1.2. Коммерциялық банктердің қызметін қаржылық талдаудың әдістері

Енді Коммерциялық банктердің қызметін қаржылық талдаудың әдістеріне тоқталып кетсек. Банк қызметін сан алуан түрмен талдауға болады. Қаржылық талдау ұйымдарда жүйелі түрде орындалады.

• Бухгалтерлік балансты оқу

• Қаржылық ұйымның қаржылық жағдайын қанағаттындырмайтын бухгалтерлік баланстың баптарын анықтау

• талданатын балансының меншік және қаржылық жағдайы жалпы сипаттамасы

• Ұйымның қаржылық жағдайын сипаттайтын негізгі қаржылық коэффициенттерді есептеу және бағалау

• Қаржылық ұйымның болашақ жағдайына шолу.

Есептерді талдау маңызды әдістерінің бірі нысандарын және осы нысандарда ұсынылған абсолюттік мәндерін зерттеп «оқу» болып табылады. Сіз бұл есепті кезеңде енді қаражат негізгі көздері, олардың инвестиция, компанияның пайдасының негізгі көзі бағыттары туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді немесе жай танысу «оқу», қолма-қол ақшамен және ағымдағы активтердің негізгі көздері, олардың ұйымдық құрылымын бухгалтерлік әдістері мен өзгерістер пайдаланылады және т.б. Оның қызметінің кәсіпорын мен бағыттары, дивидендтік саясаты жоспарланады, белгіленеді. Алайда, бұл ақпарат, басқару шешімдерін қабылдау үшін, оның маңыздылығына қарамастан, компания, елдегі ұқсас компанияларының арасында өзінің орны мен әлемдік нарықтың негізгі көрсеткіштерінің динамикасы бағалауға мүмкіндік бермейді.

Сондықтан талдау тәжірибесіне қаржылық нысандарды оқудын негізгі әдістері белгіленді:

• Көлденең талдау

• Тігінен талдау

• Трендтік талдау

• Қаржылық коэффиценттерді талдау

• Салыстырмалы талдау

• Факторлық талдау

Жүйелі түрде бірітірме байланысты оқу горизонталды және вертикалды анализдерді қолдану арқылы жүзеге асады.

Экспресс-талдау бағалау процесінің түсулерінің мүмкіндіктерін қаржы коэффициенттерін көрсететін ең танымал әдісі болып табылады. Уақытында қашықтан жылдам талдау ең танымал «ашық» әдісі белгілі бір дәрежеде несиелік мекеменің сенімділігін сипаттайтын, өлшенген көрсеткіштер қосындысын білдіретін әдіс В.Кромоновамен әдісі болды. Сәл кейінірек, американдық алғашқыдан бейімделген түрлі нұсқалары «CAMEL» ұсынылды.

«Жабық» (яғни, жарияланбаған математикалық мазмұны) бойынша СК «Рейтинг» әдістері болып табылады. E.Б.Ширинскаяның жұмысы [4] коммерциялық банк қаржылық талдау жалпы мәселелері егжей-тегжейлі талқыланған бірінші орыс тіліндегі кітаптардың бірі болды.

Сонымен қатар, 1996 жылы Г.С. Панованың шетелдік тәжірибені, соның ішінде коммерциялық банктің қаржылық жай-күйін жан-жақты теориясын талдайтын кітап жарыққа шықты [5]. И.В. Ларионова, Л. Т. Гиляровскаяның жұмыстары назар аударуға тұрарлық жұмыстар.

Әлемдік экономиканың жаһандану жағдайында бірыңғай жаһандық экономикаға ұлттық және мемлекеттік экономикалардың ықпалдастыру процестері үнемі жүреді. Осылайша жаһандық және аймақтық интеграция ұлттық қаржы жағдайын қозғайтын, несие қатынастары саласында ең анық көрінеді.

Сонымен қатар, банк секторы экономиканың сыртқы факторларға ең сезімтал, жаһандану оған елеулі ықпал көрсетеді. Ұлттық банк жүйесінің, олардың қаржылық ресурстар шеңберінде ұлттық экономикалық жүйе орналасқан барлық байланысты халықаралық капиталдар нарығын, әлемдік экономика шоғырландыру және қайта бөлу міндеті болып, жаһандану дәуірінде дербес факторы болып табылады. Қаржы жаһандану процесі мен ұлттық банк жүйелерінің «әлемдік банк саласын» стандарттауға және бір үстем банк моделін қалыптастыруға ықпалын тигізеді. [6]

Дағдарыс қаржы институттарын қоса алғанда, банктер, сондай-ақ олардың қызметін реттеу орындарының әлсіз жұмыс істеуін елеулі етті. Пайымдау процестерінен алынған сабақ - жаһандық дағдарыс салдарын жұмсарту және қайталанбастай шешім әзірлеуге мүмкіндік береді [7]

Осыған байланысты, теріс салдар бар әлеуетті проблемалар туы мүмкін. Жарқын мысал 2008 жылдың екінші жартысында басталған, жаһандық және қазақ экономикасы бұрын-сонды көрмеген қаржылық және экономикалық дағдарыс болып табылады. Банктік және қаржы жүйесін дамуы арқасанда, басқа елдерге қарағанда Қазақстан Орталық Азия өңірінде әлемдік қаржы дағдарыс ауыртпалығына сезімтал болды.

Тәуекел басқару жүйесі жетілмегендігі мен қазіргі заманға сәйкессіздігінің нәтижесі - корпоративті басқару төмен деңгейі, жеткіліксіз айқындылық, бизнес модельдердін тиімсіздігі. Дағдарыс қаржы институттарының, және оларды реттеуіндегі кемшіліктірін ұғынуға көзімізді жеткізді.

Қазіргі заманға сай, тұрақты және бәсекеге қабілетті тәуелсіз Қазақстанның қаржы жүйесін құру үшін қаржы секторының анықталған проблемаларын жою, жіберілген қателерді түзету және тұрақты әртараптандырылған экономиканы өсуін қамтамасыз ету қажет. Осы орайда, банктер дамудың қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған, дұрыс жолын таңдауы міндетті. Қаржылық талдау осы процестің айырылмас бөлігі.

Қаржылық жағдайын талдаудың түпкі мақсаты әлеуетті проблемаларды ерте қалыптасу сатысында анықтау болып табылады. Талдау арқылы банктің қаржылық жағдайы туралы сенімді ақпарат алуға болады және сыртқы жағдайдын қолайсыз өзгеруін ескере отырғада, бiр жылға дейiнгi болашағын болжауға мүмкіндік береді.

Кез-келген шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық жағдайы, соның ішінде банкттер де кіреді, оның қабілеті өз қызметін қаржыландырумен есептеледі. Қаржылық жағдай кешенді түсінік болып табылады. Ол қамтамасыз ету қаржы ресурстарымен, қажетті қалыпты жұмыс істеуі үшін банктің орындылығына олардың орналастыру және пайдалану тиімділігімен, тиімді қаржылық өзара қарым-қатынастарымен, басқа да заңды және жеке тұлғалардың төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығымен сипатталады.

Экономикалық әдебиетте екінші деңгейдегі банктердің қаржылық жай-күйінің талдау тәсілдері "мүмкін тұрақты", "тұрақсыз" және "дағдарыс" деп сипатталған. Банктің уақтылы төлемдер жасауға, өз қызметін қаржыландыруға қабілеті оның жақсы қаржылық жағдайын көрсетеді.

Банктің қаржылық тұрақтылығына әсер ететін факторлардың:

• нарықтағы орны;

• әлеует іскерлік ынтымақтастығы;

• сыртқы кредиторлар және инвесторлар алдындағы тәуелдігі дәрежесі;

• төлемге қабілетсіз дебиторлардың болуы;

• банктің шаруашылық және қаржылық операциялардың тиімділігі, және т. б.

Банктің тұрақтылығы неғұрлым жоғары болған сайын, соғұрлым нарық жағдайында күтпеген өзгерістерге тәуелсіз. Демек, банкрот (дефолт) болу тәуекелі төмен. Банктің қаржылық жай-күйі, оның өнеркәсіптік, коммерциялық және қаржылық қызметінің нәтижелеріне байланысты. Егер өндірістік және қаржылық жоспарлар сәтті орындалса, онда бұл қаржылық жағдайға оң әсер етеді.

Кешенді талдау барысында банк қызметіне неғұрлым жоғары дәрежеде тиімді ықпал ететін әдістемелерің пайдалану қажет. Банк қызметін талдауда қолданатын методока аналитикалық әдістері мен банк қызметінің ережелерін зерттеу жиынтығы. Коммерциялық банктің қызметін талдау әдістеріне коммерциялық банктің табиғатына байланысты, ғылыми-зерттеу қызметін біріктірген – статистикалық, математикалық, экономикалық, бухгалтерлік есеп және ақпаратты өңдеу әдiстерi жатады. банк қызметін мынадай Кешенді талдау жүргізу үшін әдістер қолданылады: [7]

1. Салыстыру әдісі. Ұқсастықтар мен айырмашылықтарын анықтау мақсатында бұрын зерттелген белгісіз субъектілерлерін салыстыру арқылы болжайды. Бұл әдістің көмегімен жалпы әрі ерекше экономикалық құбылыстар зерттеледі, үрдістер мен олардың даму заңдылықтары анықталады. Қаржылық тұрақтылықты салыстыру (негізгі немесе көмекші әдісі) пайдаланады. Мынадай типтік жағдайларға байланысты салыстыру және оның мақсаттары бөлуге болады:

• жоспарды іске асыру дәрежесін бағалау жоспарланған және нақты көрсеткіштердің салыстыру;

• банк түрлі стандарттарды ережелерге сәйкес нақты орындау, салыстыру, сақтауды бақылауға мүмкіндік береді;

• банктің даму үрдістерін анықтау үшін өткен жылдардың нақты көрсеткіштерімен салыстыру

• қаржылық қызметтің қаржы нарығында банктің орнын анықтау үшін басқа банктер-бәсекелестермен көрсеткіштерін салыстыру;

• оңтайлы таңдау мақсатында басқару шешімдерін қабылдау үшін әр түрлі нұсқаларын салыстыру. Мысалға алсақ, депозиттер бойынша пайыздық ставкаларды белгілеу. Банк ресурстарын осы түріне қажетті мөлшерін қамтамасыз ететін деңгейге таңдай отырып, депозиттер бойынша пайыздық деңгейі белгілейді. Назарға салымшылардың қызмет етуіне жеткілікті мүмкіндігін есепке ала отырады;

• кейбір жаналықтарды (инновацияларды) енгізуге дейін және кей ін салыстыру. Мысалы, қала орталығында банк кеңсесінде сатып алу (жаңадан соғу) үшiн кеткен қаражат, қомақты салымшыларды тартумен өтелуі мүмкін.

2. Салыстырмалы түрге өнімділікті келтіру әдісі. Мысалы, банк шығарған бар қарыздарды салыстырмалы түрде бір валютаға топтастыру тиіс (банк несиені ұлттық және шетел валютасында береді). Бұл әдіс, сондай-ақ нақты көрсеткіштерді алдыңғы кезеңдегі көрсеткіштермен салыстыру жағдайында пайдаланылады. Мысалы, салыстырмалы түрге келтірусіз инфляция көрсеткіштерінің динамикасын талдау тұрғыда талдау қиын.

3. Абсолютті және салыстырмалы көрсеткіштерін пайдалану әдісі. Абсолюттік көрсеткіштер берілген кредиттер, тартылған қаражат, банк капиталының және т.б. сандық мөлшерін сипаттайды. Салыстырмалы көрсеткіштер нысанда коэффициенттерін (базасы алынды 1) немесе пайыз (базасы алынды 100) өрнектейді. Оларға жоспар орындалуының, динамикасын, құрылымы (үлес салмағы), тиімділігін және т.б талдайтын көрсеткіштері кіреді. Бұл әдіс банктік тұрақтылықты талдаудың тасты әдістерінің бірі болып табылады. Оның көмегімен банкте өтімділік көрсеткіштері, төлем қабілеттілігі, тиімділік бағаланады.

4. Талданатын құбылыстар мен процестердің мәнін түсіну үшін балансы деректер жүйелеу әдісі мүмкіндік береді. Талдау кезінде әр түрлі банк қызметер шот балансын топтау қолданылады, атап айтқанда: жеке меншік және тартылған қаражатына, ұзақ және қысқа мерзімді несиелердің ұзақтығына, белсенді-пассивті операциялар (көрсеткіштерін есептеу үшін өтімділік) түрлеріне, табыстар, шығыстар мен кірістерне бөлінуге қарай.

5. Баланс әдісі қатынастарды анықтау үшін негізгі тәсілі болып табылады. Өзара байланысты және теңгерімді экономикалық көрсеткіштердің пропорция нәтижесі бірдей болуы тиіс. Бұл әдіс экономикалық, жұмыс мәнді түсінуге көмектеседі. Банк балансын дұрыс түсіне отырып ("оқи"), оның ағымдағы қаржылық жай-күйін (төлем қабілеттілігі мен өтімділік, сондай-ақ тиімділігі белсенді-пассивті операциялар көрсеткіштерін) сипаттауға болады.

6. Графикалық әдіс. Диаграммалар ауқымды сурет көрсеткіштері (сызықтар, төртбұрыштар топтары) болып табылады. Олар үлкен көрнекі рөл атқарады. Оқылған материал көзге жағымды, тез түсінікті, қысқа және нұсқа бейнеленеді.

7. Аналитикалық деректерді кестелік бейленеу әдісі. Талдау нәтижелері әдетте кесте түрінде ұсынылады. Бұл аналитикалық ақпаратты сөз мәтінге қарағанда, ең ұтымды және оңай оқу түрі болып табылады. Аналитикалық кесте жүйесі сандар тілімен пайымдалған. Көрсеткіштер дәйекті түрде салыстырылып, аз орын алады, және танымдық нәтижеге қол жеткізілуі әлдеқайда жылдам. Кестелік материал аналитикалық деректерді біртұтас жүйе ретінде қамтуға мүмкіндік береді. Кесте көмегімен зерттеліп отырған көрсеткіштер арасындағы байланыс оңай байкалады.

Банктің несиелік операциялары дегеніміз – банк пен клиентердің арасындағы қарызға ақша беру жөніндегі қалыптасқан қатынастар жүйесі.Банктің жағдайын экономикалық қаржылық тұрғыдан талдау әдісі дегеніміз – ақпараттарды өңдеудің математикалық, статистикалық, бухгалтерлік есеп және басқа тәсілдерін қолдана отырып, банктің жағдайын кешенді түрде және бір-бірімен тығыз байланыстыра отырып зерттеу. Қаржылық талдау әдісін қолданғанда негізгі бухгалтерлік есеп пен бақылау нәтижесінде жинақталған ақпараттар қолданылады. Банктің қызметіне экономикалық – қаржылық тұрғыдан талдау жасау әртүрлі экономикалық құбылыстарды бір-бірімен байланыстыра отырып зерттеуге мүмкіндік береді.Теріс және оң фактордың ықпалын анықтауға ескі және жаңа мәліметтердің бір-біріне ықпалын, бір-бірімен байланысын, сондай-ақ әртүрлі сандық және сапалық көрсеткіштердің қарым-қатынасын, ықпалын анықтауға мүмкіндік береді.

Осы тарауда банк қызметін тиімді ұйымдастыруға қажет ақша қорларын пайдалану және жинақтау процесіндегі қолданатын әдістер жиынтығын қарастырдық.

Басқару шешімдерінің тиімділігі қаржылық көрсеткіштердін көмегімен бағалануы мүмкін. Сондықтан, қаржылық ұйымдардың жай-күйін талдау - қабылданатын басқарушылық шешімдердің сапасы мен тиімділігін қамтамасыз ететін негізгі шарттардың бірі болып табылады.