балалар;

• ақыл- ойында әр түрлі деңгейде кемістігі бар балалар;

• балалардың церебрап салмен ауыратын және тірек - қозғапыс аппаратының баска да ауыткушылыктар бар балапар;

• жүйке жүйесінін түкым куалайтын - дегенеративті ауруларымен ауыратын балалар;

• сейлеу тілінде ауыр кемістіктері бар балалар;

• естуінде ауытқушылығы бар балалар;

• балалардың ерте аутизмімен және баска әмоциялық - еріктік бүзылулармен ауыратын балапар;

• көруінде ауыр ауытқушылыктары бар балалар.

Сонымен бірге 7-ден 15 жаска дейінгі мектеп жасындағы балалар:

• зиятында ауыткушылықтары бар балалар;

• аутизммен және баска әмоциялық - еріктік ауытқуылары бар бапалар;

• жүйке жүйесінің түкым қуалайтын - дегенеративті ауруларымен ауыратын балалар;

• орташа және ауыр дәрежедегі церебрап сапымен ауыратын балапар;

• деменциялык әр түрлі түрлерімен ауыратын балалар;

• психикалық аурулар сапдарынан окуында киындыктары бар балалар;

• сейлеу тілінде ауыр кемістіктері бар балалар;

• естуінде ауыткушылығы бар балалар;

• керу інде ауытқушылыгы бар балалар.

Оңалту ортапыгын манызды ерекшелігі 15-тен 18 жаска дейінгі жасеспірімдерге квмек керсету кызметі.

ОО - бірінші кезекте ақыл - ой жеке психикалык дамуында ауыр да терендеген ауыткушылықтары бар балаларға және әр түрлі себептермен баска арнайы (түзеу) ұйымдарында түзеу көмегін апа алмайтын балаларға түзеу көмегін көрсетеді.

Бапаны ОО-на кабыпдауды психологиялық - медициналық - педагогикалық консультация ( ПМПК) корытындысы негізінде жүргізіледі.

ОО-дағы түзету - дамыту үрдісін үйымдастыру оқу жоспарымен, жылдық күнтізбелік жоспармен және орталықтың әдістемелік кеңесінде әзірленетін және бекітілетін сабак кестесімен реттеледі.

ОО-да дамуында әр түрлі ауыткулары бар ерте және мектеп жасындағы балапарга арнапған түрақты топтар кұрылуы мүмкін. Бұл топтардағы жүмыс арнайы мектепке дейінгі ұжымдар кызметін ретгейтін нүсқамалық - әдістемелік кұжатгарға және осы Ережеге сәйкес кұрылады.

ОО-да кажет болған жағдайда балалардың қысқа уақытқа болуына арналған топтар, біріктірілген топтар, дамуында ауытқушылығы бар балалар мен жасөспірімдердің ата - аналарына (занды өкілдеріне) арналған ақыл - кеңес беру пункттері ашылуы мүмкін. ОО-да топтар бір жастағы немесе әр түрлі жастагы балалар кағидаты бойынша жинақгалуы мүмкін.

Оку - тәрбие процесін үйымдастыру нақгы түзеу көмегінің мазмүны балалардың психикалық және дене дамуы мен жеке мүмкіндіктерінің ерекшеліктеріне орай әзірленетін және 00-жағдайында дербес іске асырылатын жеке - дамыту бағдарламасымен аныкталады.

Оку - тәрбие үрдісі баланы психологиялық - медициналық - педагогикалық және клиникалык зертгеу деректерімен шарттастырылған топтарға бөліктеу және жеке ықпал жасау тәсілдерінің негізінде іске асады.

Психологиялық - педагогикалық түзету кабинеттеріиің қызметін ұйымдастыру.

Психологиялык - педагогикалық түзеу кабинеттері (ППТК) арнайы білім беру ұйымдары түрлерінің бірі болып табыпады және облыстың, аудан орталығында 18 жаска дейін даму мүмкіншілігі шектеулі балалар мен жас оспірімдерге кешенді медициналық - педагогикалық және әлеуметгік - психологиялық көмек корсету үшін құрылады. ГТПТК міндеттері:

• сөйлеу, көру, есту кабілеті, тірек - қозғалыс аппараты, әмоциялық - еріктік сапасы бұзылған, оқуында, карым - катынас жасауда, мінез -кұлқында қиыншылықгары бар балапар мен жас еспірімдерді психологиялық - педагогикалық гүзеу және оңалту түрінде кешенді психологиялық - медициналык - педагогикалық көмек көрсету;

• баланын проблемаларын мамандардың пән аралық командасы (командалық бағапау) аркылы кешенді зерделеу және баланың медициналык, психологиялык, түзеу - педагогикалық және әлеуметтік көмекке деген мүмкіндіктері мен кажеттіліктерін аныктау;

• баланың дамуының әлеуметік жағдайын ескере отырып, жеке дамыту бағдарламасын әзірлеу және қүрастыру;

• жеке, топтық сабактар нысанында түзеу - дамыту сабақтарын жүргізу;

• отбасы жағдайында даму мүмкіндіктері шектеулі балаларды тәрбиелеу мәселелері бойынша ата - аналарына (оларды ауыстыратын түлғаларына) кеңес беру және оқыту,

• даму мүмкіндіктері шектеулі балалардың психикалык және дене жагдайымен даму мүмкіндіктері туралы жалпы білім беретін мекемелердің педагогтарына әдістемелік басшылық жасау және көмек көрсету.

ППТК-га баланы психологиялық медициналық - педагогикалык кеңестің түжырымы негізінде меңгеруші кабылдайды.

ППТК- ға тұракты және уақытша түруға мүмкіндіктері шектеулі балаларды қабылдауды жыл бойы онда бос орын болган жағдайда жүргізіледі. ППТК- да бапаның орны ППТК- мен ата - ананың (занды өкілдерінің) арасындағы шартта айтылган жагдайда сақгалады.

ППТК- дан балаларды шыгаруды меңгеруші ППТК- мен ата - ананың (занды өкілдерінің) арасында айтылған шарт жағдайында немесе онын ППТК- ға келуіне бөгет жасайтын баланың денсаулык жағдайы туралы медициналықтұжырым негізінде жүргізді.

ППТК- ы 18 жаска дейінгі мүмкіндіктері шектеулі балалар бөлінеді:

• 3 жаска дейін дамуында проблемасы бар;

• психикалык даму деңгейі тежелген;

• ақыл - ойы кемтар;

• бала церебралдык сал аурулары және басқа тірек -қимыл- қозгалысында ауытқушылыктары бар балалар;

• сөйлеу тілінде күрделі ауыткушылықтары бар балалар;

• арнайы оқытуды талап ететін естуінде ауытқушылығы бар ;

• ерте жастағы балалык аутизмі және басқа әмоциялык - ерікті ауыткушылығы;

• көруінде күрделі ауытқушылығы бар;

• психикалык аурулар салдарынан окудағы қиындыктары бар

• мектептегі дагдыларды игерудегі қиындықгары бар (оку, жазу және санау).

Ауданда арнайы (түзеу) білім беру үйымдары жоқ болған жагдайда ППТК-ы дамуында мүмкіндіктері шектеулі балалардың барлық категорияларына түзеу кемегін көрсете алады.

ППТК- ы ақыл - ойы мен психикалық дамуында ауыр да тереңдеген ауытқушылығы бар балаларга ең алдымен түзеу көмегін қамтамасыз етеді, баска арнайы (түзеу) білім беру ұйымдарында түзеу көмегін ала алмайтын балаларға түзеу көмегін керсетеді.

Түзеу көмегінің мазмұны балалардың психикалық және дене дамыунын жеке мүмкіндіктерінің ерекшеліктерінен әзірленетін және ППТК- жағдайында іске асырылатын жеке дамыту бағдарламасымен аныкталады.

Жеке - дамыту бағдарламасын әзірлеу мақсатында баланың психика және дене даму жағдайын (командалык бағалау) кешенді тексеру жүргізіледі. Кешенді тексерудің негізгі міндетгері алдагы жарты жылдықта баламен түзеу жұмыстарының басым бағыттарын аныктау болып табылады. Алдыңғы кезеңде қол жеткізген нәтижелерді ескере отырып, түзеу жүмыстарының міндеттерін өзгерту қайта командалық бағалау барысында жүргізіледі, оларды өткізу мерзімі 2 жылда бір рет немесе көрсеткіштер бойынша белгіленеді.

ГТПТК-ның әдіскері балаларды оқытудың жеке дамыту бағдарламаларын бекітеді.

ГТПТК- да түзеу - дамыту процесін үйымдастыру әдіскер әзірлейтін және бекітетін Оқу жоспарымен, жылдық күнтізбелік жоспарымен және сабақтардың кестесімен реітеледі.

Оқу - тәрбие процесі баланы психологиялық - медициналық - педагогикалық және клиникалық зерделеу деректеріне негізделген, сарапанған және жеке түрғыдан келу принципі негізінде жүзеге асырылады. Балаларды сөйлеу, зейіндерін, жүмыс кабілетін жүйелі түрде зерделеуді, оларды дамыту динамикасын, білім деңгейін, олардың оқу материалын меңгеру мүмкіндіктері мен ерекшеліктерін, білім апушылардың даму болашағын және түзеу жүмыстар күралдарын тандау, анықгау үшін жүргізіледі.

ГТПТК- да мүмкіндіктері шектеулі балалар мен жасөспірімдер бойындағы ауыткушылыкгарды түзету оларға кенес беру жүмыстары жүргізіледі.

Топтар бірдей жастағы немесе әртүрлі жастағы принципі бойынша жинақталады. Ал топтардың толықгырылуы санаты мен жасына байланысты (3 жаска дейін және 3 жастан жоғары) белгіленеді:

• сөйлеу тілінде ауыр кемістіктері бар - 10 және 12 балаларға дейін;

• естімейтін (саңырау) балапар - 10 және 12 балаға дейін;

• нашар еститін балалар - 10 және 12 бапага дейін;

• көрмейтін (соқыр) балалар - 2 жастық топтарда - 10 балаға дейін;

• нашар көретін балалар -10 және 15 балаға дейін;

• зиятында ауыткушылығы бар - 6 және 10 балаға дейін;

• 3- тен жоғары жастағы акыл - ойы терең кенжелеп калғандар - 8 балаға дейін;

• тірек - қимыл-қозғалысында ауыткушылығы бар - 10 және 12 балаға

дейін;

• психикалык дамуы тежелген - 6 және 10 балаға дейін; - күрделі кемістігі (2 және одан да көп кемістік) бар балалар - 2

• жастык топтар үшін - 6 балаға дейін.

ГІПТК- да оқыту баланың жеке мүмкіншіліктерімен аныкталады және мемлекетік, орыс тілдерінде, ал қажет болған жағдайда басқа да тілдерде жүргізіледі. ППТК- да қажетті үй - жайлардың жиынтыгы мен оның арнайы жабдыктары мыналар үшін бар болуы кажет:

• оқу жоспары мен багдарламаларына, балалар демалысына сәйкес оку

• тәрбие процесін үйымдастыру;

• емдік дене тәрбиесін жүргізу; топтық және жүмыс (логопедтік кабинет, емдік дене шыныктыру кабинеті, музыкалық ритмика, әлеуметтік - түрмыстык бағдарлау);

• кейбір медициналык кәмектің түрлерін көрсету (дәрігерлік кабылдау кабинеті);

• санитарлык - гигиеналык және шаруашылық - түрмыстық қызмет көрсету.

Логопедтік пунктің қызметін ұйымдастыру тәртібі

Логопедтік пункт - логопедтің басшылыгымен ауызша және жазбаша сөйлеу кемшілікгерін жою женінде балапармен сабак жүргізетін білім беру үйымы.

Логопедтік пунктті білім беруді басқару органы ашады. Әрбір логопедтік пункте топтардың сыныптардың белгілі бір саны бекітіліп беріледі. Қалалық жалпы білім беретін мектепке логопедтік пункті ашу 14-16 сыныгітар болғанда, ауылдык мекемеде 9-12 сыныптар болганда жүзеге асырмлады. Бір уақытта калалық логопедтік пунктте 20 - 30 адам, ауылдық жерде 15-25 адам оқиды.

Қалалык жерде және ауылдық жерде орналаскан білім беру мекемелерінің бастауыш мектеп - бала бакша, кешенді мектептер, гимназиялар, лицейлер, баліілар оку - тәрбие орталыкгар басшылары сыныптар (топтар) санына қарамастан логопедтік пунктгер ашуга кұқылы.

Жаппы білім беретін мектептің логопедтік пунктына ауызша және жазбаша сөйлеуінде (жалпы сейлеу кабілеті дамымаган, фонетико - фонематикалық дамымауы, жазу мен оқу бүзылысгары, кекештену, сөйлеудің айту жагы бүзылган (дислалия, дизартрия, ринолалия)) әртүрлі бүзылыстары бар балалар кабылданады.

Сөйлеу қабілеті жеткіліксіз балалар сөйлеу кемістігіне байланысты кейін топтар мен кіші топтарга бөлу үшін тізімде тіркеледі.

Логопедтік пунктке қабылданган әрбір балага сөйлеу картасы толтырылады. Логопедтік жүмысты үйымдастырудың негізгі нысаны- топтық (кіші топтык) сабакгар. Топқа бірдей балалар таңдалып алынады, ал әртүрлі жастагы балаларды топтарға жинактау келесі талап гар бойынша:

• сөйлеу қабілеті жалпы дамымаған (СЖД) - 3-5 адам;

• СЖД-ға байланысты оку мен жазу бұзылыстармен - 3-5 адам;

• фонетико - фонематикалық жетілмегендер (ФФЖ) - 3-5 адам;

• ФФЖ-ге байланысты оқу мен жазу бұзылыстарымен - 3-5 адам;

• кекештенумен - 4-6 адам;

• дыбысты айту кемшіліктерімен - 5-6 жіберіледі.

Мектептегі логопедтік пунктге сабақтар, сабақтан бос сағатгарда жүргізіледі. Мектепке дейінгі логопедтік пунктте сабактар сабақтан бос сағаттарда немесе "Сөз дамыту және сауаттылыққа оқытуға даярлау", "Бейнелеу өнері", "Еңбек және күрастыру" бойынша сабактар кезінде жүргізіледі.

Кейінгі уақытта, жалпы бұзылыстары бар және тіл кемістігі бар балалардың санының өскені байқалады. Бапа - бақшалардың ортаңғы топтарында, тіл кемістігі бар балалар 60 % - кұрайды. Олардың жартысынан көбі, 1 - дәрежелі тіл кемістігі бар балаларға жатпайды және арнайы тілдік топтарға бөлуғе де жатпайды. Біз мұндай жағдайдан шығудың себебін логопелдиялык пунктердің ашылуы және кызмет істеуі деп білеміз.

Ауданда, қалада, облыста жалпы білім беретін мекемелер жанында бірнеше логопедтік пункт болған кезде аудандық (қалалық), облыстық, әдістемелік кабинеттерде немесе қызметкерлерінің біліктілігін арттыру институттарында мүғалім - логопедтердің әдістемелік бірлестіктері күрылуы мүмкін.

ІІсихологиялық - медициналық - педагогикалық консультация (ПМПК) қызметі (ҚР Білім және гылым министрілігінің №744 бүйрығымен бекітілген (14.ІХ.2004 ж.).

ПМІІК - арнайы білім беру үйымдарының түрлерінің бірі болып табылады, 60 мын 0- 18 жасқа дейінгі балалар үшін облыстың (республикалық маңызы бар қалаларында, Астанада) әкімдерінің шешімдерімен ашылады.

ПМПК дамуында кемістігі бар балалар мен жасөспірімдерді медициналык-педагогикалық-психологиялық тексеруді өткізіп, оларды оқыту, тәрбиелеу және әлеуметтік, медициналық, педагогикалық қолдауға деген күкыктарын бекітіп, ата-аналарына (өкілдеріне) кеңес беру бағытында кешенді қызмет етеді.

ПМПК-ға балаларды білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау үйымдары жібереді, ата-аналар ешқандай күжаттарсыз өз еркімен баруға қүқылы.

Алғаш тексеруде баланы толык, кешенді келесідей мамандардан қарайды: невролог, психиатр, психолог, арнайы педагог, логопед. Барлық тек серулердің нәтижелері баланың жеке даму картасына тіркелуі тиіс. Бүл карта ПМПК-да 5 жыл сақгапады, кейін архивке өткізіледі.

Баланы тексеру процедурасы ПМПК тексеру мақсатына сәйкес өтеді. Маманның баланы тексеру жекеше басқа мамандардың катысуымен жүзеге асады, ата - анапардың қатысуы нақтыжағдайдың ерекшелігімен анықталады. Баланы тексеру әдістемесімен қамтамасыз ету әрбір маман озі белгілейді. Әр маманның тексеруіне хатгама жүргізілуі тиіс, баланы тексеру жоспар мазмүнымен сәйкестеледі.

Мүмкіндіктері шектеулі баланы тексерудің нақгы қорытынды тек кешенді келесімі бойынша ғана беріледі. ПМПК-ң корытындысы баланың даму ерекшеліктерін керсете, медициналық, психологилық, педагогикапык, әлеуметтік қажеггіліктерің, оларды қамтамасыз ету шараларын, лайық білім беру үйымың бекітеді.

ПМПК штатына міндеті түрде келесі мамандар кіреді: психиатр, невропатолог, сурдолог, офтальмолог, педагог-психолог, мүғалім-логопед, дефектологтар (олигофренопедагог, сурдопедагог, тифлопедагог), әлеуметтік педагог, медициналық статист, бухгалтер, санитар.

Бала дамуындагы кемістікті терең тексеру қажет болған жағдайда ПМПК қүрамында диагностикалық-түзету топтар ашуға болады.

Қазіргі уакытта дамуында күрделі, ауыр кемістіктері бар балалар мен жеткіншектердің арнайы білім, тәрбие алып және әлеуметтік бейімделуі үшін жаңа үлгідегі арнайы (түзету) үйымдары кеңінен ашалып" жатыр. Бүл орталықтар: психологиялык-медициналык оңапту мен түзету, педагогикалык, әлеуметтік-еңбекке бейімдеу мен мамандыкқа бағдарлау, психологиялык- педагогикалык және әлеуметтік көмек бала мен оның отбасына, жетім балаларға әлеуметтік көмек көрсету қызметтерін аткарады.

Күрделі және көптеген кемістігі бар балалар мен жеткіншектер үшін жаңа үлгідегі арнайы мекемелер моделі қүрылган. Мүндай білім беру мекемесінің (Псковск қаласындагы емдік-педагогикалык ортапық) он жылдық тәжірибесі күрделі және көптеген бүзылыстары бар балаларды білім беру кеңістігіне косу керектігін көрсетті.