2.2 Инвестициялық қорлардың мүмкіндіктері, активтерінің

құрамы мен басқарылуы

Үкімет әлемдік қаржылық дағдарыстың ұлттық экономикаға қысқа және ұзақ мерзімді перспективада тигізу мүмкін теріс әсерімен күресу мақсатында 5 млрд.АҚШ долл. Астам қаражат бөлді. Осылайша, республиканың қаржылы тұрақтылығы сақтау жөнінде қабылдаған шаралары, шеңберінде мемлекетіміздің экономикалық тұрақтылығын қамтамысыз ету көзделген Стресті активтер қоры құрылды. Бүгінгі таңда банктік деозиттер мен жылжымайтын мүлік рыногы қазақстанда жинақтарды көбейтудің ең кең тараған қаржы құралдарының түрлері болып табылады.

Екінші деңгейдегі депозиттер 2005 жылдан бастап жылына орта есепппен 33,2 пайызға өсіп 2008 жылдың қыркүйегінде 4 963 млрд. Теңгені құрады, бұл мемлекеттік ЖІӨ-нің 30,8 пайызын құрайды. Бірақ заңды тұлғалар салымының көлемі артып келе жатқанымен, халық салымдарының өсу қарқыны төмендеу үстінде екенін байқауға болады. Осылайша, халық депозиттерінің өсу қарқыны 2008 жылдың қыркүйек айының соңына қарай алдыңғы жылмен салыстырғанда күрт төмендеп, 6,7 пайызды құрады.

Басқа мемлекеттерде дамыған баламалы құралдардың жоқтығы есебінен жылжымайтын мүлікке инвестициялау жинақтарды көбейтудің ең қолайлы тәсіліне айналған болатын. Бірақ, 2007 жылдың тамызында басталған өтімділік дағдарысы жылжымайын мүлік рыногының жүйелі проблемаларын айқындап берді. Бұл осы рынокта орын алған алыпсатарлықтың жоғары деңгейінің зардаптары болатын.

Сонымен ,қазіргі уақытта халықтың жинақтарын инвестициялау үшін жаңа қаржы құралдыран дамыту ісі өзекті мәселеге айналып отыр. Бұл капиталды көбейтудің жүйесін құрып, ішкі қаржыларды ұлттық экономикаын модернизациялауға жұмылдырға мүмкіндік береді. Инвесторлар қаржы салу мен қаражатты көбейтудің ең қолайлы мүмкіндіктерін іздеу үстінде. Орын алған дағдарыс жағдайларында қаржы құралдарының көбісі тартымдылығын жоғалтқанымен, қазақстандық қор нарығы әлемдік қор нарықтарының құлдырау себептерінен өз бағасын таба ламаған бағалы қағаздарды инвестициялау арқылы пайда алу мүмкіндігін ұсынады.

Жылжымайтын мүлік нарығында қалыптасып отырған жағдайға байланысты жылжымайтын мүліктің инвестициялық қорларын инвестициялау мүмкіндігі сақталып отыр. Қаржыны жылжымайтын мүлікке қарапайым түрде салумен салыстырғанда бұл құралдың бірқатар артықшылықтары бар. Осылайша, қаражаты аз болуына қарамастан инвестор ұжымдық инвестициялауға қатысу мүмкіндігін иеленді. Инвестициялық қордың қоржынын жала алу түрінде тұрақты табыс беретін, жоғ,ары сапалы жылжымайтын мүліктен құралады және кәсіби басқарушы компаниялен басқарылады. Акционрелік инвеситциялық қорлар туралы заңға сәйкес қор қызметінен түскен табыстың 90 пайызын үлестік пайда табыс салығынан босатылады.

Ислам даму банктерінің қызсметтерін пайдалану және исламдық бағалы қағаздар шығару компанияларының басым бөлігі үшін дағдарысты жеңу жолындағы күрес негізгі шешімге айналды.

Ашық және аралық инвестициялық пай қорларының активтері қаржы құралдырынан тұрады. Жабық инвестициялық пай қорынының активтері «Инвестициялық қорлар туралы» Қазақстан Републикасының Заңымен, қордың инвестициялық декларациясымен және ережелерімен белгіленген жағдайда тәртіппен қаржы құралдарын, т.б. да өзге де мүлікті құрастырады.

Инвестициялық қор активетрін мүлікке инвестициялау кезінде тәуелсіз бағалаушы осы мүліктің міндетті түрде бағасын беруі тиіс. Жабық инвестициялық пай қорының қаржы құралдарынан басқа өзге де мүлкі осы қордың таза активтерінің 30 пайыздан аспайтын құнын құрайды. «инвестициялық қорлар туралы» ҚР Заңна сәйкес инвестициялық қор активтерінің құрамына:

1. аталған заңда көрестілген жағдайларды қоспағанда, осы инвестициялық қордың басқарушы компаниясының басқаруныдағы инвестициялық қорлар шығарған акциялар немесе пайлар;

2. осы инвестициялық қордың басқарушы компаниясы шығарған активтер;

3. коммерциялық емес ұйымдағы акциялар немесе қатысу үлестері;

4. ҚР-ның мемлекеттік бағалы қағаздарын және ҚР қаржы агенттерінің агенттік облигацияларын қоспағанда, бір заңды тұлғанаың қаржы құралдары бір түрдегі олардың жалпы санының он бес және одан да көп пайызы мөлшерінде болмауға тиіс.

Сонымен қатар инвестициялық қор активтері:

1. Ашық немесе аралық инвестициялық пай қоыр үшін таза активтер құнының он бес пайызынан;

2. Жабық инвестициялық пай қоры үшін таза активтер құнының жиырма пайызынан;

3. Тәуекелмен инвестицияланатын инвестициялық қор үшін таза активтер құнының отыз пайызанан асатын мөлшерде бір эмитенттің бағалы қағаздарына намеск бір тұлға шыарған қаржы құралдарына инвестицияланбауға тиіс.

Инвестициялық қордың мүлкі жетімсіз болған жағдайда, инвестициялық қордың мүлкіне тиісінше басшылық жасалмауына байланысты компанияның өз мүлкінен ғана өндіріп алуға болады. «инвестициялық қоарлар туралы» ҚР Заңына сәйкес, басқарушы компанияның өзі басқаратын инвестициялық қорға қатысты:

1. Нәтижесінде ҚР заңдарына инвестициялық қордың инвестициялық декларациясында немесе ережесінде белгіленген талаптар бұзылатын мәмілелер жасасуға;

2. Инвестициялық қор активтерін өтеусізиеліктен шығару жөнінде инвестициялық шешімдер қабылауғы;

3. Инвестициялық қордың активтерін өз міндеттемелерін немесе үшінші тұлғалардың осы инвестициялық қордың активтерін басқару жөніндегі қызметімен байланысты емес міндеттемелерін орындауды қамтамасыз ету үшін пайдалануға;

4. Өзіне тиесілі активтерді инвестициялық қор активтерінің құрамына сатуға;

5. Активтерді кредитке сатуға;

6. Инвестициялық декларацияға немесе инвестициялық қордың ережелеріне сәйкес сауда-саттықты ұйымдастырушыларының сауда жүйелерінде қаржы құралдарымен мәмілелер жасасу не инвестициялық пай қорының пайларын сатып алу үшін қордың ақша нысанындағы сактивтері жетіспеген кезде бұл үшін осы жоғарыдағы екінші тармақта айқындалған шарттарды сақтай отырып қарыз ақшаны пайдалану жағдайларын қоспағанда, инвестициялық қор активтерінің есебінен қайтарылуға тиісті ақшаны немесе өзгеше де мүлікті қарыз шарттарының талаптарымен алуға;

7. Бағалы қағаздардың ұйымдастырылмаған нарығында инвестициялық қор акивтерінің құрамына осы қор пайларын ұстаушылардың тізілімен жүгізуді жүзеге асыратын тіркеушісі, ондай-ақ олардың аффилиирленген тұлғалары шығарған бағалы қағздарды сатып алуға.

Инвестициялық қор активтерін есепке алуды және сақтауды кастодиан қамтамасыз етеді. Инвестициялық қор активтерін кастодиан өз акивтерінен және оның өзге клиенттерінің активтерінен бөлек есепке алады жәе сақтайды.

Инвестициялық қор кастодианының міндеттері:

• Инвестициялық қордың пайларын орналастыруға және сатып алуға;

• Инвестициялық қор активтеріің құнын қозғалысын және құрамын есепке алуды, сондай-ақ пайларды кейінге орналастыру немесе сатып алу кезінде олардың құнын есептеуді жүзеге асыру;

• Инвестициялық қордың басқарушы компаниясының қызметінде анықталған бұзушылық туралы олар бойынша байқалған кезден бастап келесі күннен кешіктірмей уәкілеті органға жазбаша хабарлау.