2.2.Бактериялардың жiктелуi мен морфологиясы

Бактериялардын жiктелуi. Халықаралык кодекспен шешiмi бойынша бактерияларға келесi таксономиялық категориялар -ұсынылған: класы, белiмi, реті, туыстастығы, тұқымдастығы, түрі. Түрдің аталуы бинарлық номенклатурфға сойкес, дәлрек айтса екі сезден тұрады. Мысалы, мерез қоздырғышы Treponema раZZidиm деп жазылады. Бiрiншi сез - тұқымдастығын аталуы, бас әріппен жазылады, екiншi сез түрінің аты кiшi әріппен жазылады. Түрдi кайталап айткан кезде тұқымдастығының атынан бас әріпі ғана қалдырылады, мысалы: Т. раllidиm.

Бактериялар прокариоттарга жатады, дәлрек айтқанда ядроға дейінгi организмдерге, өйткенi оларда қабықшасыз, ядрошықсыз, гистонсыз арнайы ядросы болады, ал цитоплазмасында курделi құрылымдар органеллалар (митохондриялар, Гольджи аппараты, лизосомдар және т.б) болмайды.

Берджидің ескі науқастар ауларында бактериология жуйелiгi бойынша бактерияларды жасуша кабырғасының ерекшелiктерiне карай 4 белiмге ажыраткан: Grасiliсиtеs - жасуша кабырғасы жұқа, грам теріс бактериялар; Firmiсиtеs - жасуша кабырғасы қалын, грам оң бактериялар; Теnеriсиtis - жасуша қабырғасы жок бактериялар; Меndоsiсиtis - жасуша кабырғасында ақауы бар археобактериялар.

Әр белiм Грам бойынша боялуына, жасуша пiшiнiне, оттегІін кажет етуіне, қозғалгыштығына, зат алмасуы мен қореқтенуінің ерекшелiктерiне карай секцияларға немесе топтарга белiнген едi.

Берджи Нускауынын 2-басылымына сәйкес (2001ж) бактерияларды 2 доменге беледi: «Bacteria» жене «Аrchaea» (2.1.- кесте).

Кесте 2.1.

«Bacteria» жоне «Archaea» домендерiнiн: сипаттамасы

«Вастепа» доменi (эубактериялар)	«Агспаеа» доменi (архебактериялар)
«Васгепа» доменiнде келесi	Архебактерияларының жасуша қабырғасында пептидогликан
бактерияларды атап кетуге болады:	болмайды. Оларда ерекше рибосомалар мен ррррривосомалқривосомалықрибосомалыкРНК,
жасуша қабырғасы жұқа, грамтеріс	(pPНIQ болады, «архебактерия» терминi 1977 жылы пайда
бактериялар	болды. Б~ «архе» қосымшасында көрсетілмегендей ежелгi
жасуша қабырғасы калын, грам оң	тiрішiлiк пiшiндерiнiн бiрi. Бұлардың арасында инфекция
бактериялар	қоздырғыштары жоқ.
жасуша қабырғасы жоқ
бактериялар (Mollicutes класы -
м икоплазмалар)

*Жасуша қабырғасы жұқа, грамтеріс эубактерияларды пiшiнi бойынша ажыратады: - сфера пiшiндi, немесе коктар (гонококтар, менингококтар, вейлонеллалар);

- ирекше пiшiндi - спирохеталар мен спириллалар;

- таякша пiшiндi, риккетсиялар да жатады.

** Жасуша қабырғасы қалын, грам оң бактерияларға жатады:

- сфера пiшiндi, немесе кокктар (стафилококтар, стрептококгар, пневмо-коктар);

- таяқша пiшiндi, сонымен катар актиномицеттер (бұтақталған жiпше тәріздес бактериялар),

коринебактериялар (шоқпар тәріздес бактериялар ), микобактериялар мен бифидобактериялар.

Грам-терiс бактериялардың кепшiлiгi рибосомдық РНҚ-ның ұқсастығына қарап протеобактериялар типiне бiрiктерiлген (<<Proteobacteria» - еңі құбылмалы грек құдайы Протеустің атына сәйкес). Олар бәріне орта" фотосинтетикалық ата - тектен тараған.

МЕДИЦИНАЛЫ( МИКРОБИОЛОГИЯ

33

Грам-оң бактериялар рибосомдық РНҚ-ның зерттелген жүйелiлiгiне сәйкес - G+C-тің: (гендiк ұқсастығы) жоғары және төмен қарым-қатынасы бар үлкен белiмшеден тұрады, олар бөлек филогенетикалык топ болып табылады. Протеобактериялар сиякты бұл топ зат алмасуы жағынан алуан түрлі,

«Bacteria» доменiне 22 тип кiредi, оның iшiнде медицинада маңызы барлары:

Proteobacteria типі

Alphaproteobaeteria класы. Туыстастықтар: Rickettsia, Orientia, Ehrlichia, Bartonella, Brucella Betaproteobacteria класы. Туыстастықтар: BurkhoJderia, AlcaJigenes, BordeteJJa, Neisseria, KingelJa,

SpiriJIum

Gammaproteobacteria класы.Туыстастыктар: Francisella, LegioneJla, CoxieJla, Pseudomonas, Moraxella, Acinebaeter, Vibrio, Enterobacter, CaJJimatobacterium, Citrobacter, Edwardsiella, Erwinia, Escherichia, Hafnia, К1еЬsiеllа, MorganeJla, Proteus, Providencia, SaJmonella, Serratia, Shigella,Yersinia, PasteurefJa DeJtaproteobacteria класы: Туыстастық: BiJophiJa

EpsiJonproteobacteria класы. Туыстастықтар: CampyJobacter, HeJicobacter, WoJineJla Firmicutes тип! (негiзiнен грам омар)

CJostridia класы. Туыстастықтар: CJostridium, Sarcina, Peptostreptococcus, Eubacterium, Peptococcus, Veillonella (грамтерютер)

MolJieutes класы. Туыстастықтар: Mycoplasma, UreapJasma

BacilJi класы. Туыстастықтар: Baci1lus, Sporosarcina, Listeria, Staphylococcus, GemeJla, Lactobaci1lus, Pedioeoccus, Aerococcus, Leuconostoc, Streptococcus, Lactococcus

Actinobacteria тип!

Actinobaeteria класы. Туыстастықтар: Actinomyces, Arconodacterium, MobiJuncus, Micrococcus, Rothia,

Stomatoeoecus, Corynebacterium, Bifidobacterium, Gardnerella C/amydiae тип!

Clamydiae класы. Туыстастықтар: Clamydia, Clamydophila Spirochaetes тип!

Spirochaetes класы. Туыстастықтар: Spiroehaeta, Borrelia, Treponema, Leptospira Bacteroidetes тип!

Bacteroidetes класы. Туыстастықтар: Bacteroides, Porphyromonas, PrevoteJJa Flavobaeteria класы. Туыстастықтар: Flavobacterium

Жасуша қабырғасының құрамының ерекшелiктерiне байланысты бактериялардың бөлiнуi Грам әдiсi бойынша бояған кездегi түсінің әртүрлілігімен де байланысты болуы да мүмкін. 1884 жылы Даниялық ғалым Х. Грам :ұсынған осы әдіске сәйкес, бояудың нәтижесіне байланысты бактериялар грам-оң, көк- күлгiн түске боялатындар және грам-терiс, кызыл түске боялатындар деп белiнедi. Бірақ-та жасуша қабырғасы грам оң типтес деп саналып келген бактериялар (грам теріске қарағанда қалың қабырғалы) мысалы, Mobiluncus туыстастығының және спора түзетiн кейбiр бактериялар көшіп грам оң боялудың орнына грамша теріс боялатындығы аныкталған. Сондықтан, бактериялар таксономиясында Грам әдiсi бойынша боялғанына қарағанда, жасуша қабырғасының құрылымы мен химиялық құрамыньң маңызы

Споралар - жасуша қабырғасының құрылымы грам-оғ бактериялар сияқты, тыныштық жағдайдағы бактериялардың өзгеше формасы.

Споралар бактерияның тiршiлiк етуіне қолайсыз жағдайлар (кұрғату, қоректік заттар жетiспеушiлiгi және т.б.) туған кезде түзiледi. Бактерия жасушасының iшiнде бiр спора (эндоспора) түзiледi. Спораның түзiлуi санырауқұлақтардағыдай кебею тәсілі емес, бұл - түрдiң сақталуына ғана кемектеседi.

Спора тузушi Bacillus туыстастънынын бактерияларында спора диаметрi жасуша мелшерiнен аспайды, оларды бациллалар деп атайды. Спора көлемi жасуша мөлшерiнен үлкен болып келетiн бактериялардың пiшiнi ұршыққа ұқcac болып келедi, оларды клостридиялар деп атайды, мысалы, Clostridium туыстастығына жататын бактериялар. Споралар қышқылға төзiмдi, сондықган Ауеско (Ожешко) немесе Циль-Нильсен әдісімен қызыл түске, ал вегетативтi жасуша көк түске боялады.

МЕДИЦИНАЛЫҚ МИКРОБИОЛОГИЯ

39

Бактериялардың спора түзуi, пiшiнi мен жасушада (вегетативтi) орналасуы түрлiк қасиет бола отырып, оларды бiр-бiрiнен ажыратуға мүмкiндiк бередi. Спора пiшiнi овальды, шар тәрізді болуы мүмкін; жасушада орналасуы - териминальды, ЯFНИ таяқшаның бiр шетiнде (сiреспе қоздырғышында), субтерминальды - таяқша шетiне жақын (ботулизм, газды гангрена қоздырғыштарында) және ортасында болады (күйдiргi бацилласында).

Спора тузу процесi (споруляция) біркатар кезеңдерде етедi. Бiрiншi кезеңде про спора, содан кейiн нағыз спора болады. Кейбiр бактерияларда қосымша қабат - экзоспориум болады. соның: арқасында өткiзгiштiк мүмкiндiгi төмен, көп қабатты қабық түзiледi. Спораның термотөзімділігі кальций дипиколинатының болуымен байланыстырылады.

Спора көпқабаттылығына, кальций дипиколинатына, судың аз мөлшерде болуына, зат алмасу процесiнiң баяу өтуіне байланысты ұзақ сақталына алады. Мысалы, күйдiргi мен сiреспе қоздырғыштары топырақта ондаған жылдарқа дейiн сақталына алады.

Қолайлы жағдай туған кезде споралар ретімен үш кезеңнен өтiп, өсе бастайды: белсендiлену, инициациялану, өсiп шығу, Бұл кезде бiр спорадан бiр бактерия өсiп шығады. Белсендiлену кезiнде өсiп шығуға дайындық өтедi. 60-80⁰С температурада спора өсiп шығуға белсенденедi. өсiп шығудың инициациясы бiрнеше минутка созылады. өсiп шығу кезеңi қабықшасын бұзып, өсiндiнiң тез өсiп шығуымен сипатталады.

Микробиологиялық диагноз қою. Газды гангренаға диагноз қоюдың принципі: қоздырғыштЫ' (токсинді) табу; негізгі әдістері: бактериологиялық және биологиялық сынама.

. ыштар бөліп шығаратын токснн түрін анықтауға мүмкіндік беретін реакция - антитоксикалық ен бейтарапталған токсинді тышқандарға енғізу реакциясы.

-рттеу материалдары: зақымдалған тіндердің бөлшектері, жараның боліндісі, қан; оларды опиялық әдіспен зерттейді; бактериолоғиялық әдіспен зерттеуді анаэробты жағдайда жүрғізеді; БР көмеғімен диағностикалық антитоксиндік сарысу арқылы тышқандарда идентификациялайды. зпресс-талдау 1,5-2 сағаттан кейін неғізгі қоздырғышты болжамдық түрде жобалауға мүмкіндік ¹ Экспресс-талдау жарықтық микроскопта зерттеу мен ИФР-ден түрады. Науқастың төсегінің ва алынған жағындыларды Грам және Гинс бойынша бояйды (капсуласын анықтау үшін), тірі гардан «ілінген тамшы» жасап қоздырғыштың қозғалғыштығын анықтайды, жасалынған іс- і микроб морфологиясын анықтауды тездетеді. Шеделдетілген талдау - жасалу мерзімі бойынша 18-24 сағаттан аспауы керек, экспресс талдаумен ргізіледі, ол - қысқа мерзімде байыту және селективті орталарда зерттеу затын дақылдандырып, рай қоздырғыш токсинін анықтау арқылы жүргізіледі.

"актериологиялыц әдіс. Таза дақылдарын боліп алу мақсатында осы орталарда өсіп шыққан пардан тығыз орталарға қайта себу жасайды: қантты-қанды агар, Вильсон-Блэр, Вильсон-Хоббс Ібиік бағаналы агарларға себеді.

'Дақылдың идентификациясын ары қарай клостридиялардың биохимиялық және токсигендік лаларын анықтау арқылы жүргізеді. Қоздырғыштың түрін ажыратып, идентифифкациялау үшін • кетеді.

Тазды гангренага диагноз қоюдың критерилері. Әрбір жағдайда оң жауапты клиникалық және налық зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып береді.

Алғашқы жауап - экпресс-талдау нәтижелеріне сүйене отырып беріледі: 1,5-2 сағат ішінде гскопта зерттеу және иммундыфлуоресценттік талдау жасау; бүл науқасты емдеу әдістерін асциялауға мүмкіндік береді.

Соңғы оң жауап - алғашқы жауап пен келесі алынған нәтижелердің бірінің негізінде беріледі: иауқас немесе мәйітген алынған заттардан және байыту орталарында өсірілген себінділерлден газды *на токсинін немесе қоздырғышын тапқан жағдайда (6-18 сағ.);

науқас қанынан немесе мәйіттен алынған қан, жүрек, кокбауыр себінділерінен газды гангрена •ірғышын анықтағанда (24 сағ.);

биохимиялық және токсигендік қасиеттеріне байланысты қоздырғыштың түрін анықтағанда (48-72

Микробнологнялық диагноз қою. Сіреспеге зертханалық диагноз қоюдың принципі - қоздырғышты ' оның токсинін табу.

Экспресс-талдау ретінде - сіреспе таяқшасын табу үшін жағындылар мен таңбалы-жағындыларды ақ микроскопта қарайды, ИФР-ны қолдануға болады.

зргханалық диагноз қоюдың негізгі әдістері: бактериологиялық, биологиялық. Микробиологиялық тек клиникалық диагнозды дәлелдейді. Сіреспе кезіндегі бактериологиялық әдіс мақсаты: таңу ының, параентеральді енгізілетін дәрмектердің стерильділігін тексеру, қоршаған ортаның ың, ауаның) ластану дәрежесін, сирек жағдайларда клиникалық диагнозды растау үшін қажет. віні байтылған сұйық қоректік орталары бар (0,03% теогликоль немесе 0,08% цистеин қышқылы [ ет немесе бауыр сорпасы) екі пробиркаларға жасайды, 37°С-та, 18-24 сағат инкубациялайды. *п алынған таза дақылдың идентификациясын ферментативтік берілгендерге сәйкес жүргізеді. Сіреспе диагнозын қою кезінде биологиялыц сынаманы қолдану мақсаты - зерттеу затынан ксинді табу. Экзотоксинді тауып идентификациялауға мүмкіндік беретін реакция - сіреспеге қарсы эксикалық сарысумен тышқандарға қойылатын бейтараптау реакциясы.

Сіреспе токсинін анықтаумен қатар домалақ терминалды орналасқан спорасы бар грам оң таяқшалар иса зерггелетін материалда С.іеіапі бар деген қорытынды жасауға болады. Сіреспеге диагноз қоюдың критерийлері:

алдын ала қойылатын диагнозды клиникалық корсеткіштері мен жарақаттан алынған жағындыны сскопта қарау және ИФР нәтижелеріне сүйене отырып қояды;

нақты оң жауапты науқас ағзасынан патологиялық заттарды сүйық ортаға себу арқылы сіреспе ::ін табу арқылы береді;

Сіреспе микробын бөліп алып идентификациялау диагнозды растайды (96 сағат). Емдеуі. Сіреспеге қарсы антитоксикалық сарысу немесе сіреспеге қарсы адам иммундыглобулині иылады