3. Коммерциялық банктердің қаржылық жағдайын жақсартудың жолдары

3.1 "БанкЦентрКредит" АҚ-ның қаржылық жағдайын бағалаудың өзекті мәселелері және жетілдіру жолдары

Жүргізілген алдыңғы тарауда қаржылық талдау айқын көрсетті негізгі мәселелері "Банк ЦентрКредит" АК.

Біздің ойымызша, негізгі банктің проблемасы – ол жоғалтады нарықтық орны. 2 сурет көрініп тұрғандай, банк секторы 2016 жыл салыстырғанда 2015 жыл өсіп, 30,4 % - ға, ал Банк ЦентрКредит көрсеті 5,6 % азаюы активтер. Активтердің саны азайды 81 млрд. теңге. Нәтижесінде нарықтық банктің үлесі азайды 6,1 % - дан 5,3% - ға дейін.

Кестеде - 4 көрсетілгендей, мұндай қысқарту активтердің ерекшелігі, «Банк ЦентрКредит» АК кредиттік портфель 95 млрд. теңгеге азайтты. 3-сурет көрнекті суреттейді банктің нарығындағы үлесі несие ұдайы азаяды соңғы үш жыл.

Екінші маңызды мәселе - бұл Банктің тартылатын депозиттер азайю, тиісті қысқаруына байланысты банктің нарықтық үлесіне. Көрсетілгендей кесте – 5 және 6 банктік депозиттер мөлшері елімізде 2015 жылмен салыстырғанда 2016 жыл 17 269 млрд. теңге, өсім - 10,7% құрады, сол уақытта тартылған депозиттердің көлемі «Банк ЦентрКредит» АК 2015 жылмен салыстырғанда 2016 жыл банктің көлемі 1 022 млрд. теңге төмендеді басқаша айтсақ 7,3 % қысқарылды. Мұндай жеке тұлғалардың депозиттік портфелінің азаюы түсіндіріледі жеке тұлғалардың депозиттер 2015 жылмен салыстырғанда 2016 жылыл 95 млрд. теңгеге азайды немесе 14,9% төмендеді. Сол уақытта есептелген қаржы – экономикалық коэффициенттері анық көрсетеді жоғары банктің тұрақтылығын және жеткілікті өтімділік. Көрсетілген проблемаларды бойынша жыл сайын пайыздық маржа 2014 жыл 5,54% құрады, келесі жылы 4,94% азайып, ал 2016 жыл 2,98% тағыда төмендеді.

Осы көрсетілген кестеде біз банкке негізгі кіріс әкелетін баптарды көріп отырмыз. Клиенттерге қойылатын талаптар бойынша сыйақы алуға байланысты кірістер бабы бойынша, 2014ж-80 780 858 мың теңге құрады, ал 2015 жыл - 90 410 335 мың теңге өсім байқалды. Келесі 2016 жыл-82 351 325 мың теңге төмендеді, немесе 2014 - 2016 жылдар аралығында 1,02 есе өсті. Келесі бап Сату үшін қолда бар бағалы қағаздар бойынша сыйақы алуға байланысты кірістер тоқталып кетсек онда біз мынадай нәтижелерге қол жеткіздік. 2014 жыл - 2 929 217 мың теңге құрады, 2015ж-37 775 045 мың теңге өсім байқалды, 2016ж-7 235 022 мың теңге тағыда өсті. Сонда бізде мынадай жайғадай қалыптасты екі жылы өсім байқалып жүр. Немесе басқаша айтсақ 2014 – 2016 жылдар аралығында 2,47 есе өсті осы бап. Келесі бізде келе жатқан ол Дилинг операциялары бойынша кірістер болып табылады. Оның нәтижелері осындай шықты 2014 жыл – 10 922 620 мың теңге құрады, 2015 жыл - 167 151 534 мың теңге өсім құрады, 2016 жыл - 88 122 186 мың теңге төмендеді.

Кесте-12 "БанкЦентрКредит" АҚ негізгі кіріс әкелетін баптар

мың теңге

Кіріс	2014 жыл.	2015 жыл.	2016 жыл.
	778 387 233	3 370 393 300	405 957 850
Клиенттерге қойылатын талаптар бойынша сыйақы алуға байланысты кірістер	80 780 858	90 410 335	82 351 325
Сату үшін қолда бар бағалы қағаздар бойынша сыйақы алуға байланысты кірістер	2 929 217	3 775 045	7 235 022
Дилинг операциялары бойынша кірістер	10 922 620	167 151 534	88 122 186
Комиссиялық кірістер	21 563 689	20 468 172	20 305 687
Қайта бағалаудан болатын кірістер	355 009 733	2 966 842 597	93 851 111
Туынды қаржы құралдарымен жасалған операциялар бойынша кірістер	427 559	5 226 233	4 296 728
Тұрақсыздық айыбы (айыппұл, өсімпұл)	4 129 946	1 013 520	776 895
Резервтерді (провизияларды) қалпына келтіруден болатын кірістер	297 953 124	112 470 613	103 778 694
Ескертпе – 2014-2016 ҚР Ұлттық Банкінің мәліметтері

Сонда бізде 2015 жылы өсім болды, ал 2016 жыл қайтадан төмендеді. Немесе басқаша айтсақ 2014-2016жылдар аралығында 8,08 есе өсті. Келесі бізде ол Комиссиялық кірістер болып табылады, 2014ж-21 563 689 мың теңге құрады, 2015 жыл - 20 468 172 мың теңге құрады, 2016ж- 20 305 687 мың теңге төмендеп кеті. Басқаша айтсақ онда 0,94 есе өсті. Ал келесі бізде қайта бағалаудан болатын кірістер болып табылады. 2014 жыл - 355 009 733 мың теңге, 2015ж-2 966 842 597 мың теңге өсім болды, 2016 жыл - 93 851 111 мың теңге төмендеді. 2015 жыл өсімі сол жылы болған теңгенің құнсыздануға байланысты болды . Басқаша айтсақ онда 2014 – 2016 жылдар аралығында 0,26 есе өсті. Жалпы айтқанда барлық кіріс жағын қарайтын болсақ онда кешкентай төмендеуі байқалды. Менің ұсынысым мындай жағдайға қарап отырып несиелік операциялар көлемін көбейтіп . Бағалы қағаздардың тәуекелдері бойынша аз бағалы қағаздар ақша салып сол тұрақты табыс алу болып табылады. Келесі кесте-11 қарайтын болсақ онда банктің ең негізгі шығыс баптары жазылып жатыр.

Осы көрсетілген кестеге сәйкес, реттелген борыш бойынша сыйақы төлеуге байланысты шығыстар әр жыл сайын өсіп жатқанын байқаймыз. 2014 жыл - 5 746 643 мың теңге құрады, 2015 жыл - 6 555 940 мың теңге өсімен құрады. 2016ж-7 807 227 мың теңге өсімен құрады. Басқаша айтсақ онда ол 1,36 есе өсті. Келесі Еңбекақы төлеу жəне міндетті аударымдар бойынша шығыстар тоқталып кетсек онда олардың өсім жылда болып жатыр . 2014ж- 11 188 787 мың теңге құрады, 2015 жыл– 12 692 456 мың теңге өсім байқалды, 2016 жыл – 13 722 025 мың теңге өсім болды. Жәнеде Жалпы шаруашылық шығыстары жылда өсіп жүр. 2014 – 7 636 401 мың теңге, 2015 жыл – 8 618 709 мың теңге, 2016 жыл – 8 656 012 мың теңге өсімен болды. Сонда біз мынадай жағдайды көріп отырмыз еңбек ақыға кететін шығындар жылдан жылға өсіп жатыр, сонда біз қызметкерлерді оптимизация жасауымыз керек.

Кесте-13 "БанкЦентрКредит" АҚ негізгі шығыс әкелетін баптар

мың теңге

Шығыс	2014 жыл.	2015 жыл.	2016 жыл.
	774 697 832	3 369 392 949	402 856 129
Басқа банктерден алынған заемдар бойынша сыйақы төлеуге байланысты шығыстар	4 202 475	2 580 285	1 461 244
Клиенттердің талаптары бойынша сыйақы төлеуге байланысты шығыстар	30 217 600	33 465 341	47 308 892
Реттелген борыш бойынша сыйақы төлеуге байланысты шығыстар	5 746 643	6 555 940	7 807 227
Қамтамасыз етуге қаражат бөлу	340 073 932	140 701 812	118 756 243
Дилинг операциялары бойынша шығыстар	3 202 251	81 091 702	83 173 308
Комиссиялық шығыстар	1 756 345	2 123 739	2 240 586
Қайта бағалау шығыстары	356 210 177	3 059 633 457	93 978 845
Еңбекақы төлеу жəне міндетті аударымдар бойынша шығыстар	11 188 787	12 692 456	13 722 025
Жалпы шаруашылық шығыстары	7 636 401	8 618 709	8 656 012
Амортизациялық аударымдар	1 828 229	2 038 029	2 033 192
Ескертпе – 2014-2016 ҚР Ұлттық Банкінің мәліметтері

Және де жалпы шаруашылық шығындарды барынша қысқартуымыз керек. Сонда олардың кірістері шығыстардан өте жақсы асып жүр, бірақта олардың ара қатынасы аз болып келеді.

Осы мәселелерге жету үшін тәуекелдердің басқару жүйесі болу керек. ЦентрКредит Банкінде қолданыстағы заңнамадағы, сонымен қатар көпшілік қабылдаған халықаралық тәжірибедегі барлық талаптарға жауап беретін тәуекелдіктерді басқарудың тиімді жүйесі қалыптастырылды. Жүйенің стратегиялық мақсаты – тәуекелдіктерді уақтылы анықтау, барлық факторларды сапалы бағалау және ықтимал әсерді азайту мақсатында кешенді түрде іс-әрекет ету. Тәуекелдіктерді басқару бойынша құрылған жүйе көп деңгейлі болып табылады және оған ЦКБ-нің барлық бөлімшелері кіреді. Тәуекелдіктерді басқару бойынша басты мәселелер ЦКБ-нің Директорлар кеңесі және Басқармасы жанында іс-әрекет ететін Комитеттер аясында мақұлданады немесе келісімге алынады.

ЦентрКредит Банкінде ЦКБ-нің тіршілік әрекетінің стратегиялық аспектілерін (саясат түріндегі),сонымен қатар тәуекелдіктерді назарға алу, бағалау және оларға мониторинг жүргізу шараларын (тәуекелдіктерді басқару және оларды бағалау жөніндегі ережелер, қағидалар, нұсқаулықтар және әдістемелер) қамтитын тәуекелдіктерді басқару бойынша бірыңғай әдістемелік база іс-әрекет етеді. ЦентрКредит Банкінде тәуекелдіктерді лимиттеу және тәуекелдік-тәбетті анықтау тәжірибесі табысты түрде қатар жұмыс істеп келеді.Тәуекелдіктерді басқарудың қолданыстағы үлгілерін ұдайы жетілдіріп отыру ЦКБ-ні дамытуда негізге алынатын басты бағыт болып табылады. Тәуекелдіктерді басқару жүйесін жетілдіру процесі бойынша 2014 жыл болған басты оқиға тәуекелдіктерді басқару жөніндегі бөлімшелерді жеке топқа бөліп шығару және топ басшысын ЦКБ Басқармасының құрамына қосу болды. Аталмыш оқиға басшылықтың ЦКБ қызметіндегі тәуекелдіктерді басқару жүйесінің жоғары маңыздылығын түсінетіндігін көрсетеді. Дағдарыс факторларының жағымсыз әсерін болғызбау және ықтимал оқиғаларды жедел назарға алу мақсатында ЦентрКредит Банкінде стрестік ең қиын жағдайлар бойынша жаттығулар өткізу тәжірибесі енгізілуде. Аталмыш жаттығулар барысында бөлімшелердің іс-әрекеттері пысықталады және кешенді бағалау нәтижелері бойынша процестерге және ЦКБ-нің ішкі құжаттарына қажетті түзетулер енгізіледі. ЦКБ-нің тәуекелдіктерін уақтылы анықтауға бейімделген басты тәуекелдік индикаторлары жүйесі кезең-кезеңмен модернизацияланады.

Банк активтерін және рентабельділігің арттыру іс-шаралар жыйынтығы. Біріншіден, тартылатын ресурстар қорландыру құнын азайту қажет. Бұл үшін қажет банк қызмет көрсету іс-шаралар бойынша корпорациялар мен шағын және орта бизнестің тарту. Бұл арттырады ауыспалы ағымдағы шоттардағы қалдықтар, депозиттерден тартудан қарағанда арзан болады. Сондай-ақ, тарту керек қызмет көрсету зейнеткерлер мен басқа да адамдардың алатын тұрақты жәрдемақы. Осы мақсатта үшін клиенттердің пайдаланатын дебеттік және кредиттік карталар ұлғайту қажет.

Екіншіден, мемлекеттік бағдарламалар бизнесті қолдау ұлғайтуға толық немесе ішінара қаржыландыру бойынша қатысу. Сондай-ақ бірлескен жобалар мемлекеттік банктермен.

Үшіншіден, клиенттерге қызмет көрсету сапасы мен жылдамдығын арттыру керек мынау арқылы:

• бизнес – үдерістерді оңтайландыру;

• автоматтандыру көптеген кезеңдерін заңды тұлғалардың кредиттік өтінімдерді қарау, сондай-ақ алдын ала есептеу кредиттік тәуекелдер бойынша әрбір кәсіпорының, кредиттік ұсыныстар тұжырымдалған кәсіпорындарына алдын-ала тарату;

• элементтерін енгізу өзіне-өзі қызмет көрсету. Заңды тұлға немесе жеке тұлға клиентер банктің электронды порталына орналастырады өтінім несиеге. Банк жедел талдайды, барлық жағдай оң шешім қабылдаған жағдайда, банк хабарлайды клиенттқе шартқа қол қою үшін және қолма-қол ақша алу;

• заңды тұлғалар қызметтер кеңейту үшін. Мысалы, банкоматтар мен терминалдар функциясы бар cash in қабылдау үшін немесе қолма-қол ақша алу үшін. Бұл кәсіпорындар мүмкіндік береді қызмет көрсету, демалыс күндері және жұмыстан тыс уақыт аралығында.

Төртіншіден, банктік жаңа депозиттік және несиелік өнімдерін, олар ыңғайлы және қарапайым болып табылады. Соның ішінде бірлескен өнімдері құрылған басқа серіктестікте кәсіпорындарымен бірге. Мысалы, егер интернет – дүкен арқылы жеке тұлға ірі тауар сатып алуға ақша жетіспесе, ол бірден дерлік банке өз дебеттік карточкасын төлем жасалад. Дәл осындай кредиттер болуы мүмкін заңды тұлғалар үшін – банк өз клиенттеріне ағымдағы бизнес-процестерді кезеңдерінің кіреді. Мысалы, кәсіпорын сататын өнімге төлемді кейінге қалдыру арқылы. Кезде мұндай сату, кәсіпорын автоматты түрде несие желісін алады банктең қажеттілігінсіз тез несие ресімделеді.

Бесіншіден, тұрақты шығындарды оңтайландыру, қолдану құндық функционалдық талдау (Activity Based Costing):

• пайда әкелетін жобалар ғана жүзеге асырылуда керек, немесе банкке шығындар азайту;

• банк қызметкерлерін жұмыс орындарын жарақтандыру тиіс стандартары әзірлену керек;

• барлық тиімсіз банк бөлімшесінің жабылуы тиіс.

ЦентрКредит Банкіне тән негізгі тәуекелдіктер:

• Несиелік тәуекелдік

• Өтімділік тәуекелдігі

• Нарық тәуекелдігі

• Операциялық тәуекелдік

Несиелік тәуекелдіктерді басқаруды және оларға белгіленген шекте мониторинг жүргізуді ЦКБ-нің несие комитеттері және Басқармасы жүзеге асырады. Несие комитеті кез келген тікелей іс-әрекетті бастамас бұрын несие процестері бойынша барлық ұсынымдарды (қарызалушыларға белгіленген шектеулер немесе несие келісімдеріне енгізілетін толықтырулар және т.б.) тәуекелдіктерді басқару жөніндегі бөлімшенің менеджері немесе Несиелік тәуекелдіктер департаменті қарайды және бекітеді. Тәуекелдіктерді басқару бойынша күнделікті жұмысты Несиелік тәуекелдіктер департаментініңбасшысы немесе бөлімшелердің несие беру қызметтері жүзеге асырады. ЦКБ жаңа клиенттер мен қазіргі клиенттердің болашақтағы төлем қабілеттілігін сандық бағалау үшін бөлшекті несие беруде және шағын бизнесті несиелеуде қолданылатын скоринг жүйесін енгізді.Корпоративтік қарызалушылар бойынша несиелік тәуекелдікті бағалау үшін ЦКБ халықаралық рейтинг агенттіктері қолданатын принциптер мен әдістемелерге негізделген ішкі рейтинг үлгісін пайдаланады. Өтімділікті басқарудың басты мақсаты – залалдың туындауына жол бермеу және тұрақты серіктес ретінде ЦКБ-нің беделіне нұқсан келтірмеу арқылы әдеттегі жағдайларда, сондайақ дағдарысжағдайларында өз міндеттемелерін уақтылы орындауға жеткілікті өтімді қаражаттың ұдайы болуын қамтамасыз ету. ЦКБ аталмыш тәуекелдікті басқаруды активтер мен міндеттемелерді өтеу мерзімдерін талдау, ағымдағы өтімділікті ұстап тұру және ақша ағымын оңтайландыру үшін нарықтық ақша операцияларын жүргізу арқылы жүзеге асырады, сонымен қатар өтімділік көрсеткіштері бойынша баланс пен лимиттердің тиімді құрылымын есептейді, гэп-позицияларды бекітеді және өтімділік көрсеткіштеріне мониторинг жүргізеді. Ертерек назарға алу мақсатында 2014 жыл ЦКБ өтімділік тәуекелдігінің ішкі және нарықтық индикаторларына күнделікті мониторинг жүргізу жүйесін енгізді.

ЦКБ позицияларды басқару арқылы нарықтық тәуекелдікті басқаруды жүзеге асырады, бұл жағдай Топқа ұлттық валюта мен шетел валютасының айырбастау бағамдарының елеулі ауытқуынан болған шығынды мейлінше қысқартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ашық валюталық позицияларға, арбитраждық позицияларға және ысырап лимиттеріне (Stop–loss/Stop–out ) лимиттер есептеледі. ЦКБ нарық жағдаятының жағымсыз өзгерістерінің нәтижесінде туындауы мүмкін ықтимал шығындарды жүйелі түрде бағалап отыру әдісін пайдаланады және ықтимал шығындардың көлеміне сәйкес шектеулер қояды.

ЦКБ операциялық тәуекелдікті өтеу үшін меншікті капиталының жеткіліктілігін қамтамасыз ету мақсатында операциялық тәуекелдікті анықтайды, бағалайды, оған мониторинг және бақылау жасайды. ЦентрКредит Банкінде ішкі және сыртқы ортадағы операциялық тәуекелдік оқиғаларын жинақтау және талдау бойынша іс-шаралар жүргізіледі, қажетті бақылау механизмдерінің болуы бойынша ЦКБ-нің өнімдері мен қызметтеріне жүйелі түрде талдау жасалынады, тәуекелдіктің негізгі индикаторлары жүйесі әзірленді және пайдаланылып келеді. ЦКБ операциялық тәуекелдіктердің болуын анықтау үшін өнімдерге және қызмет көрсету процестеріне жүйелі негізде бағалау жүргізіп отырады.

Валюталық бағамды реттеуден бас тартуға байланысты 2015 жыл Қазақстан Республикасының қаржы нарығында қалыптасқан күрделі жағдайға қарамастан, Банктің тәуекелдіктерді басқару жүйесін енгізуге және жетілдіруге байланысты бұрын атқарған жұмысы Банкке келтірілуі мүмкін теріс ықпалды барынша азайтты. 2015 жыл Банк ҚР ҰБ-ның талаптарына («Екінші деңгейдегі банктерге арналған тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйесін қалыптастыру қағидаларын бекіту туралы» ҚР ҰБ Басқармасының 26.02.2014 жылғы No29 қаулысына) және Банктік қадағалау жөніндені Базель комитетінің ұсыныстарына сәйкес тәуекелдіктерді кешенді басқару жүйесін жетілдіруді жалғастырды: Осы жұмыстың аясында келесі көрсетілген іс-әрекеттер жүзеге асырылды:

1. Банктің Бас кеңсесінің бөлімшелері мен өңірлік бөлімшелері үшін үздіксіз қызметті қамтамасыз ету жоспары әзірленіп бекітілді.

2. Төтенше жағдайлар пайда болған кезде Банктің сындарлы қызмет түрлерін қолдауға

3. Тәуекелдіктердің түрлері бойынша ертеден қою триггерлері жүйесі әзірленді.

4. Операциялық тәуекелдіктерді басқару барысында тәуекелдіктер бойынша үйлестірушілердің рөлі күшейтілді. Қорғаныстың үш желісінің бөлімшелері Банктің бизнес-процестеріндегі операциялық тәуекелдіктің деңгейін азайту бойынша бірлескен жұмыс жүргізеді.

5. Операциялық тәуекелдіктер мен IT тәуекелдіктерді басқару әдіснамасы жетілдірілді.

Шоғырландырылған есептілікке сәйкес 01.01.2015 жылғы жай-күйі бойынша Банк тобының несие портфелі 972 млрд теңгені құрады. Жылдың басындағы деректермен салыстырғанда, несие портфелі 0,1%-ға немесе 935 млн теңгеге азайды, оған жұмыс істемейтін несиелердің (NPL) деңгейін азайту бойынша Банк жүргізген іс-шаралар негіз болған. 01.01.2014 жылмен салыстырғанда 01.01.2015 жыл NPL деңгейі 38,1 млрд теңгеге төмендеп, 150,5 млрд теңгені (15,5 %-ды) құрады. 01.01.2015 жыл «Банк Центр-Кредит» АҚ-тың құрылған резервтерінің деңгейі 150,0 млрд теңгені немесе 15,3 %-ды құрады.

01.01.2016 жылғы жай-күйі бойынша жеке тұлғалардың проблемалы портфелі 74 млрд. теңгені құрады. 2015 жылдың басындағы деректермен салыстырғанда, портфель 41%-ға немесе 21 млрд теңгеге өсті. Бұған теңге бағамының құлдырауы және доллар бағасының 86%-ға өсуі, сонымен қатар валюталық қарыздардың жеке тұлғалардың проблемалы портфелінің 53%-ын құрауы негіз болды. Осыған байланысты 01.01.2015 жылғы деректермен салыстырғанда, 01.01.2016 жыл жеке тұлғалар бойынша NPL деңгейі 26%-ға көтерілді.

3.2. "БанкЦентрКредит" АҚ-ның даму перспективалары және болашағы

Сонымен қатар банктің соңғы жаңалығын атап өткен жөн. 1 ақпан 2017 жылы KOOKMIN BANK, орналастырған акцияларының жалпы санынан 41,93% тең акциянері, оған тиесілі банк акцияларын сату үшін қолайлы сатып алушы рет9інде Консорциум мүшелерін таңдады. Өз кезегінде банктің келесі акционері - INTERNATIONAL FINANCE CORPORATION (банктің орналастырған акцияларының жалпы санынан 10, 0% тең акцияларына ие) оған тиесілі банк акцияларын сату үшін қолайлы сатып алушы ретінде Байсеитов Бахытбек Рымбековичті таңдады. Алдын ала келісім негізінде Консорциум KOOKMIN BANK қазіргі кезде тиесілі  банк акциясын Консорциум мүшелері сатып алудың түпкілікті шарттарына қатысты KOOKMIN BANK келіссөздерді аяқтауда.

Консорциум мүшелері банк капиталын ұлғайтуды және «Цеснабанк» АҚ  банкпен бірігу мүмкіндігін немесе өзге формадағы нығайтылған қаржы институтын құру мақсатында корпоративтік кредит беру, шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерін қаржыландыру, сондай-ақ жеке тұлғаларға кредит беру және банктік қызмет көрсету саласында еліміздің банктік секторындағы көшбасшылардың бірі ретінде өз позициясын күшейту және сақтау мақсатында қайта құруды талқылауда.

27 наурыз 2017 жылы шыққан пресс релизге сүйенсек, Цеснабанк өз акционерлеріне орналастырылатын бағалы қағаздарды артықшылықпен сатып алу құқығына сәйкес келесі шарттарды ұсынды. Орналастырылатын акциялар саны - 1 050 000 дана банктің жай акцияларын шығару. Ол бүкіл жай акциялардың 1,79 %-ын құрайды, бір акцияның құны 2 000 теңге. Мәміле бағасы 2,1 млрд тенгені құрайды.

Алдағы қосылу және жұтылу мәміле аясында, қазіргі «Банк ЦентрКредит» АҚ акционері өз үлесін сатудан бас тартқан сияқты. Банктер консолидация жолына түссе, біріккен банкте үлкен үлеске ие болу үшін, Цеснабанк өз капиталын ұлғайтуда. Сонымен қатар, Цеснабанк ЦентрКредит жеке капиталын қайта қаржыландырмайтынын анық түсінеді. Financial Freedom фондының басшысы Расул Рысмамбетовтың пайымдауы бойынша, Цеснабанктің қосымша акцияларын шығару себебі осы.[10]

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің 07.04.2017 жыл №19 жарлығына тиісті «Цеснабанк» АҚ «БанкЦентрКредит» АҚ-ның капиталына елеулі қатысуға рұқсатын алды. Цеснабанктің интернет сайтындағы мәліметке сәйкес, банк акционерлерінің ауысу барысының аяқталуы 2017 жылдың екінші тоқсанында күтілуде.

KOOMIN BANK-тің банк акционерлерінің құрамынан шығуына қарамастан, Консорциум мүшелері KOOMIN BANK-пен тығыз ынтымақтастықты жалғастыруға ниетті. Атап айтқанда, біріккен банк KOOMIN BANK клиенттеріне банктің қазіргі кездегі Korean Desk арқылы қызмет көрсететін болады.  Жоғарыда аталған мәмілеге қатысушылар банктің акциясына қатысты бірлесе отырып банктердің қызығушылығын тудыратын коммерциялық және инвестициялық жобаларды қаржыландыру мәселелерін қарастыруға, форекстік транзакциялар жүргізуге, банкаралық операциялардың басқа түрлерін жүргізуге ниетті.  KOOMIN BANK бұдан әрі қазақстандық серіктесіне ең соңғы үлгідегі құралдар мен ноу-хау ұсынуға, жоғары технологиялық өнімдер, ИТ, карточкалық бизнес және т.б. саладағы тәжірибелерімен бөлісуге дайын. [13]

Цеснабанк қаржы нарығында жаңа қатысушының пайда болуы Қазақстанның бүкіл банктік секторының дамуына жаңа қарқын беретін клиенттердің кең көлемді тобына жоғары сапалы қызметтер көрсетуге мүмкіндік жасайды деген үмітте.

Болашақтағы бірігу екі банктің біріккен қаржы институтының тиімділігін және бірлескен іс-әрекеттерін арттырады. Синергетикалық әсер алуға мүмкіндік ашады.

Standart&Poors Global Ratings сарапшылары пайымдауы бойынша, Цеснабанк Қазақстанның банк секторында мықты нарықтық ұстанымы бар. Сондай-ақ қолайлы қаржыландыру, мемлекеттік несиелендіру бағдарламалары арқылы арзан қаржыландыруға қол жеткізуге мүмкіндіктері бар. Банк ЦентрКредит халыққа және шағын бизнеске қызмет көрсетуде басым.

2 бөлімдегі 4-6 кестелерден көргендей, "ЦЕСНАБАНК" АҚ 2017 жыл 1 қантарға, екінші деңгейлі банктер арасында актив саны бойынша 3-ші, несиелік портфелі бойынша 3-ші, жеке тұлғалар депозиттер саны бойынша 4-ші және заңды тұлғалар депозиттер саны бойынша 3-ші орында.

Біріккен банк 3 441 млрд теңге актив көлемімен үшінші орынға ие болады, нарықтағы 13,5% үлесімен. Несиелендіру нарығындағы біріккен банктің үлесі 16,3 % құрамақ. Жеке тұлғалар депозиттерінің көлемі 15,6 %, ал заңды тұлғаларды депозиттеуде 14,2 %-ды құрайды. Біріккен банк көптеген көрсеткішер бойынша, Халық және Qazkom банктерінен кейін, сенімді 3-ші орынға ие болады. Мүмкінді төртінші орыннан әлдеқайда басымдылықпен.

Банктерді бірігу жағдайында екі банктің инфрақұрылымын айтарлықтай қысқарту барысында, ақпараттық жүйелерін интеграциялау бағытында үлкен нәтиже күтуге болады. 2015 жыл орын алған ForteBank, Альянс Банк және ТемірБанк бірігуін үлгі ретінде қарастырсақ, біріккен банк бөлімшелер және жұмыскелер санының азаюы 40-50% дейін баруы мүмкін.

Адам ресурстарын оңтайландыру мен ақпараттық жүйелердің интеграциясы мынадай нәтижелерге алып келеді:

• бағдарламалық қамтамасыз лицензиялар үшін төмен шығындар мен ақпараттық жүйелерді қамтамасыз ету үшін кем төлейді;

• Бағдарламаларға қажетті лизенциялар шығынын және ақпараттық жүйелерді қамтамассыз ету шығындарының азаюына.

• Құрылғылардың босаған бөлігі жаңа жобаларда, бизнес-процестерді жеделдетуде пайдаланады;

• Филиал жүйелерінің рационалдандыруы мынадай пайда тудырады:

• Кеңселер жалға және техникалық қызмет көрсету құнын төмендету. Қайталанатын немесе тиімсіз кеңселер жабылады;

• Жалға алу және ғимаратты ұстау шығындарының төмендеуі. Қайталанатын немесе тиімсіз кеңселер жабылады;

• Байланыс арналар шығынының азаюы. Мысалы, Бас банк пен оның филиалдар арасындағы арналар саны екі есе төмендейді;

Бірігудің ең басты оң аспектісі - бірыңғай банктік өнім түрлерін жасау мүмкіндігі. Ең үздік банк өнімдері біріктірілген банктің клиенттер назарына ұсынылады.

Осындай жағымды аспектілер, біріккен банкке "Қазақстан Халық Банкі" АҚ и "КАЗКОММЕРЦБАНК" АҚ бірге, Қазақстан нарығында сенімді үстем болуға мүмкіндік береді.

Бірігу мен жұтылу трансформациялық стратегияларын жүзеге асырудың негізгі әдәстерінің бірі болып табылады. Егер корпорация нарық пен салада әдістерінің бірі болып табылады. Егер корпорация нарық пен салада сәтті жағдайға, жақсы даму болашағына ие болса, бірақ бәсекелестік артықшылыққа жету үшін өзінің ұстанымдарын күшейту қажеттігі туындаса, онда ол бірігу мен жұтылу тетігін қолдана отыра, сол нарық сегментіндегі корпарацияларды игере, біріктіру арқылы өзінің мақсатына жетуіне барлық мүмкіндіктері болады.

“Бірігу және жұтылу” (Mergers & Acquisitions, ары қарай M&A) аты халықаралық корпоративтік құқық пен жалпы қабылданған халықаралық тәжірибеге сәйкес корпарациялардың бірігуі немесе жаңа заңды тұлғалардың пайда болу үрдістерінің жиынтығы болып табылады. Мұнда үлкен корпарация өзінен кіші копорацияны “игереді” немесе “жұтады”, осының нәтижесінде оның активтерін сатып ала отырып, барлық іс-әрекеттерін бақылауға мүмкіндігі болады.

Бірігу термині көп жағдайда корпарациялардың бірігуі деп түсініледі, оның нәтижесінде екі немесе одан да көп қызмет еткен құралымнан бірыңғай экономикалық бірлік пайда болады. Ауқымның өзгеруі мен бизнес бағыттарымен байланысты келесі құбылыс жұтылу болып табылады. Оны бірігудің нақты нысаны ретінде қарастыру дұрыс, оның нәтижесінде бір корпорация басқа корпорацияны өзінің бөлімшесінің құқығында немесе бір белгілі функция ретінде өзінің құрылымына енгізеді.

Жұтылу- бірігудің жеке жағдайы, түсінігі тар болып келеді, өйткені бірігу тең құқылы корпорациялардың бір жаңа құрылымға корпарацияны жұтуы деп түсіндіреді. Жұтылатын корпарация өзінің дербес заңды тұлғасын жоғалтады, жұтатын корпарацияның атауы және дербестігі сақталады, ал консолидация- мүлдем жаңа корпарация құрылатын бірігу, мұнда жұтылатын және жұтушы корпорация өзінің дербес қызметін тоқтатады. Корпарациялар M&A кәсіпорындарын өздерінің қызметінің тәуекелділігін төмендету үшін, өзінің саласын кеңейту үшін басқа нарық сегменттеріндегі кәсіпорындар негізінде жиі жүзеге асыра алады. Егер корпорация өзінің нарықтағы қызметін қайта қарастырса, жаңа басымдылықтарды табады, өзінің қызметінің қажеті жоқ бағыттарын жоя отыра, негізгі бағыттарын анықтайды, сонымен қатар егер корпарацияға қаржы жетіспей жатса, онда сату үшән немесе еншілес кәсіпорындарды, жекелеген бөлімшелерді бөлу үшін M&A тетігін қолдану тиімді болады. Заманауи бизнестің тапжылмаған жаһандану жағдайында-коммерциялық өсу мен дамудың ең тиімді тетігі болып табылады-әлемдік нарықтар өзінің құрылымы және географикалық-демографиялық белгісі бойынша кең түрде сараланған (мәдениет, тұтынушылардың қажеттіліктері, экономикалық өсудің тарихы мен деңгейі, үкіметтің саясаты және т.б.). M&A үшін корпорацияның жағымды мақсаты- бұл, ең бастысы толық бағаланбаған активтер, корпарация мен оның активтерін тиімді қолдана алатын тұлға сатып алады. Экономикалық әсерді алу мүмкіндігі бар болса, M&A бойынша мәмілелер тетігі жұтушы- корпорация бизнесінің құның ұлғайтуға ықпал етуі мүмкін. M&A негізіндегі нарық экспансиясы бизнес-стратегияларды айтарлықтай аз уақыт ішінде жүзеге асыру ғана емес, сонымен қатар бір уақытта жаңа нарыққа шығумен байланысты шығындарды оңтайландыруға мүмкіндік береді. Берілген нұсқалар әсіресе нарық экспансиясы айналымнан тыс активтердің дамуымен байланысты болғанда тиімді және тартымды болады. Соңғы жылдары әлемдегі M&A үрдістерінің белсенді болуы көбінесе келесі факторлармен байланысты:

Макроэкономикалық:

• өзіндік құнның өзгеруі және өнеркәсіптік секторда тұрақты және өзгермелі шығындарды ара қатынасы;

• тұрақты шығындардың үлесінің ұлғаюы, маркетинг:

• өзгермелі шығындарының бизнестің кейбір түрлерінде нөлге жақындауы;

• өзгермелі шығындарының бизнестің кейбір түрлерінде нөлге жақындауы;

Микроэкономикалық:

• шындықтың “мінсіз бәсекелестіктің нарығы” классикалық түсінігіне жақындауы;

• нарыққа шығудың “кіру-шығу” кедергісін жою;

Қорытынды тарауда банктің негізгі мәселелері және оларды шешу тәсілдері қаралды. Сондай-ақ, инновацияларды қарқындату, бизнес - процестер мен шығындарды оптимизациялау жолымен Банк ЦентрКредит АҚ-ын одан әрі дамытудың ықтимал бағыттары келтірілген.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қаржылық талдау – ақша қорларын қалыптастыру және пайдалану процестерін зерттеу әдістерінің жиынтығы. Сондай-ақ банк қызметіне қажетті ақшалай қаражатты тиімді ұйымдастыру. Қаражат әрқашан жеткілікті болуы керек.

Банктің қаржылық жағдайын талдау міндеттері потенциалды ақпарат пайдаланушылардың мақсатында негізделеді.

Басқару шешімдерінің тиімділігі қаржылық көрсеткіштердін көмегімен бағалануы мүмкін. Сондықтан, қаржылық ұйымдардың жай-күйін талдау - қабылданатын басқарушылық шешімдердің сапасы мен тиімділігін қамтамасыз ететін негізгі шарттардың бірі болып табылады.

Банктің экономикалық тиімділігін зерттеу және сипаттау негізінде, талдау банктің қызметін басқару функциясының бірі болып табылады.

Коммерциялық банктегі қаржылық талдау зерттеу және бағалау функциясын атқарып қана қоймай, банктің өз қызметін және экономикалық тиімділігін басқарады. Активтерді басқару барысында ең жоғары кірістілікке қажет өтімділік деңгейін сақтау және тәуекелділіктің шекті деңгейіне қол жеткізу міндеті қойылып отыр. олардың Бұл міндет қаржылық активтерді тек жүйелі талдау негізінде жүзеге асады.

Дипломдық жұмыста "Банк ЦентрКредит" АҚ-ның нарықтық позициясы талданды. Ең ірі он банктің активтерін, кредиттік портфелін, жеке және заңды тұлғалардың депозиттерін бір-бірімен салыстыру жасалды. Қаржылық тұрақтылық, өтімділік және табыстылықтың негізгі коэффициенттері есептелді.

Жасалған қаржылық талдау және орындалған есептеулер Банк ЦентрКредит АҚ-ның қаржылық төзімділігі, өтімділігі жақсы деңгейде екенін көрсетеді.

Банктің активтер бойынша нарықтық позициясын жоғалтуы негізгі проблема болып табылады. Оған себеп соңғы үш жыл ішінде кредиттік портфельдің азаюы.

Екінші маңызды проблема - банктің нарықтық үлесінің тиісті қысқаруына байланысты тартылатын депозиттердің азаюы.

Жұмысты қорытындылай келе төмендегідей нәтижелерді беруге болады.

1. Қаржылық жай-күй деп - өзінің меншікті қаражаттары есебінен әртүрлі активтерге, соның ішінде-негізгі қорларға, материалдық емес активтерге, айналым қаражаттарына, жұмсалған ақшалардың орнын толтыратын дебиторлық және кредиторлық қарыздардың орынсыз көбеюіне жол бермейтін және өз міндеттемелерін уақытында орындай алатын банктің қаржылық жағдайын айтады.

Банктің қаржылық жағдайы өндірістің даму бағыттарын, оның қарқынды және құрылымдық сипаттамасын, ал негізінде банктің бәсекеге қабілеттелігін, басқа банктермен жұмыс істеудегі әлеуетін және қаржылық пен басқа да экономикалық қатынастағы әріптестердің, сонымен қатар банктің өзінің экономикалық қызығушылығының қандай деңгейде кепілі бар екенін анықтайды.

Банктің жалпы қаржылық тұрақтылығы ең алдымен табыстыңшығыннан артуын қамтамасыз ететін ақша ағымының қозғалысын көрсетеді.Нарық жағдайында ол ең бірінші өнімді өткізуден түсетін табыстың тұрақтылығын талап етеді. Ол үшін кәсіпорынның одан әрі қарай жақсы дамуы үшін барлық есеп айырысулар мен міндеттемелерді орындағаннан кейін, осы кәсіпорында өндірісті дамытуға, оның материалдық-техникалықбазасынжаңғыртуға және басқаларға мүмкіндікберетіндейдәрежедетабыс қалуы керек.

2. Банктің қызметтерімен және технологиясымен тығыз байланысты қаржылық тұрақтылығының маңызды факторларының бірі - активтердің тиімді құрамы мен құрылымы, сондай-ақ банктің басқару стратегиясын дұрыс таңдап алуы болып табылады. Ағымдағы активтерді басқару - банктің шотында оның ағымдағы қызметі үшін қажет болатын қаржының ең төменгі сомасын ұстаудан тұрады. Банктің өз табысы мен қаржылық ресурстары қаншалықты көп болса өзін соншалықты жайлы сезіне алады.

3. Банктің тұрақты қаржылық жағдайды қалыптастыру оның өз контрагенттерімен, яғни, банктер, жабдықтаушылар, мердігерлер, сатып алушылар, акционерлер және салық органдарымен реттелген қатынаста болу - жақсы қаржылық жағдайдың бірден-бір шарты. Сол себептен де банктің өз контрагенттеріне тартымды болуы үшін, оның қаржылық жағдайының тұрақтылығы көршісіне қарағанда жақсы болуы керек. Осылайша, қаржылық жағдай банктің бәсекелестік қабілетін және іскерлік қатынастағы дәрежесін анықтайды, қаржылық және басқа да қатынастар тұрғысында экономикалық қызығушылықтары қаншалықты дәрежеде екендігін бағалайды.

4. Қаржы жағдайының нарық талаптарына сай болуы, банктің дамуына байланысты қажеттіліктерге: қаржы ресурстарының жүйелі түрде түсуі мен тиімді пайдаланылуына, есеп және несие тәртібін сақтауға, меншікті және қарыз қаражаттарының арасындағы арақатынастың ыңғайлылылығына, сонымен қатар, банктің тиімді қызмет ету мақсатында қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуге бағытталуы тиіс.

Тағы бір мазасыз үрдістер бірі - соңғы үш жыл ішінде таза пайыздық маржа азаюы.

Банк активтерін және рентабельділігін арттыру жолдары мынадай ұсынамын:

1) тартылатын ресурстар қорландыру құнын азайту қажет. Бұл үшін қажет банк қызмет көрсету іс-шаралар бойынша корпорациялар мен шағын және орта бизнестің тарту. Бұл арттырады ауыспалы ағымдағы шоттардағы қалдықтар, депозиттерден тартудан қарағанда арзан болады. Сондай-ақ, тарту керек қызмет көрсету зейнеткерлер мен басқа да адамдардың алатын тұрақты жәрдемақы. Осы мақсатта үшін клиенттердің пайдаланатын дебеттік және кредиттік карталар ұлғайту қажет.

2) бизнесті қолдауды ұлғайтуға толық немесе ішінара қаржыландыру бойынша жасалатын мемлекеттік бағдарламаларға қатысу. Сондай-ақ мемлекеттік банктермен бірлескен жобалар жасау кажет.

3) клиенттерге қызмет көрсету сапасы мен жылдамдығын арттыру керек мынау арқылы:

• бизнес – үдерістерді оңтайландыру;

• автоматтандыру көптеген кезеңдерін заңды тұлғалардың кредиттік өтінімдерді қарау, сондай-ақ алдын ала есептеу кредиттік тәуекелдер бойынша әрбір кәсіпорының, кредиттік ұсыныстар тұжырымдалған кәсіпорындарына алдын-ала тарату;

• элементтерін енгізу өзіне-өзі қызмет көрсету. Заңды тұлға немесе жеке тұлға клиентер банктің электронды порталына орналастырады өтінім несиеге. Банк жедел талдайды, барлық жағдай оң шешім қабылдаған жағдайда, банк хабарлайды клиенттқе шартқа қол қою үшін және қолма-қол ақша алу;

• заңды тұлғалар қызметтер кеңейту үшін. Мысалы, банкоматтар мен терминалдар функциясы бар cash in қабылдау үшін немесе қолма-қол ақша алу үшін. Бұл кәсіпорындар мүмкіндік береді қызмет көрсету, демалыс күндері және жұмыстан тыс уақыт аралығында.

4) банктік жаңа депозиттік және несиелік өнімдерін, олар ыңғайлы және қарапайым болып табылады. Соның ішінде бірлескен өнімдері құрылған басқа серіктестікте кәсіпорындарымен бірге. Мысалы, егер интернет – дүкен арқылы жеке тұлға ірі тауар сатып алуға ақша жетіспесе, ол бірден дерлік банке өз дебеттік карточкасын төлем жасалад. Дәл осындай кредиттер болуы мүмкін заңды тұлғалар үшін – банк өз клиенттеріне ағымдағы бизнес-процестерді кезеңдерінің кіреді. Мысалы, кәсіпорын сататын өнімге төлемді кейінге қалдыру арқылы. Кезде мұндай сату, кәсіпорын автоматты

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстанның қаржы тұрақтылығы туралы есеп. 2010, желтоқсан. http://www.nationalbank.kz/cont/publish332085_6515.pdf

2. Ревякин C. Влияние мирового финансового кризиса на экономику Казахстана // Kazenergy. – 2009. – №4 (30-31).

3. Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: «Жеті жарғы», 2011.

4. http://samzan.ru/189673

5. Самарина Т. С. Банковская система России в условиях глобализации // Вестник Челябинского государственного университета. – 2011. – № 31 (246). – С. 132–136.

6. «Ақша, кредит, банктер» – авт.- М.Сейтқасымов.

7. Указ Президента Республики Казахстан от 1 февраля 2010 года № О Концепции развития финансового сектора Республики Казахстан в посткризисный период [Электрон. ресурс]. – 2010. – URL: adilet.zan.kz/rus/docs/P100000409_. (дата обращения: 21.01.2014)

8. Турбанов А. В. Российская банковская система на современном этапе [Электрон. ресурс] // Деньги и кредит. – – № 2. – c. 3-7. – URL: http://www.cbr.ru/publ/MoneyAndCredit/turbanov_02_11. pdf. (дата обращения: 20.12.2013)

9. http://edu.semgu.kz/ebook/umm/fe3666d0-56fa-11e5-884b-f6d299da70eeУММ%20ФАКБ.docx

10. Пещанская И.В. Организация деятельности коммерческого банка. - М., 2001.

11. http://www.nationalbank.kz/index.cfm?docid=3009&switch=kazakh&view=organization&id=28

12. www.informburo.kz, «Цеснабанк продаёт акции, чтобы доминировать при слиянии с БЦК – эксперт», 28.03.2017

13. www.tsb.kz

14. Орынбсар Түйменбаева. Financial Ratio Analysis of Restructured Banks vs Banking Sector in Kazakhstan. 2014. Middle-East Journal of Scientific Research 19 (8): 1108-1112.

15. Atrill, P., 2006. Financial Management for Decision Makers, 4 edition Pearson Education, Edinburg Gate Harlow, pp: 538.

16. Демесінов Т.Ж. Қаржылық талдау: Оқулық-Алматы ЖШС РПБК “Дәуір”2011-320 б

17. Қожабеков С.С., Тлеубаева С.А. Қаржылық талдау негіздері: оқу құралы.-Тараз: Тараз университеті, 2014-209 б.

18. Сапарова Б. С. Қаржы менеджменті : Оқулық  (өңделіп, толықтырылған)-Алматы: Экономика, 2015-632 б.

19. Акимова Б.Ж., Сапарбаева С. С., Аленова Б. Л., Аханова Н.Е. Қаржылық есеп ІІ /Оқу құралы/ -Алматы. Экономика -2016. 261 бет.

20. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорының қаржылық жағдайын талдау /Оқу құралы/- Алматы: Экономика. 2001-330 бет

21. Құлпыбаев С. Қаржылық теориясы. Оқулық. Алматы: Экономика, 2013. 448-бет

22. Бейсенова Л.З. Мемлекеттік сектордағы қаржылық бақылау: Оқу құралы- Алматы: Экономика-2015- 280 б