Хлораттар

Әсері күшті дефолиант ретінде магний хлоратын, кальций хлоратын, кальций хлорат- хлоридін, натрий хлоратын қолданады. Мақта, соя, картоп, қант қызылшасы, қарасора, жүзім алқаптарында қолданылады (7-35кг/га).

Магний хлораты- ақ түсті кристалл ұнтақ, суда жақсы ериді. Құрамында 60% магний гидраты, 40% магний хлориді бар. Уытты мөлшері тышқандарға ЛД₅₀-620мг/кг, теңіз тышқанына-1000мг/кг-нан асады. Кумулятивті әсері әлсіз байқалады. Мал қанындағы магнийдің орташа мөлшері - сиыр қанында 2-3мг/% болады, ал 3,2мг/%- дан асып кетсе, гипермагнемия қалыптасады. Магний ионының антогонисі-кальций ионы.

Кальций хлораты- ақ түсті, кристаллды ұнтақ,суда жақсы ериді, зертханалық жануарларға уыттылығы төмен. Тышқандарға ЛМ₅₀-1112 мг/кг.

Кальций хлорат-хлориді - ақ түсті,өте ұсақ, жеңіл, жұмсақ ұнтақ, суда оңай ериді. Белсенді дефолиант. Уыттылығы төмен пестицид. Құрамындағы кальций хлораты мен кальций хлоридінің ара қатынасы 1:2. Натрий хлораты- ақ түсті, майда, жұмсақ ұнтақ зат, суда жақсы ериді, жарылғыш зат. Химиялық өңдеу үшін қолданылады.

Патогенезі. Ағзаға сіңгеннен кейін торшалық және субторшалық деңгейде зат алмасуға әсер етеді. Қалқанша безінің ингибиторы (тежегіші), натрий, калий, магний, кальций иондары биологиялық мембранадан ешқандай қиындықсыз өтіп, торшадағы зат алмасудың соңғы өнімдерін сыртқа шығаратыны белгілі. Сөйтіп, натрий-калий алмасуы бұзылуы ағзаға елеулі әсерін тигізеді. Хлораттар жергілікті жерге тітіркендіріп әсер етеді. Магний хлораты әсерінен бауырдың ақзат түзу қызметі, көмірсу, май алмасу, ұйқы безі ферменттерінің (трипсин, симпаза, липаза) белсенділігі бұзылады. Нәтижесінде, адинамия, тыныс алудың бұзылуы, гематоэнцефалиялық және басқа да барьерлердің өткізгіштігі өзгереді, гемоглобин мөлшері кемиді. Лейкоциттердің фагоцидтік белсенділігі төмендеп, өсіп-өну функциясы, бүйрек қызметі тежеледі (бүйректен қан кету). Өлексені сойып зерттегенде кілегейлі қабықтардың зақымданғанын, ішектің катаралды қабынғанын, ас қорту жолының кілегей асты қабығының домбығуы мен инфильтрациясын байқауға болады. Ішкі ағзалар қанға толып, дистрофиялық өзгерістер пайда болады.

Емдеу және алдын алу. Пестицидтерді сақтау, қолдану ережелерін қатаң сақтау. Асқазанды адсорбенттер (белсендірілген көмір) және жұмсартқыш заттар қосылған жылы сумен шаю. Натрий хлориді изотониялық ерітіндісі, глюкоза, адреналин ерітіндісін (1/1000), эфедрин

(5%) 1 мл-ден тері астына жіберуге болады. Антидот ретінде кальций хлориді қолданылады (10% - ды ерітінді, 0,5мг/кг). Қалыпты жағдайдағы магний мөлшері- магний хлораты, натрий хлораты және хлоридімен уланғанда магний препараттары антидот бола алады.

Мочевина туындылары.

Бау-бақша өнімдерін және мақта, картоп, қант қызылшасы, дәнді бұршақ еккен кезде химиялық өңдеу үшін және өңделмеген жердегі арамшөпті жою үшін пайдаланылады. Бұларға арезин, гербан, дикуран, диурон, дихлораль мочевина (ДХМ), дезанекс, поротан, линурон, патфан,тепсин-м, тенфан, феурон, метурин, монурон, небурон тәрізді гербицидтер жатады. Олардың бәрі – ұнтақтар, суда нашар, органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Сыртқы ортада екі жылға дейін сақталады. Жануарлар үшін уыттылығы төмен, бірақ кумулятивті әсері күшті, кейбіреуі тітіркендіріп әсер етеді.

Патогенезі. Ішке түскенде асқазанның кілегейлі қабықтарын тітіркендіруі мүмкін. Қанға сіңгеннен кейін, қалқанша безінің қызметтін бұзады. Алдымен ОЖЖ қоздырып, кейіннен тежейді. Гемодинамикалық ауытқулар болады (кілегейлі қабықтар мен терінің көгеруі). Мочевина туындылары ақуыз құрылысын бұзатын (дихлоральмочевина, диурон, которан,т.б.), денатурациялаушы агенттерге жатады. Бұл топтың гербицидтері ыдыраған кезінде ағзаға уытты әсер ететін бауырда метаболиттер түзеді де, ағзаға улы әсер етеді. Мысалы: хлоранилин қан морфологиясын бұзады, диурон - қандағы эритроцидтердің санын азайтады. Дихлормочевина әсерінен қанның формалық элементтері азаяды, эритроцидттердің шөгу жылдамдығы жылдамдайды.

Құрамында фтор қосылыстары бар которанның ыдыруынан көмірсу алмасуы бұзылып, фторлимон қышқылы түзілуі әсерінен Кребс циклінің бірден-бір маңызды ферменті - аконитаза блокадаланылады. Оған қоса, жүректің биоэлектрлік белсенділігі өзгереді. Ағзаға метуриннің көп түсуі нәтижесінде витаминдер алмасуы бұзылады. Мысалы: бауыр, бүйректе аскорбин қышқылы 50%- ға кемиді. Гемоглобин, эритроцит санының кемуі салдарынан таяқша және сегментядролы лейкоциттер саны көбейеді. Монурон әсерінен бауырдағы гликолиз бұзылып, гексогиназа және фосфор фруктогиназа белсенділігі төмендейді. Бауыр митохондриясында никотин-амид коферменттеріннің саны азайып, гликолиздің бұзылуына әкеп соғады. Фенурон ағзаның өсіп, өну функциясын бұзады.

Клиникалық белгілері. Алдымен жануарлар қозады,содан кейін тынышталады. Тәбеті төмендейді. Аз қозғалып, өсіп-дамуы баяулайды. Күйістілер арасындағы буаз малдар іш тастауы мүмкін. Мочевина туындыларына әсіресе, тауық сезімтал, олар әлсіреп, қанаты салбырап, әрең қозғалады. Қояндарға линуронды бір рет пайдаланғанда 1000мг/кг жабығу,демікпе, жүрек қызметінің өзгеруі білінеді. 10-күн бойы пайдаланса, жүдеу, диарея, қозғалыс координациясының бұзылуы байқалады. Тауықтарда 3000-5000мг/кг жалпы күйдің тез нашарлауы, демігу, айдары мен сырғалығының көгеруі, өлім-жетім болады. 250мг/кг мөлшердегі линуронды30-күн бойы азықпен бергенде, олар арықтап және жұмыртқа беруі тоқтағаны байқалған. Линуронның әсерінен (30-күн бойы 100мг/кг мөлшерде) қойлардың қандағы лейкоцидтің саны көбейіп, 250мг/кг линурон мөлшерінің әсерінен жалпы күйдің төмендеуі, бұлшық ет дірілі, жүрістің бұзылуы, кейінен бұлшық ет тонусы әлсіреп, қабықтың сарғаюы мен гематурия болады.

Патолологиялық - анатомиялық өзгерістер. Ішкі мүшелер қанға толған, мидың преваскулярлы және перицеллюларлы қабаттарының домбығуы білініп, қалқанша без қанға толады. Фолликулярлы эпителий проферацияға ұшыраған. Бауыр, өкпе зақымданған. Ленурон, фенурон және тағы басқа препараттардың әсерінен бауыр, бүйрек, кілегейлі қабықтар, талақ зақымдалып,өкпе, эндокард пен перикардтың қанға толғанын көруге болады. Текоранмен уланса, тері және шажырақай қан тамырлары қанға толып, миокард дистрофияланады. Тоқ ішек және аш ішектердегі катаралды қабыну білінеді. Дихлормочевина әсерінен уланған өлексені сойып көргенде, бауырдың майлы дистрофиялануы байқалады. Қалқанша без ашық қызыл түсті және көлемінің ұлғайғанын байқауға болады.

Балау. Анамнездік деректер жинап, клиникалық және патанатомиялық белгілерге көңіл бөліп, азықты химиялық-токсикологиялық талдаудан өткізеді.

Емдеу және алдын-алу. Синтетикалық мочевина туындыларын пайдалану барысында техникалық қауіпсіздік ережелерін мұқият сақтаған жөн. Емдік мақсатта мочевинаның ыдырау өнімдерін бейтараптау үшін формалин ерітіндісін пайдаланылады. Ми және өкпедегі домбыққан ісікті кетіру үшін, қалыпты мөлшердегі кальций хлоридін пайдаланады. Сонымен қатар, аскорбин қышқылы мен глюкозаны да пайдалануға болады. Алдын-алу үшін мочевина препараттары арнайы, қауіпсіз орындарда сақталынып, өз керегінше қолданылуы керек. Которонның мөлшері азықта 4 мг/кг-нан аспауы керек.