Сыртщ>і піиііні. Ел ішінде бұл кеміргішті алақоржын деп те атайды. Дене түрқы 239-280 мм, салмағы 312-536 г. Арқасының жүні қызыл қоңыр, жауырыны ақ дақты, бауырының жүні - қара.

Таралуы. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Әсіресе, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан

және Ақмола облыстарында кобірек кездеседі несінде коп

мөлшерде кенелер, бүргелер жэне паразит қүрттар кездеседі. Эверсман атжалманы - Allocricetulus eversmani Brandt, 1859 Сыртцы пішіні. Дене түрқы 150 мм, салмағы 95 г. Түсі сарғылт қоңыр, кеудесінде қара теңбілдері бар.

Таралуьи Қазақстанда Ақтобе, Қостанай, Ақмола, Қарағанды облыстары аумағында кездеседі. Зайсан ойпатында да таралған. Еліміздің батыс бөлігінде қүмды жерлерде де кездеседі.

Жоңғар атжалманы — Phodopus sungorus Pallas, 1773 Сыртъоы пішіні. Дене түрқы 79-102 мм, салмағы 19-45 г. Жүнінің түсі: арқасы мен бүйірі сарғылт қоңыр, бауыры ақ. Жотасында қара жолағы бар.

Таралуы. Ол еліміздің солтүстік, солтүстік-шығыс және орталық аймақтарында кездеседі.

Зиянды кем1рг1штер бөлімінде практикалық сабақта рда қара стырыла тын сүрақтар

1. Кеміргіштерді нематодтармен жэне кенелермен салыстыра отырып олардың типтегі, тип тармағындағы жэне класетағы орны.

2. Кеміргіштердің сыртқы құрылысының ерекшеліктері.

3. Кеміргіштердің ішкі құрылысының ерекшеліктері.

4. Кеміргіштердің жыныс жүйесінің ерекшеліктері.

5. Саршұнақтарға карсы родентицидтерді қолданғанда мынандай теңдеуді қолданады:

Бт =А-Б/А х 100, мұнда Бт - биологиялық тиімділік;

А-родентицидтерді қолдану алдында саршұнақтар тіршілік ететін індер саны; Б-родентцидтер қолданғаннан кейін саршұнақтар тіршілік ететін індер саны.

6. Тышқан тэрізді кеміргіштерге қарсы родентицидтерді қолданғанда мынадай теңдеуді қолданады:

А*в- В* а

Бт = * 100, мұнда

А*а

Бт - биологиялық тиімділік;

А - тәжірибе вариантта роденцидтерді қолдануы алдында тышқан тәрізді кеміргіштер саны;

В - тәжірибе вариантта роденцидтер қолданғаннан кейін тышқан тэрізді кеміргіштер саны;

56

а - бақылау вариантта роденцидтер колдану алдында тышкан тәрізді кеміргіштер саны;

б - бакылау вариантта роденцидтер колданғаннан кейін тышқан тэрізді кеміргіштер саны.

7. Роденцидтер колданған жерде жаздық бидайдың онімі 14,0 ц/га болды, ал бакылауда 10,1 ц/га. Бул жерде шаруашылык тиімділігі қандай?

8. Колемі 56 га жаздык бидайды кіші саршұнактан корғау жолдарын корсету.

9. Көлемі 35 га арпаны кызылұрт саршұнактан коргау жолдарын корсету.

10. Көлемі 29 га күздік бидайды зорманнан коргау жолдарын корсету.

11. Көлемі 1200 ivT камбаны сұр егеуқұйрыктан коргау жолдарын корсету.

12. Көлемі 700 м² камбаны сұр егеукұйрыктан коргау жолдарын корсету.

13. Көлемі 730 м“ камбаны үй каптесерлерден коргау жолдарын корсету.

14. Көлемі 980 м" камбаны үй каптесерлерден коргау жолдарын корсету.

15. Көлемі 5 га і жас бау-бакты кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

16. Көлемі 13 га жас бау-бакты кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

17. Көлемі 25 га жас бау-бакты кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

18. Көлемі 44 га жас бау-бакты кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

19. Көлемі 10 га кызанакты кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

20. Көлемі 13 га киярды кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

21. Көлемі 15 га кырыккабатты кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

22. Көлемі 20 га кызанакты кеміргіштерден коргау жолдарын корсету.

ЗИЯНДЫ КЕМІРГІШТЕР БӨЛІМІНІҢ ТЕСТ С¥РАҚТАРЫ

1. Кеміргіштер отряды канша түкымдастан тұрады?

А. 2; Б. 2; В. 10; Г.11; Д. 15.

2. Жердің астында тіршілік ететін кеміргіштердің кандай мүшесі жақсы дамыган?

А. Есту мүшелері- кұлагы; Б. Тері бездері; В. Тырнагы; Г. Көзі; Д. Қүйрыгы.

3. Егеукұйрыктың канкасы қанша ерекше сүйектен тұрады?

А. 15-17; Б. 102-112; В. 265-285; Г. 290-320; Д. 512-535.

4. Кеміргіштердің ас корыту жүйесінің кандай бөлімінде тагамдар химиялык ондеуге ұшырайды?

А. Аыз қуысында; Б. Асказан мен аш ішекте; В. Жінішке ішекте; Г. Ток ішекте; Д. Тік ішекте.

5. Кеміргіштердің ішегі денесінен канша рет үзын?

А. Ұзын емес; Б. 2-3; В. 4-5; Г. 8-10; Д. 29.

6. Үй каптесерінің миының салмагы канша және ол денесінің салмагының канша % күрайды?

А. 0,45 г жэне 1,9%; Б. 0,55 г жэне 2,2%; В. 0,70 г жэне 3,0%; Г. 1,1 г жэне 5,1%; Д. 1,3 г жэне 6,7% .

7. Кіші саршұнактардың ұйқыга кетудің алдында майының салмагы канша г болады?

57

А. 20-50; Б. 70-100; В. 100-170; Г. 180-240; Д. 240-360

8. Кеміргіштер отрядының дұрыс тіс тендеуін көрсетіңіз.

A.J

B.J

Д-J

С-,Р—,М—= 22-12; B.J -,С-,Р—,М—= 20-12; 0 1-0 3-2 1 0 1-0 3-2

,С-,Р—,М-—- = 16-12; T.J -,С-,Р—,М-= 12-8; 0 0 3-2 0 0 1-0 2

,С-,Р—,Л/-=12-8;

О 1-0 1

9. Тиін тұқымдасының дүрыс тіс тендеуін көрсетініз.

1. J-,С-,.Р—,М- = 18-16; B.J ,М- = 22-20;

0 0 13 10 13

2. J0,сі,Р—,А/- = 22-20; T.J -,С-,Р-,М- = 20;

113 110 3

Д.Дс-.Р—,лД=10-8;

10. 1 0

10. Қаптесеряер тұкымдасының дұрыс латын атауын көрсетеңіз.

A. Sciuridae; Б. Myoxidae; В. Dipodidae; Г. Muridae; Д. Cricetidae.

11. Аламан тәрізділер тұкымдасының дұрыс латын атауын көрсетіңіз.

A. Sciuridae; Б. Myoxidae; В. Dipodidae; Г. Muridae; Д. Cricetidae.

12. Кеміргіштердің қандай түрлері қолайсыз - жаз, күз және қыс мерзімдерде майды жинап ұйқыға кетеді?

А. Қаптесерлер, токалтісті тышқандар; Б. Токалтісті тышқандар, құмтыш- қандар; В. Сарщұнақтар, суырлар, қосаяқтылар; Г. Саршұнақтар, құм - тышқандар, тоқалтісті тышқандар; Д. Қосаяқтылар, егеуқүйрықтар.

13. Кеміргіштердің кандай түрлері жыл бойы активті омір сүріп, азык- түлік коректі жинамайды?

А. Сұр токалтісті тышкандар, құмтышқапдар; Б. Сүр тоқалтісті тышқандар, алақоржындар; В. Саршұнактар, құмтышқандар; Г. Қаптесерлер, қос- аяқтылар; Д. Егеуқұйрыктылар, қаптесерлер.

14. Қоймаларда және үйлерде кеміргіштердің саны канша болғанда күресу шараларын жүргіземіз?

А. Жаппай көбейгенде; Б. Кеміргіштер кездескен жағдайларда; В. Кемір- гіштердің өте жоғары саны болған жағдайда; Г. Кеміргіштердің саны жоғары болған жағдайда; Д. Кеміргіштердің саны орта болған жағдайда.

15. Қазакстанда саршұнактардың қанша түрі кездеседі?

А. 20; Б. 15; В. 13; Г. 6; Д. 4.

16. Саршұнактар жылына канша рет туады жэне дара інде қанша данасы тіршілік етеді?

А. 3-5 рет, әрбір інде бір данадан тіршілік етеді; Б. 3-5 рет, әрбір інде бір нешесі тіршілік етеді; В. 2-3 рет, эрбір інде бір данасы тіршілік етеді; Г. 1 рет, эрбір інде бір данасы тіршілік етеді; Д. Екі жылда Ірет, эрбір інде бір данасы тіршілік етеді.

17. Кіші саршүнақтардың ұрыктануы жэне жүкті болуы қанша күнге созылады?

58

А. Үрықтануы- 15-20, жүкті болуы- 22-26; Б. Үрықтануы- 5-10, жүкті болуы- 20-22; В. Үрыктануы- 10-15, жүкті болуы- 25-30; Г. Үрыктануы- 20-30, жүкті болуы-30-40; Д. Үрыктануы- 15-20, жүкті болуы-30-40.

18. Бір гектарда 1-2 қызылұрт сарпіүнак кездескенде дэнді дакылдардың өнімінің каншасын жоғалтамыз?

А. 1-2%; Б. 3-10% ; ВЛО-15% ; Г. 15-25%; Д. 25-40%.

19. Балпақ саршүнақтың дұрыс латын атауын корсетіңіз?

A. Citellus major Pall.; Б. Citellus pygmaeus Pall.; В. Citellus erythrogenys Brandt.; Г. Citellus fulvus Lichtenstein; Д. Citellus undulates Pall.

20. Зорман немесе сары саршұнактар бір күнде канша жасыл осімдіктерді жэне бір маусымда дәнді дакылдарды жейді?

А. 200 г жэне 16 кг дәндерді; Б. 100 г жэне 8 кг дәндерді; В. 50 г және 8 кг дәндерді; Г. 250 г жэне 20 кг дәндерді; Д. 250 г және 25 кг дәндерді.

21. Үзынқұйрык саршүнак қай жерде кездеседі?

А. Барлык аймакта; Б. Қазакстанның сол түстік облыстарында; В. Тянь- Шань тауында, Алматы жэне Шығыс- Қазакстан облыстарының оң түстік аудандарьтнда; Г. Орталык Қазакстанда; Д. Қазақстанның батыс облыстарында.

22. Дала алакоржынының дұрыс латын атауын корсетеңіз?

A. Cricetus cricetus L.; Б. Microtus arvalis Pall.; В. Arvicola terrestris L.; Г. Microtus gregalis Pall.; Д. Lagurus lagurus Pall.

23. Сүйірбасты токалтіс тышкан жылына канша рет жэне канша күшік туады?

А. 1 рет, 3-5 күшік; Б. 1-2 рет, 3-5 күшік; В. 2-3 рет, 5-6 күшік; Г. 3-4 рет,

7. 9 күшік; Д. 5-6 рет, 9-12 күшік.

24. Кэдімгі токалтісті тышкан бір күн ішінде канша дэнді жэне кок- жасыл осімдікті жейді?

А. 2 г жэне 11,1 г; Б. 4,6 г жэне 22,2 г; В. 5,6 г жэне 28,0 г; Г. 6,1 г жэне 33,0 г; Д. 6,9 г жэне 35,4 г.

25. Су тоқалтісті тышканы кыска канша кг картопты жинауы мүмкім?

А. 5 кг; Б. 30 кг; В. 40 кг; Г. 48 кг; Д.70 кг.

26. Сұр атжаяман жылына канша рет туады?

А. 2 жылда 1 рет: Б.1; ВЗ; Г. 5-6; Д. 7-9.

27. Кәдімгі атжалман жылына канша дәнді дакылдарды жеуі мүмкім?

А. 30 кг; Б. 20 кг; В. 55 кг; Г. 70 кг; Д. 100 кг.

28. Үлкен кұмтышканның коныстанганның молшері кандай жэне сол жерде канша кеміргіштер тіршілік етеді?

А. 50- 100 м² жэне 3-5 дана; Б. 100- 200 м² жэне 5-9; В. 200- 500 м² жэне 7- 9; Г. 600- 800 м~ жэне 4- 6 дан 10-12 дейін; Д. 800- 1200 м² жэне 10- 12- ден 15- 20-га дейін.

29. Қызылқұйрык күмтышкан дэнді дакылдардан канша корек жинайды?

А. Жинамайды; Б. 5- 7 кг; В. 9- 12 кг; Г. 12- 15 кг; Д. 16- 20 кг.

30. Үй қаптесерлері кандай салмактан бастап ұрықтануга кіріседі?

А. 10 г; Б. 12 г; В. 15 г; Г. 18 г; Д. 20 г.

31. Орман каптесерлерін дұрыс атауын корсетіңіз.

59

A. Apodemus sulvaticus L.; Б. Mus musculus L.; B. Apodemus agrarius Pall.; Г. Meriones meridianus Pall.; Д. Meriones tamariscinus Pall.

32. Сұр егеуқұйрыктар қандай жаста жэне салмақта ұрықтануга кіріседі?

А. 1,5- 2 айда, 50 г салмақта; Б. 2- 3 айда, 75 г салмақта; В. 3- 4 айда, 100 г салмақта; Г. 4- 5 айда, 125 г салмақта; Д. 5- 6 айда, 150 г салмақта.

33. Сұр егеуқұйрыктар бір күнде жэне жылына канша дәнді дакылдарды жейді?

А. 20- 25г жэне 5- 7кг; Б. 25-50 г жэне 7- 10 кг; В. 50- 100 г жэне 12-18 кг; Г. 100- 150 г жэне 18- 20 кг; Д. 150- 200 г және 20- 25кг.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Агибаев А. Ж., Ыскак С., Карбозова Р. Д. Зиянды нематодалар, кенелер және кеміргіштер. Алматы, «Агроуниверситет», 2005, 144 б.

Бекенов А., Есжанов Б., Махмүтов С. Қазақстан сүтқоректілері. - Алматы: Ғылым, 1995. 280 б.

Бондаренко Н.В., Поляков И .Я., Стрелков А.А. Вредные нематоды, клещи и грызуны. - Д.: Колос, 1977, 264 с.

Виноградов Б.С., Громов И.М. Краткий определитель грызунов фауны СССР. Изд. 2-е, допол. и исправленное. - JL: Наука, 1984, 140 с.

Кирьянова Е.С., Кралль Э.А. Паразитические нематоды растений и меры борьбы с ними. В 2-х т. - М., Изд-во АН СССР, т.1, 1969, 448 с.; т.2, 1971, 522 с.

Крыльцов А.П., Толебаев А.К., Залеский А.Н. Вредные грызуны (биология и систематика борьбы в Казахстане.) - Алма-Ата: Кайнар, 1969, 174 с.

Лившиц И.З., Митрофонов В.И. Класс паукообразных. - В кн. “Вредители селскохозяйственных культур и лесных насаждений”, т. 1, Киев, 1973, с. 108-162.

Парамонов А.А. Основы фитогельминтологии. В 3-х т. М., Изд-во АН СССР, т. 1, 1962, 471 с.; т. 2, 466 с, т. 3, 1970, 251 с.

Тілменбаев Ә.Т., Жармүхамбедова Г.Ә. Энтомология. - Алматы: Кайнар, 1994,336 6.

60

20000793