1. Жұмыркалары бүршіктердің сыртқы қабыршақтарының астында; Б. Ересек ұрғашы кенелер бүршіктердің сыртқы қабыкшықтарының астында;

2. Жұмырткалар діңгектің қабығында жэне бұтақтарында; Г. Дернәсілдер

діңгектің кабыгында жэне бұтақтарында; Д. Нимфалар түскен

жапырақтардың астында.

28. Қаракаттын бүршік кенесі кандай мәдени өсімдіктерді закымдайды?

А. Монофаг- қара қарақатты; Б. Монофаг- қызыл қарақатты; В. Бір жақты олигофаг- кара, кызыл жэне сары қарақатты; Г. Полифаг- қарақат-тардың эр түрлерін жэне бұтақ тектес өсімдіктерді; Д. Полифаг- эр түрлі

тұқымдастарға жататын ағашты және бұтақ тектес өсімдіктерді.

29. Шлехтендаль кенесі кандай стадияда кыстайды жэне жылына канша ұрпақ береді?

А. Ересек, 1-2; Б. Жұмыртка, 1-2; В. Ересек, 3- 4; Г. Жұмыртқа, 3- 5; Д. Ересек, 6- 8.

30. Мэдени өсімдіктер бүлдірген кенесімен катты закымдалғанда ( 80% жа- пырақтары залалданғанда ) өнімнің канша % жоғалтамыз?

А. 20 % ; Б. 20-30%; В. 30- 50 % ; Г. 70 % ; Д. 100%.

31. Сыртқы ортаның оптимальды жағдайында ( 20- 25 0 С, дәнді дақыл- дардың ылғалдығы 15- 17%, ұнның ылғалдығы 18- 19 % ) ұн кенесі жылына қанша ұрпақ береді жэне оның орташа жұмырткасы қанша?

А. 7 күн, орташа 50 жұмыртқа; Б. 10 күн, орташа 40жұмыртқа; В. 15 күн, орташа 30 жұмырқа; Г. 15 күн, орташа 100 жұмыртқа; Д. 15 күн, орташа 200 жұмыртка.

32. Үзынша кенеге қандай жағдай оптимальды болып саналады?

А. 20- 25°С, ауаның ылғалдығы- 70-80%; Б.25- 30°С, ауаның ылғалдығы- 75- 80 % ; В. 25- 30°С, ауаның ылғалдығы- 60- 80 %; Г. 25- 30°С ауаның ылғалдығы- 80- 90 %; Д. 30- 40°С, ауаның ылғалдығы- 80- 90 %.

33. Қара аякты кене қандай тұқымдасқа жатады?

А. Өрмекші кене; Б. Торт аякты; В. Эр түрлі тырнакты; Г. Жазык денелі; Д. ¥н кенесі.

34. Родионов кенесі температура 30°С жэне азық- түліктің дымқылдығы 22- 25 % болған жағдайда қанша күнде дамиды?

А. 3-5; Б. 5-6; В. 7-11; Г. 11-15; Д. 15-20.

Зиянды кеміргіштер кеміргіштердіңжалпы сипаттамасы

Кеміргіштер сүтқоректілер класының (Mammalie) ерекше тобын қүрайды. Соңғы классификацияға (жіктеуге) сәйкес олар екі отрядқа - кеміргіштер (Rodentia) мен қоянтәрізділерге (Lagomorpha) бөлінеді. Қазақстанда ' кеміргіштер отрядының 15 түқымдасына енетін 82 түрі кездеседі, ал қоянтәрізділер отрядының 2 түқымдасы- на қояндар мен шақылдақтар жататын өкілдер мекендеиді.

44

Кеміргіштер дене түрқы жағынан алғанда шағын сүтқоректілерге жататын жануарлар. Олардың ең кішкентайы - салмағы 5 г тартатын малютка тышканы, ал үлкені - үзындығы 1 м, салмағы 30 кг - қүндыз.

Бүл екі отрядқа жататын жануарлардың күрек тістері жақсы дамыған. Күрек тістерінің тамыры болмайды да, олар үнемі өсіп отырады. Кеміргіштерде жыртқыш тістер болмайды. Күрек тістер мен азу тістер ортасындағы бос жерді диастема дейді.

КЕМІРГІШТЕРД1Ң МОРФОЛОГИЯЛЫҚ, АНАТОМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИЗИОЛОГИЯЛЬЩ ЕРЕКШЕЛІК ТЕРІ

Кеміргіштер мен қоян тәрізділердің өздеріне тон арнайы морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктері бар.

Кеміргііитердің анатомиялык, ерекиіеліктері. Тері жамылғысы және оның туындылары. Тері үш қабаттан түрады - сыртқы (эпидермис), негізгі тері (дерма) және тері астындағы май клетчат- касы.

Терінің кеміргіш омірі үшін маңызы зор. Бүларға жүндер, тырнақтар, тері, май, сүт бездері және қүйрықтағы әр түрлі мүйіз тәрізді қабыршақтар мен инелер жатады.

Кеміргіштер терісінің сыртқы қабатына жүн оскен. Олар негізінде үш түрге болінеді - қылшық (үзын және жуан)г мамық немесе түбіт (қысқа және нәзік түк) және ортаңғысы - жүн.

Кеміргіш түрлерінің барлығында да азды-кемді сезімтал қылшықтар - вибристар бар. Олар үзындау және қаттылау болып келеді.

Жер астында тіршілік ететін кеміргіштердің тырнақтары жақсы дамыған. Олар тырнақтары арқылы індерін қазады.

Кеміргіштердің сүт бездері жақсы дамыган, олардың саны 6 жүптан 12 жүпқа дейін жэне кейде одан да коп болады.

Кдңқа. Басқа сүтқоректілер сияқты кеміргіштердің қанқасы бастан, негізгі қаңқадан және саусақтардан түрады. Қаңқа қорғаныс қызметін атқарады, оған бүлшық еттер бекіген.

Бүлшық ет жүйесі. Бүлшық ет жүйесіне бүлшық ет үлгіалары, сіңірлер мен комекші қызмет атқаратын үлпа әскіндері жатады.

Ac кррыту органдары. Кеміргіштердің ас қорыту жүйесі, басқа сүтқоректілер сияқты, томендегі болімдерден: ауыз қуысынан, оңештен, асқазаннан, аш ішектен, жіңішке ішектен, соқыр ішектен, тоқ ішектен және тік ішектен түрады.

Тыныс алу органдары. Басқа сүтқоректілер сияқты, кеміргіштер окпемен тыныс алады, ал окпе жүрекпен қатар кокірек қуысында орналасқан. Олар қан тамырымен толық қамтамасыз етілген элестатикалық үлпадан қүрылған.

45

Kfin айналу жүйесі. Кеміргіштердің жүрегі төрт камералы - екі қүлақша мен екі қарыншадан қүралады. Жүректің оң және сол жақ жартысы бір-бірінен толық бөлінген.

Шығару жүйесі. Зәр шығару жүйесі жүпты, кеміргіштердің бүйректері бел маңайындагы омыртқа жотасының екі қапталында орналаскдн, Бүйректің ішкі жақтарынан несеп агарлар шығып, куыққа ашылады. Куықтан несеп арнаулы несеп каналы арқылы сыртқа шығады.

Жыныс жүйесі. Кеміргіштердің еркектерінде түқьім бездері жүмыртқа пішінді, қүйрық түбіндегі ерекше қапшықтың ішіне орналасқан. Түқым бездерінің жоғарғы жағында олардың әсінділері болады да, олардан түқым жолдары шығады. Қос түқым жолы шап каналы арқылы қүрсақ куысына бағытталады. Аналық жыныс мүшелері бүйрек маңайына орналасқан жүп аналық бездерінен, уылдырық жолдарынан, жатырдан, қынаптан және сыртқы жыныс органынан түрады. Кеміргіштердің жатырлары екіге болінген.

Жүйке жүйесі. Мидың алдыңғы болігінде үлкен жарты шарлар мен мишық жақсы жетілген. Олар үстіңгі жағынан мидың қалған болімдерін: аралық, ортаңғы жоне жүлынмен жалғасатын сопақша миды жауып жатады.

Сезім органдары. Теріде орналасқан Мейсснер денелік заттары сезімталдық қызмет атқарады. Сонымен қатар, басының әр жерінде орналасқан вибрисстер де сезімталдық қызмет атқарады.

Көру органдары. Кеміргіштердің коптеген түрлері түрлі- түстерді ажырата алмайды.

Есту органдары. Оларға сыртқы, ортаңғы және ішкі қүлақ кіреді.

Иіс сезім органдары. Иіс сезу органы кеңсірік куысында орналасқан.

Дәм сезетін органдар. Кеміргіштердің дәм сезетін органдары тіл ішінде орналасқан. Кеміргіштердің копшілігі олсіз дәмді сезе алмайды.

КЕМІРГІШТЕРДІЖІКТЕУ

Жіктеу принциптері.

Сүтқоректілердің тістері күрек тіс, жыртқыш тіс, жалған азу тіс жэне азу тістер болып болінеді. Корнекті болу үшін олардың тіс жүйесін теңдеуге теңеп жазады: алымында - жоғары жақтың тістері, ал болімінде - томенгі жақтың тістері.

Күрек (Jncisiva) тістер J орпімен белгіленсе, жыртқыш тістерді (Canini) -С, жалған. азу тістерді (Praemolares) -Р, азу тістерді (Molores)- М әрпімен белгілейді.

46

Қоян тәрізділер отрядының тістер теңдеуі:

f = 28-24;

Кеміргіштер отрядының тіс теңдеуі:

= 22-12.

Тістерді санағанда әр бір жақтың жартысын алып, тістерді алдынан артқа қарап санап шығады. Әрбір тіс накты бір әріппен белгіленеді. Жоғарғы жақгың тістерін белгілегенде цифрды әріптің үстіне жазады, ал төменгі жақтың тістерін белгілегенде цифрды әріптің астына жазады. Мысалы, жоғарғы жақтың бірінші жалған азу тісін Р¹, ал төменгісін - Р,, азу тістерді М' және М₂ белгілейді.

Кеміргіштер отряды - Rodentia. Қазіргі кезде кеміргіштер бүкіл дүние жүзіне таралған. Қазақстанда бүл отрядтың 15 түқымдасының 82 түрі кездеседі.

Кеміргіштердің шаруашылықта алатын орны ерекше. Олардың кейбір түрлері аса бағалы терісі үшін ауланады, кейбіреулері ауыл, орман шаруашылығы зиянкестері, әртүрлі жүқпалы ауруларды таратушылар болып саналады.

Тиіндер түкіымдасы - Sciuridae. Азу тістерінің беті кедір - бүдырлы келеді, теңдеуі:

/¹ с ° Р^{2 ]} м ■

./ 1 , ^ 0 »¹ 1 ’^1УІ з

Бүл түқымдасқа мынандай туыстар кіреді: екі түрден түратын тиындар - Sciarus L. ; бір түрден түратын тарақ қүйрық немесе жіңішке табанды саршүнақ - Spermophilopsis Blasius; бір түрден түратын борша тышқан - Eutamias Trouessart; алты түрден түратын суырлар; он түрден түратын саршүнақтар - Citellus Oken.

Кррасақ түщ>тдасы - Myoxidae. Азу тістерінің шайнайтын бетіндегі эмалі қиылысады. Тістерінің теһщеуі:

/ ¹ с- Р^] м ■

•j

1 » ^ о »¹ I ’^1У1 3

Бүл түқьімдасқа торт туыс кіреді, олардың әрқайсысы бір-бір түрден түрады. Қарасактың екі түрі жемістерге зиян келтіреді.

Крсаяк, түқымдасы - Dipodidae. Азу тістерінің шайқайтын беті бүдырлы келеді. Тістерінің теьщеуі:

Ji С- Р~- М-

^и 1 ’ П ’ 0 ’ 3

47

Бүл түқымдасқа жататын туыстар: бес түрден түратын

тышқандар туысы - Sicista Gray.; екі түрден түратын үшсаусақты ергежейлі қосаяқтар туысы - Salpingotus Vinogr.; бес түрден түратын қосаяқтар туысы - Allactaga Ғ. Cuv.; бір түрден түратын тікқүлақты қосаяқ туысы - Allactagagulus Nehr.; екі түрден түратын майқүйрық қосяяқтяр туктси - Pygerethus Glog.; f>ip түрден түратын жүнбалақ қосаяқ туысы -Dipus Gymel.; бір түрден түратын тоқылдағыш қосаяқ туысы - Scirtopoda Brand t.; бір түрден түратын тарақсаусақты қосаяқ туысы -Paradipus Vinogr.; бір түрден түратын шөл қосаяғы туысы - Eremodipus Vinogr.

Қосаяқ түқымдасының екі түрі жергілікті жерлерде бақша дақылдарына зиян келтіреді.

Соқыр тыіиқандар /пұқылідасы - Spalacidae. Бүл түқымдасқа дене түрқы 35 см - ден аспайтын, пішіні сопақша, басы жалпақ, жер астында тіршілік етуге бейімделген кеміргіштер жатады. Кішкентай көздері тері қабатының астында қалып қойған, қүлақ қалқаншасы дамымаған. Тері жамылғысы өте жүмсақ, көкшіл түсті. Қүйрығы қысқа, аяқтары бессаусақты. Күрек тістері ауыз куысынан еріннің өсіндісі арқылы бөлініп, ақсиып түрады, өте жақсы жетілген. Тістердің теңдеуі:

/I г° р° м^}

^J I 0 ’^г 0 »^т 3

Бүлар жер қазып, өсімдіктердің жер асты боліктерімен қорек- теніп, ауыл шаруашылығы өнімдеріне елеулі зиян келтіреді. Қазақстанда түқымдастың бір туысының бір өкілі ғана мекендейді.

Кдптесерлер түқымдасы - Muridae. Азу тістерінің шайнайтын беті кедір-бүдырлы келеді. Тістерінің теңдеуі:

jі С- Р- М —

^J 1 » 0 ■» ^Г 0 »^1УІ 3-і

Дене мөлшері әртүрлі кеміргіштер. Түқымдастың кейбір түрлерінде артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда сәл үзынырақ келеді. Қүйрықтары үзын. Денесі жүмсақ жүнмен жабылған, оның түсі көбіне қоңыр сүр түстес. Түқымдас өкілдерінің бәрі - ауыл - шаруашылығы зиянкестері және әртүрлі қауіпті аурулардың қоздырғыштары болып табылады. Қазақстанда түқымдастың бес туысына жататын түрлер кездеседі. Елімізде кездесетіні бір ғана өкілді - нағыз егеуқүйрықтар туысы - Nesoria Gray.; үш өкілді - нағыз егеуқүйрықтар туысы - Rattus Fisch.; бір өкілді - қаптесерлер туысы - Mus L.; үш өкілді - орман жэне дала қаптесерлер туысы - Apodemus Каир.; бір өкілді - кішкентай қаптесерлер туысы - Micromys Dehn.

Лламан тәрізділер түқьшдасы - Cricetidae. Тістерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Олар кең таралған. Кейбір өкілдері ауыл - шаруашылығы дақылдарына едәуір зиян келтіреді, әртүрлі жүқпалы ауру таратушылар. Қазақстанда бүл түқымдасқа үш түқымдас тармағы (аламандар, қүмтышқандар және тоқалтістілер жатады).

Аламандар түқьімдастар тармағы - (Cricetinae) төрт туыстан түрады: жоңғар атжалманы туысы - (Phodopus G . Mill.) екі түрден; сүр атжалмандар туысы (Cricetulus Milne - Edw.) екі түрден, аламан туысы (Cricetus Lecke) бір түрден; эверсман атжалманы туысы (Allocricetulus Argyr.) бір түрден түрады.

Қүмтышқандар түқымдастар тармағы - Gerbillinae екі туыстан түрады: май қүмтышқандар туысы (Meriones Jlliger.) үш түрден, үлкен қүмтышқандар туысы (Rhombomys Brandt et Wagn.) бір түрден түрады.

Тоқалтістілер түқымдастар тармағы (Microtinae) 8 туыстан түрады: ондатр туысы (Ondatra Link) бір түрден; орман

тоқалтістілер туысы (Clethrionomys Tieles) торт түрден; тау тоқалтістілер туысы - (Articola Blah.) үш түрден; сүр тоқалтістілер туысы (Microtus Schrank.) жеті түрден; су тоқалтістілер туысы (Arvicola Lacep.) бір түрден; алақоржындар туысы (Lagurus Glog.) бір түрден; соқыр тышқандар туысы (Elliobius Fisch.) екі түрден; бүраубастар туысы (Myospalax Laxm.) бір түрден түрады.

Кряп тәрізділер отряды - Lagomorpha

Бүл отрядқа дене түрқы 12-69 см болатын, ірі түрлерінің артқы аяқтары мен қүлақ қалқандары үзын, үсақтарының алдыңғы және артқы аяқтарының үзындығы бірдей, күлақ қалқандары кішкентай сүтқоректілер жатады. Қүйрықтары қысқа немесе тері жамылғысы- нан әзер байқалады. Жыртқыш тістері болмайды.

Бүл отряд өкілдері барлық қүрлықта таралған. Кейбір түрлері кәсіптік және әуесқойлық жолмен ауланады. Қазақстанда бүл отрядтың 2 түқымдасына (қояндар, шақылдақгар) жататын окілдері мекендейді.

Кряндар түқьшдасы - Lacomorpha. Бүл түқымдасқа дене түрқы 45-68 см, салмағы 6 кг-ға жететін, қысқа қүйрықгы, үзын қүлақты, артқы аяқтары алдыңғы аяқтарына қарағанда 2 есеге жуық үзын болатын аңдар жатады. Тістер теңдеулері:

49

Қазақстанда бүл түқымдасқа 1 туыс -қояндар (Lepus L.) жатады, ол үш түрден түрады.

Шақылдақтар немесе түйеқүлақтар түқымдасы - Ochotona.

Бүл кеміргіштердің сыртқы пішіні қоянға үқсайды, дене түрқы олардан кіші. Шақылдақтың қүйрығы оте птолақ, тіпті жүнінен де корінбейді, қүлақтары дөңгелек болып бітеді. Дене түрқы 23-25 см, салмағы 100-300 г. Тістер теңдеулері:

JICIPIMU

Қазақстанда бүл түқымдасқа 1 туыс - шақылдақ немесе түйе- қүлақ (Ochotona Link.) жатады, ол бес түрден түрады.

ЕГІСТІКТЕРГЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН КЕМІРГ1ШТЕР

Астық және техникалық дақылдарға, сонымен қатар, жайылымдықтарға зиян келтіретін кеміргіштер бір топқа бірігеді. Еліміздің әр түрлі аймақтарында олардың өзіндік ерекшеліктері бар. Бүл топтарда ерекше шаруашылық маңызы бар түрлерге саршүнақ- тар, сүр тоқалтістілер, дала алақоржыны, қүмтышқандар және қаптесерлер жатады. Басқа топқа жататын кеміргіштердің егістік- терге тигізер зияны көп емес.

Саршүнакцшр. Олар кеміргіштердің ішінде ауылшаруашылы- ғына зиян келтіруден бірінші орын алады. Бүл жануарлардың дене молшері орташа келеді (18-38 см), денесі мығым, аяғы және қүйрығы қысқа, сыртқы қүлағы кішкентай немесе болмайды. Терісі сүр немесе сары түсті, кейбір жағдайда теңбілді келеді. Саршүнақтар далалық жерлерді мекендейді, күндіз белсенді өмір сүреді. Елімізде саршүнақтардың 6 түрі кездеседі. Олар кобінесе далалық жерлерде және шабындықтарда көптеп кездессе, ал шөл және шөлейт аймақтарда олардың саны сиректеу.

Кіші саршүнак, - Citellus pygmaeus Pallas, 1778

Сыртқы пішіні. Саршүнақтардың ішіндегі ең кішкентайы. Дене түрқы 17,0-21,0 см, салмағы 300-400 г, қүйрығы қысқа (3-4 см). Реңі сүр, арқасында теңбілдері бар, бауыры ақшыл-сары.

Таралуы. Қазақстанда Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда, Қостанай, Қарағанды облыстарында кездеседі.

Қызылүрпі сариіүнак; - Citellus erythrogenys Brandt, 1843

CbipniKjbi піиііні. Дене түрқы 22,0-25,0 см. Жотасының түсі сүр- ғылт сары. Оның басқа саршүнақтардан айырмашылығы - үртында қызғылт түсті дақтары болады.

50

Таралуы. Қазақстанның солтүстік аймағында Қостанай,

Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарында таралған.

Балпак, - Citellus major Pallas, 1778

Сыртқы піиііні. Дене түрқы 25,0-34,0 см. Арқасының түсі сары- сүрлау, сүр-қоңырлау келеді. Көзінің үстінде жэне астында қоңыр теңбілдері бар.

Таралуы. Қазақстанда кең таралған. Бүл кеміргіш Батыс Қазақстан, Ақгөбе, Атырау, Қостанай және Ақмола облыстарының территориясын мекендейді.

Зорман - Citellus fulvus Lichtenstein, 1823

Сырткты пішіні. Саршүнақтардың ішіндегі ең ірісі. Дене түрқы

1. 37,0 см, салмағы 700-1600 г. Арқасының реңі қүм түстес, сары-қара, қоңырлау болып келеді, бауыры ашық сарғылт.

Таралуы.. Ол Атырау , Батыс Қазақстан облыстарынан бастап Іле өзеніне дейінгі аралықта жатқан шөл және шөлейтті өңірлерді мекендейді. Зорман әсіресе, Ақтөбе, Қостанай, Қарағанды, Алматы, Жамбыл облыстарында оте коп таралған.

Үзынкүйрык, саршүиак - Citellus undulatus Pallas, 1778

Сырткты пііиіні. Зорманнан сәл кішілеу, дене түрқы 220-280 мм, қүйрығының үзындығы 110-130 мм, салмағы 200-420 г болатын кеміргіш. Басқа саршүнақтарға қарағанда қүйрығы үлпілдек жүндес, үзын. Әр маусымға байланысты жүнінің түсі әртүрлі. Қысқы жүні ақшыл сүр болса, жазғы жүні көгілдір күрең, ақшыл түсті болады.

Таралуы. Қазақстанда Жоңғар Алатауында, Оңтүстік Алтайда, Қалбы жоталарында таралған. Қалбы тауынан солтүстікке қарай Өскемен қаласына дейін, одан әрі Риддерге дейін мекендейді. Жоңғар Алатауы мен Алтынемелде теңіз деңгейінен 800-900 м биіктіктен бастап, таудың далалық субальпі, альпі белдеулерінде кездеседі.

Реликті сарышүпак - Citellus relictus Kaschkarov, 1923

CbipmKjbi піиііні. Дене түрқы 115-275 мм, салмағы 180-337 г, қүйрығының үзындығы 41-90 мм. Жотасының жүні сүр, аздаған сары күрең тең білдері бар.

Таралуы. Қазақстанда Кетпен, Кеген, Күнгей және Теріскей Алатау, Талас жоталарында кездеседі.

Токалтістер

Тоқалтістер - түр қүрамы жағынан (Қазақстанда 19 түрі кезде- седі) және тіршілік ету үшін әртүрлі топ (топырақ арасында, жартылай жерде, жартылай суда тіршілік ететін) қүрайды.

Дала алакрржыны — Zagurus lagurus Pallas, 1773

51

Сыртқы пішіни Дене тұрқы 9,6-12,5 см, қүйрығының үзындығы 1,9 см, салмағы 24-32 г болатын кішкентай кеміргіш. Жүнінің реңі сүр қоңыр. Арқасында маңцайынан бастап қүйрығына дейін созылып жатқан қара жолағы болады.

Таралуы. Кеміргіштердің таралу аймағы Қазақстанның солтүстік бөлігін алып жатыр. Оңтүстік-шыгыста дала алақоржыны Жонғар Алатауының етегін, Күнгей Алатауының шығысын және Орталық Тянь-Шань тауларын мекендейді.

Сүйірбасты токцлтіс — Microtus gregalis Pallas, 1778

CbipniKjbi пішіні. Қүйрығы қысқа, кіші келген кеміргіш. Дене түрқы 9,3-13,0 см, салмағы 27,5-58,0 г. Жүнінің түсі - қоңырлау.

Таралуы. Қазақстанның солтүстік облыстарын мекендейді. Таралуының оңтүстік шекарасы Торғай даласынан Зайсан ойпатына дейін, сондай-ақ Сауыр, Жоңғар және Іле Алатауларына дейін жалғасады. Сан мөлшері қоныстанған мекендерінде түрақты және онша көп емес.

Кәдімгі тощілтіс —Microtus arvalis Pallas, 1778

Сыртк]ы піиііні. Дене түрқы 9,4-12,4 см, салмағы 20,0-45,2 г. Арқасының реңі қоңыр - қызғылт, қүйрығының үстіңгі жагы қоңыр, астыңғы жагы ақшылдау болып келеді.

Таралуы. Қазақстанның таулы аймақтарын мекендейді.

Су тыіикцны — Arvicola terrestris, 1758

Сыртқы пішіні. Дене түрқы 18-24 см, салмағы 340 г жететін кеміргіш. Арқа жүнінің реңі күңгірт-сүр, қара. Күрек тістерінің алдыңғы жагы сары түсті. Кейде оны су тоқалтісі деп те атайды.

Таралуы. Қазақстанның батыс және шығыс аймақтарында кең таралған. Оңтүстік-шығыс аймақтарда да кездеседі.

Қүмт ыіикцпдар

Бүлардың денесі орташа және кіші келеді, түмсығы үзынша, көзі үлкен, күрек тісінің алдыңғы жағында сызығы бар. Қазақстанда төрт түрі кездеседі.

Үлкен кумтышқан — Rhombomys opimus Lichtenstein, 1823

Сырткіы піиііні. Қүмтышқандардың ішіндегі ең ірісі. Дене түрқы 172-199 мм, салмағы 171-248 г. Арқасы қүм түстес, бауыры - ақшыл, түктерінің түбі - қара. Қүйрығы біртүсті, үшында қара қылшықты шашағы болады.

Таралуы. .Қазақстанның батысы, оңүстігі мен оңтүстік- шығысындағы шөлді, шөлейтті аймақтарда таралған.

Крізылкүйрық күмтышщн — Meriones libycus Zichtenstein, 1823

Cbipmiqbi піиііні.. Дене түрқы 100-180 мм, салмағы 61-147 г. Арқасы қүм түстес, бауырындағы түктерінің түбі - қаралау. Қүйрығының үзындығы дене пішінінен қысқа, үшында қара немесе

52