қара-сүр шашағы болады. Өкшесі жалаңаш. Тырнақтары қара. Дене мөлшері жағынан кіші қүмтышқанға үқсас, бірақ одан үлкендеу, түсі өзгеше.

Таралуы. Қазақстанда Каспий теңізінен Солтүстік Балқаш оңіріне дейін кездеседі.

Жыңпуіл күмтышщты — Meriones tamariscinus Pallas, 1773

CbipmKjbi пііиіні. Дене түрқы 166-174 мм, салмағы 138-160 г. Еркектері үрғашыларына қарағанда үлкендеу. Арқа жүнінің түсі қызғылт сүр, бауыры - ақ. Қүйрығы екі түсті: үстікңгі жағы қара сүр жолақгы, асты ақшылдау. Қүйрығының үшында шашағы болмайды. Артқы аяқтарының табанында үзынша келген қара дақ бар.

Таралуы. Қазақстанның батысында, орталық, оңтүстік және оңтүстік-шыгыс аудандарда кездеседі.

Kiwi күмтыіикцн — Meriones meridianus Pallas, 1773

Сырткты піиііні. Дене түрқы 89-128, қүйрығының үзындығы 73- 113 мм, салмағы 24-58 г. Арқасы қүм түстес, бауыры ақ. Қүйрыгы бір түстес, үшында кішкентай қара шашағы болады. Табаны ақшыл түкпен жабылған, тырнагы ақ түсті.

Таралуы. Қазақстанның батыс, оңтүстік және шығыс аймақтарындагы қүмды шолдерде кең таралган.

Қаптесерлер

Үй каптесері— Mus muscules Zinnaeus, 1758

Сыртқы пішіні. Дене гүрқы 100 мм аспайтын үсақ кеміргіш, салмагы 10,5-31,0 г. Реңі сүр-қоңыр, бурыл-қоңыр болып келеді.

Таралуы.. Адамдардың көмегімен дүние жүзіне таралған. Қазақстанда қаптесерлер барлық жерлерде кездеседі.

Орман кцптесері — Apodemus sylvaticus Zinnaeus, 1758

Сыртіфі пішіні. Дене түрқы 82-115 мм, қүйрыгының үзындығы 68-96 мм, салмагы 16-28 г. Сырт қараганда күлағы мен козі үлкен болып көрінеді. Арқа жоны жирен сары немесе қоңырлау, арқасында қара жолагы жоқ, бауыры - ақшылдау.

Таралуы. Қазакстанның солтүстігіндегі орман алкаптарын, Балкаш көлінің солтүстігін, Алакөл ойпаттарын, Сауыр, Тарбағатай, Жонғар Алатауын, Тянь-Шань тауларын, Іле, Қаратал, Лепсі, Аксу өзендерінің бойын мекен етеді.

Дала кцптесері —Apodemus agrarius Pallas, 1778

Сырткіы пішіні. Дене түрқы 91-117, қүйрығының үзындығы 63- 99 мм, салмағы - 27-44 г. Арқасындағы жүнінің түсі сүрғылт қызылдау, үзына бойына созылып жатқан қара жолагы бар..

53

Гаралуьи Солтүстік жэне Шығыс Қазақстанда таралған. Оңүс- тікте Іле Алатауының етектерінде көбірек, ал қалған қоныстарында сиректеу кездеседі.

Қ4мбада сақтала тын азық- гүлікке және мал шаруашылығына зиян келтіретін кеміргіштер

Қамбаларда сақталатын азық-түлік өнімдерінің қауіпті зиянкес- теріне егеуқүйрықтар және қаптесерлер жатады. Азын-аулақ зияндылықты сүр атжалмандар мен қүмтышқандар келтіреді. Мал қора жайларына едәуір зияндылықты егеуқүйрықтар келтіреді.

Егеуқұйрықтар

Сүр егеукүйрық - Rattus norvegicus Berkenhout, 1769

Сыртқы пішіні. Дене түрқы 15,4-27,5; қүйрығының үзындығы

1. 19,5 см. Салмағы 520 г дейін жететін, еліміздің территориясын мекендейтін тышқан тәрізділердің ішіндегі ең ірісі. Атына сай түсі- сүр.

Таралуы. Қазақстанның батыс және солтүстік аудандарында кеңінен таралған. Соңғы жылдары басқа облыстарда да кездеее бастады.

Kjapa егеуқұйрык; - Rattus rattus Zinnaeus, 1758

Сыртқы пішіні. Дене түрқы 15,7-18,2, қүйрығының үзындығы

2. 21,1 см. Басқа егеуқүйрықтармен салыстырғанда түмсығы сүйір, қүлақ қалқандары үлкен, әрі дөңгеленген. Сүр егеуқүйрық- тан ерекшелігі - қүйрығы үзын.

Таралуы. Қазақстанда тек Каспий теңізі ойпаты өңірінде, Маңғыстау түбегінде ғана мекендейді.

Атжалмандар

Сүр атжалман — Cricetulus migratorius Pallas, 1770 CbipniKjbi піиііні. Дене түрқы 88-124 мм, салмағы 45-65 г. Арқа жүнінің түсі - қоңыр сүр, бүйірі жылтыр сүр болып келеді.

Таралуы. Батыс Қазақстан, Ақмола, Павлодар облыстарында және Жоңғар Алатауының тау етектерінде кездеседі.

Жеміс ағаштарына зиян келтіретін кеміргіштер

Жеміс ағаштарына сүр тоқалтістілер, су тышқаны, ақ қоян, кәдімгі тиін жэне орман қарақасы зиян келтіреді. Сүр тоқалтістілер

54

және ақ қояндар қыс мерзімінде ағаштардың қабықтары мен жас бүталарын кеміріп тастаса, ал су тышқандары тамыр жүйесін жояды. Бүндай зияндылық ағаштардың өсуін әлсіретеді. Кәдімгі тиін мен орман қарақасы жемістерді жейді.

Лқ крян — Lepus timidus Linnaeus, 1758

Сыртқы піиііні. Дене түрқы 48-68 см, салмағы 2,9-5,6 кг. Жазда түсі - сүр, қыста - әппақ. Қүлақ қалқандарының үзындыгы түмсығының үшынан асады, үшы-қара, қүйрығы-қысқа, дөңгеленген.

Таралуы. Қазақстанда ақ қоян солтүстік және таулы солтүстік- шығыс аудандарды мекендейді.

Кәдімгі тиін — Sciurus vulgaris Linnaeus, 1758

Сырткіы пішіні. Дене түрқы 206-207 мм, салмағы 265-608 г, қүйрығьтның үзындыгы 147-230 мм. Арқа жүндері күлгін-қоңыр, бауыры мен мойын асты ақ, қүлақ жүні шымқай күрең, қүйрық жүні сүрғылт қоңыр.

Таралуы. Қазіргі кезде ақтиін Қазақстанның барлық ормандарында таралған.

Орман кцрақасы — Dyromys nitedula Pallas, 1778

Сырткты пішіні. Денесі агаш басында тіршілік етуге бейімдел- ген. Дене түрқы 81-130 мм, қүйрыгьт 64-113 мм, салмағы көктемде 35 г болса, күзде 40-75 грамға жетеді. Жотасы сүрғылттау қызыл қоңыр, қүйрығы түбітті, шашакты келеді. Түмсығынан қүлағына дейін созылып жатқан қара жолақтары бар. Бауыры ашық сары. Бақайлары агаш басында өрмелеп жүруге бейімделген.

Таралуы. Қазақстанда Тянь-Шань тауында, оған жақын орналасқан Қаратау, Шу, Іле тауларында, Жоңғар Алатауында, Тарбағатай, Сауыр, Қалбы Алтайында және оңтүстік Алтайда таралган.

КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЬІНА ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН КЕМІРГІШТЕР

Көкөніс дақылдарына тоқалтістілер, қаптесерлер, егеукүйрық- тар жэне атжалмандар зиян келтіреді. Сонымен қатар, олар жабық жайларда кошеттерді және коконіс сақтайтын қоймаларда тамыр жемістерді зақымдайды.

А тжалмапдар

Аламап — Cricetus cricetus Linnaeus, 1758

55