- •Мазмұны
- •1. Көркем шғарманың поэтикасы: мәселенің теориялық аспектісі
- •1.1. «Әдеби шығарманың поэтикасы ұғымы». Көркем шығарма поэтикасының негізгі сипаттамалары
- •1.2 Поэтика және поэтика тарихы
- •2 Ұлы қаламгер Ғабит Мүсірепов
- •2.1 Ғабит Мүсреповтің шығармашылық өмір жолы
- •2.2 Ғ.Мүсірепов әңгімелеріндегі жаңашылдық
- •3 Ғ. Мүсірепов әңгімелеріндегі поэтика
- •3.1 Ғабит Мүсірепов шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері
- •3.2 Ғ. Мүсірепов шығармарларындағы рухани құндылықтардың бейнеленуі
- •Қорытынды
- •Пайдаланылған әдебиеттер
3 Ғ. Мүсірепов әңгімелеріндегі поэтика
3.1 Ғабит Мүсірепов шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері
Сөз шебері Ғабит Мүсіреповтің бұлақтай құйылатын көркем туындылары мейірімділік себеді. Ғ.Мүсірепов оқырмандардың жүрегіне жол таба отырып, өзінің шығармашылық өмірінде хазақ халқының өмірінің әртүрлі салаларындағы шешуші және мңызды сұрақтарды көтерді, жаңа уақыт пен өзгермелі қоғамның жарқын бейнелерін қалыптастырды, өзі өмір сүрген қоғамның артықшылықтары мен кемшіліктерін ашуға тырысты, уақыттың талабы мен талғаныман сәйкес келетін көркем туындыларды дүииеге келтірді, халықтың қазынасын одан сайын байыта отырып, оған өлшеусіз үлес қосты. Егер де З.Ахметовтің сөзімен айтар болсақ: «Ғабит Мүсіреповтің шеберлегі – бұл ең алдымен мәдениет мен танымның қоғамдық-саяси мәселелерін терең түсіну және қайта мәндестіру, ой қорытыу шеберелігі, халықтың өмірі мен олардың әртүрлі құбылыстарын құбылыстарын нәзік сезіммен нақтылай білу шеберлігі» [2, с. 1–2]. Ғабит Мүсіреповтің есімі қазақ халқының ерекшеліктерімен, салт-дәстүрлерімен тығыз байланысты. Өзінің шығармашалық прозасында табиғатты сипаттай отырып, автор халық дәстүрлерін, эстетикалық талғамы мен танымын, шаруашылығы мен тұрмысын, әр-әрекетін, сеніме мен жоралғыларын – халықтың ұлттық рухын керемет бейнелейді. Ғабит Мүсіреповтің прозасында ұлттық-мәдени құндылықты көрсететін концептілерінің бірі табиғат болып табылады. Пейзаж (франц.paysтілінен ел,жер)көркемдік бейне, көркем туындыдағы табиғаттың, «әлемнің керемет суреті. Жазушы шығармашылық туындыларында табиғаттың сұлулығы көркем ойлаудың тамаша, жанды құралы ретінде, бейнелік-метафоралық жүйенің маңызы ретінде шеберлікпен пайдаланады. Суретші табиғаттың сан алуан түрлерін сейіакердің көңіл күйіндегі көңілді, қуанышты, қайғылы сезімдерге теңестіреді. Жазушының «Әмина» әңгімесінде, халықтық сенімнің, бәлекеттің белгілер, табиғи өзгерістерді көрсететін су тасқынның күші келесі мысалдармен көрсетілген: «Қарғалар мен сауысқандар дамылсыз қарқылдап мазасызданды. Тобымен таудың басынан төмен түсіп, етек жағында ұшып жүр. Егізкөл жақтан бірінші гуіл шықты. Бір-бірден қатар тұрған түкті таулардан шың бұрқ ете қалды. Осы жолы бұл гуіл қоюлана түсті, жарылғандай. Бақша дүр сілкінді, үлкен ақ тоқынды терең теңіздің тасты жағалауына келіп ұрды. Шиенің сырғалары дірілдеді. Құдды бір екі тау бірі-біріне иыөтарын соғыстырып жатқандай, орындарынан қозғала алмайды. Таяу Егізкөл кішірек болатын, және оынң бүкіл суы тасты жаңалау арқылы асып кетіп жататын. Үйдің көлеміндей өлшемдегі тастар гүрсілдейді және орнынан қозғалады.Сулар, жан-жаққа шашырып, терең шұңқырдың айналасын кеңейтеді.Таудың щыңынан түсіп келе жатқан қорқынышты тастар, үейленген таудың өгізедрі секілді, судың қарқынды легінің алдында тұрады. Жойқын су кейде осындай таулардың ондаған данасын домалатып жібереді, кейде ондаған тас судан шығып, алға қарайды сырғи жөнеледі». Туындыда бояу мен айқындық беретін сан алуан бейнелеу құралдары өте көп. Жазушының тілінде жиі кездесетін құбылыс,– синонимдердің қайталануы. Мұндай жағдайларда синонимдер жұппен немесе бірлікті қатынаста пайдаланылады. Синонимия бейнелеудің, дәлдіктің, икемдестірлгеннің және айқындықтың күшін көрсететін тілдің құбылыс. Келтірілген мысалда табиғатты картинасын бейнелеген кезде градация тәчілдері мін бойынша жақын сөждер арқылы шебер пайдалынылған: «лықсып –нахлынув», «ырғып –катясь», «кернеп–распирая», «кеміріп–грызя», «кеңейтіп –расширяя». Келтірілген мысалда стихиялық табиғаи апаттың алдында қазақ халқының жануарлардың мінез-құлқына, құстардың мазасыздануына назар аударып, табиғатты болжай білетіні және сол арқылы тиісті тұжырымжар жасайтыны анық көрсетілген. Ғ.Мүсіреповтың поэтикалық дискурсында, «табиғаттың» концептуалды құрылымында қазақ халқының көпшелі үлгісінің табиғатымен байланысты өмірлік тәжірибе, шаруашылық жақтары санылады. «Етек таулар –подольные горы» тіркесі өзге жазушылардың прозасында кездеспейтін оккозионалды қолданыс болып табылады. таудың сипаттамасын беретін эпитеттер «етек таулар, түкті қоңыр таулар, ақжал толқын, ерекше бояу бере отырып, табиғаттың картинсын дәл сипаттауға қызмет атқарады. Осындай бояуар мен ренктер болмаса, суретшінің тілі бұлыңғыр болар еді. Суретші шеберлігінің ерекше тұсы эпитеттерді пайдалана отырып, бейнелерд дәл сипаттаудан көрінеді. Анық және дәл эпитеттер бейнелердіңь терең сезінуге мүмкіндк береді. Мысалы, «Құдды бір екі тау бірі-біріне иықтарын соғыстырып жатқандай, орындарынан қозғала алмайды». Табиғаттың дамылсыз кезеңіне жан бітіре отырып, оған адам бейнесін береді. Табиғаттың құстар әлемімен үйлесімі, олардың келе жатқан апатты алдын-ала сезіуі әңгімнің бір уретініен көрінеді . «Жойқын су кейде декейде осындай таулардың ондаған данасын домалатып жібереді, кейде ондаған тас судан шығып, алға қарайды сырғи жөнеледі».
Параллелизм әдісін пайдалана отырып, автор жойқын судың бурылы мен оның тегеурінін шебер береді. Екі апат та бір-бірімен арпалысып, бірін-бірі бағындыра алмай жатқан сәттері өте шынайы көрсетілген. Белгілі ғалым Серғалиев былай дейді. :«Ғ.Мүсірепов өз кейіпкерлерін, немесе қоршаған ортамен байанысты, оқиғаға қатысы бар қандай-да бір әрекеттерді, заттарды сипаттау кезінде кейіптеуді өте шебер және логикалық пайдаланады.Дәлірек айтқанда, көптеген заттар адами сипатқа енеді: адамдар сияқты әрекет етеді, қимылдайды және әртүрлі адами эмоциялық эпизодтарда бейнеледі. Және табиғатқа қатысты айтылғанда да оған адами мінез-құлық пен іс-әрекеттердің әрекеттерін береді. Ал ең ұтымдысы сол, осының барлығы кейіптеу арқылы оқу мен қабылдауды жеңілдетеді» [4, с. 142].
«Шиенің сырғалары, тау өгіздері»– бұл авторлық метафора. «Тау волы» метафоралық үйлесіміндегі «өгіз» сөзі көлік күші ретінде пайдаланылатын ірі қара мал. Оның жасырын мәні негізінен теріс мағанада қолданылады: «ебедейсіз», «епсіз».
Суретші өзінің поэтикалық дискурсында «вол» сөзінде «қара күшке» ден қояды. Картинада үйлескен екі ұғымды пайдалана отырып, ақын ойлаудың ұлттық ерекшелігі мен психологиялық ахуалды көрсетеді.
Бұл жерде ақынның матфоралық қолданыстарының когнитивті сипаты айқын. «Шиенің сырғаларын» тіркесін пайдаланған кезде өзінің лингвокультурологиялық түсіндірмесі бар. Сырға – қыздардың құлоағына тағатын зергерлік сәндік бұйымы. Қазақ қыздары күміс сәндік бұйымдарды бала кезінен таққан және өмір бойында айырылыспаған. Әйелдердің әлеуметтік мәртебесін білгілейтін зергерлік бұйымдар болған, сонымен қатар жастық ерекшеілктеріне қарай тағылатын сырғалар болған: бойжеткен кезде, кеміл шақта (келіншек) және егде (бәйбіше) жаста.
Солтүстік Қазақстанның сәндік бұйымдары ерекше болатын, өйткені бұл өлке үшін зергерлік бұйымдарды ақық тастармен әсемдеу тән. Олардың құбылмалы түстері ерте замамннан –ақ зергерлердің назарын өзіне аударған. Әйелдердің сәндік бұйымдары арасында сырға ерекше орынды алады.алтын мен күмістен жасалған, әртүрлі тастармен әсемделген жарты ай, шиыршық түріндегі сырғалар, сақиналар бар.
Шие солтүстік өлкелерде жабайы ағаштарды өседі. Жемісі қызыл түсті дөңгелек. Өзінің прозасында, өзінің отанында өсетін жемісті сырғаларға теңей отырып, оның қайталанбас сұлулығын сипаттайды. «Әмина» әңгімесінде біз автор таудың табиғат апаттарын сипатату кезінде психологиялық параллелизмдерге жиі жүгінетіндігін көреміз. Табиғаттың құбылыстарын аша отырып, автор қандай-да бір салқындықты белгілейді.
Ғ.Мүсіреповтың бұл прозасындағы тау апатының психологиялық бейнесі адамды бей-жай қалдырмайды. Және оқырманда да таби ғи аптаттың тылмысынан үрей сезімі туындайды. Ғ.Мүсіреповті көрнекті прозашы еп санауға болады, ол таудың бейнесін сипатта кезінде эмоция тудыратын бейнелеу және экспрессивтілікті қолдана отырып, биік өнердің үлгісін таныта алды. Жазушының таюиғаттың апатымен бірмезгілде туындаған психологиялық параллелизмі ерекше стилімен көзге түседі. «Қос Шалқар , ағаштың басағасына орнатылған екі күміс бағанға ұқсайды. Кешкің жылулығына тынышталған көңілді жайнап ұрған су тыныш соқпа толқыннан дірілдейді. Шуламайды және тітіркенеді».
Бұл мысалдан көріп отырғанымыздай, бүкіл процесс суда болып жатыр. Оған ешкім ықпал етіп жатқан жоқ секілді. Судың көңіл-күйі бардай, ол жай ғана жарқырап тұрған жоқ, көңілді арқырап тұр. Суретші, оқырманды өзімен қызықтырып ерте отырып, өз картинасының аясын біртіндеп кеңейтеді: «Салқынның тыныш лебі, аймалағандай болып, көлдің жарық бейнесін сүйеді. Сүйген жерінде сирек із алдырады. Шалқар, тітіркенгендейболып, ұялады». Тынық көлдің бейнесіне енді аймалаған, салқынды сүйеді бейнелері қосылады.
Алайда белгісіз: сылқын жел сүйеді ме сүймейді ме белгісіз, бйұүеді деп жорамалдайды. Бұған сұлу Шалқар, еркелеп, сәл ұялады. Оқиға одан әрі өрбиді. «Серуендеп жүрген көк бұл көлдің бетіне көлегейлеп, айнаға қарап өзіне тамсанады. Кешкі күн екі көлге кезек-кезек шомылып жарқылдайды». Табиғаттың заңы бойынша, «айнаға қарап тамсану» – қыздарға тән құбылыс. Дей тұрғанмен, жазушы аспандағы көк бұлтты қызбен салыстырмайды, оның бір ғана қимылын сипаттап, бүтіндей бейнені қалыптастырады. Нағыз тірі табиғат. Суретшінің пейзажы шындығына келгенде тірі адамға ұқсайды: тыныс алады, дірілдейді, аймалап сүйеді, жарқырайды, мұңаяды, күледі, автор оған адамның қасиеттерін береді.
Суретшінің тиімді бейнелеу құралы парцелляция болып табылады. «Дірәлдемейді», «ұялмайды» синонимдері контекстік парцелляциялық жолмен берілген, ал көлді сипаттаған кезде мағаналық жүктемеге ие және стилистикалық қызметті атқарады.
Ғ.Мүсірепов стилінің ұйымдық ортасы оның өзі болып табылады, ол сипаттаған табиғат – ол табиғат жазушының өзі жүрген ортасы секілді. Туындының стерені оның өзі. Тілдік құралдардың көмегімен табиғатты тереңінен және керметінен сипаттайды. Ғабит сипаттаған, таулар болсын, жел немесе теңіз болсын – олардың барлығы түрлі-түсті баяуларымен, жанды мазмұнымен адам жанын оятады. Салыстыру, эпитет, кейіптеу секілді құралдар, тіпті үзіндінің қарапайым сөздері де тірі табиғатты тудырады. Ұзіндінің әрбір сөйлемі табиғат бейнесін қалыптастыруға қатысады.
Сөйлемдерді осы шақты етістігімен пайдаланылған сөздер, эмоциялық бояуы және сөздердің лексикалық мәні табиғаттың жанды бейнесін көрсетеді. Қос Шалқарды сипаттаған кезде пайдалынылған тілдік өте айшықты және жарқын, адамдардың көңіл-күйіне сәйкес келеді.
«Ер ана» әңгімесінде: «Күміс теңге секілді жарқырап тұрған көлдің үстіне төніп тұрған к, қаланың оң жағында орналасқан бақша лохмотияға айналды». Ғ.Мүсірепов біршама дұрыс сипаттау үшін өзінің туындысында көлді тиынмен салыстырып, керметтің сезімін күшейтеді. Жәй теңгемен емес, күміс теңгемен салыстарды. «Табиғаттың» концептілері күннің шомылуы, айналап сүю, судың дірілі секілді бірқатар авторлық метафораларды қолданудан байқалады. Оларда авторлық таным мен тұжырымдар бар, және осы арқылы жаратылыс бейнесін жеке түсіну орын алады. Табиғатты және оның бейнелерін сипаттаған және қалыптастырған кезде автор салыстыруларды қайталамайды, оларды бейнелеу құралдарымен шебер алмастырады: сөздің соқпақтарымен және мүсіндерімен. Табиғатты сипататғанда автор қарапайым және бояусыз сөйлемдерді пайдаланбайды. Бастапқыда өзін күйге келтіріп, шабыттанып алады да, содан кейін үнсіз сезімдердің тілінде сөйлей бастайды. Мысалы: «Күн сондай ашық, күлімдеп тұрғандай. Көгілдір аспан әдеттегйдее биік секілді. Түнде жауған ақ үлпілдек қар жер-жаһанды жібекпен жауып тастаған. Ақ пердемен жабылған жас қайыңдар сыпайы қыз секілді иіліп тұр. Қармен оралған тоғайдың астынан, ақ куропатка ұшып шыққанда, бұталардың үлпілдеген қары аздап ұшады, бейне бір ақ шіл құс оларды өз қанаттарымен былғап кеткен секілді». Көріп тұрғанымыздай, автор табиғатты сұлулығы мен әсемдігін жеткізу үшін қазақ қыздарының үлкендермен сәлемдесі кезіндегі сыпайылығы секілді лингвокультуралық белгілерді ендіреді.
Жазуш барлықу ақытта пейзажды бейнелей келе, адамдардың көз жаун алатын әрекеттерін қысқаша, дәлме-дәл және адамның табиғат бейнелерімен бірлігінде беруге талпынады. Пейзажды туындының идеясы мен сипатын ашу үшін жиі қолданады. Белгілі ғалым Тұрсынбек Кәкішев, өзінің бағасын бере отырып, былай деген болатын: «Қазақ әдебиетінде Ғабекңе тең келетін стилист болған жоқ, сондықтан да ол алыптардың ең озығы, оның дүниеге әкелгендері шынайы зергер-шебердің туыындылары болатын». Жазушының бейнелеу құралдарын табиғатты сипатату үшін пайдаланудағы шеберлігіне таңдай қағудан жалықпаймыз. Әсіресе, ауыл өмірінің бояулы бейнесін бейнелеу кезінде автор өзіне оқырманды елти кетеді. Ғабит Мүсірепов – дабыстар үйлесімін ерекше сезетін жазушы. Оның тундыларында табиғаттың бейнелерінде дыбыстық қайталанулар иі кездеседі (аллитерация, ассонанс). Мысалы : «Екі пәтерлі үй «түркпеннің» қыстауының айналасы гүлдеп тұр. Еріген судан қара жерде жылам өсіп жатқан бидайық масақтап, үлпілдеген шашақ шығара бастады. Ары қарай, жарқылдаған көлге дейін қара жер торырақта өсетін әртүрлі шөптесін өсімдікте өсіп, гүлдей бастады. Далалық жоңышқаның қызыл, сары және жасыл-көк гүлдері өте қанық көрінеді. Әр жерлерде топтасып өсетін тікенектер өзідерінің ашық-алтын сары гүлдерін жара бастады. Ауыл малдары осы жасыл жазықтыққа аяқ баспағандай. Көктем өзінің жомарт гүлдейтін және балғын шағында тұр. Қыстаудың өзі де көк шалғында орналасқан. Көктемнің салқын желі жасыл өскіндерді шайқайды. Осында жерді көргенде әрбір қазақ аяқ –қолын созып, жасыл шөтпе жатқысы келеді». «бидайық масақтап, үлпілдеген шашақ шығара бастады, қастаудың әртүрлі гүлдері ... дейін созылып жатыр» бұл табиғатты ң мерекелік сұлулығы, табиғаттың сұлулығын ұсақ-түйектеріне дейін көре білетін суретшінің зейінділігі мен нәзік қабылдауның нәтижесі.
«Салқын желі жасыл өскіндерді шайқайды» деген де табиғаттың тынық және тыныш мезетін білдіреді. Осында жерді көргенде әрбір қазақ аяқ –қолын созып, жасыл шөтпе жатқысы келеді» деген сөйлем де қазақтың кең даласының суретін, аяқ-қолды созып жатуға болатын жасыл шөптері бар жерін сүцетін әрбір ақазқтың азат жанның ішкі мәнін көрсетеді. Ғ.Мүсіреповтің кез-келген туындысында ең алдымен қазақтардың табиғатын байқауға болады. Ұлттық мазмұны мен сөз саптаулары, яғни, ұлттың санасына тән ахуалдардың бейнесі оның туындыларыны ңтілінде көрінеді.. Академик З.Ахметов былай дейді: «Қазақтың халық поэзиясында әлем мен табиғат құбылысының бейнесі ерекше орын алады. Және Кең далада көшіп –қорып, қысы мен жазын ашық аспан астында, өзенлдер мен көлдердің жағалауында өткізген өткізген халық өздерін үнемі табиғаттың құшағындағыдай сезінеді» [1,с. 316].
«Қарағайлар үйкеледі, қайыңдар көз жастарын төгеді. Аспанда бұлттар қимылсыз, бейне бір қардан жаңа тазаланған қар секілді, ақ тау сияқты жолға көлденеңінен түйе жатыр...». Суретші табиғаттың суреттері арқылы оқырманды әңгімеге даярлайды. Осы табиғат суреттерінің артында бір нәрсе пісіп жетіліп тұрғандай. Адам тағдырын табиғатпен байланыстыратын фигуралар мен топтарды, бейнелеудің құралдарын табиғат құбылыстарын сипаттау кезінде оларға жан бітіріп және тіршілікті оятын шебер пайдаланылған. Ол табиғат пен адамды бірлікте таниды. Тағиғат та адам секілді бірде көңілді, бірде қайғылы. Жазушы оны сәйкесінше әртүрлі бейнелейді. Бір кезде ол –салқын, теңдей самал желпиді, әртүрлі гүлге толы дала, қалың шөп пен гүлдер жамылған, тағы бір кезде – ол қықырлаған аяз, ысқырған боран, және т.б. Келесі қатарлардан тек адамның күші ғана табиғатты ңқатаң мінезіне жауап бере алатындығын көруге болады.: «ұшы қиырсыз түндерге қарамастан, «қарта» боран күн мен айды қайта-қайта тұтқынға алғанда, батылдық танытқан адамдар да болған». Туындылар әлеуметітк маңыздылығымен және қазақ тілінің икемдестірілгендігім ен ерекшеленеді, онда тарихпен, дәстүрлермен, халықтың материалдық және рухани мәдениетімен байланысты ақпараттар көп сақталған. Антропоцентрлік бағыттардағы біл бірліктерін зерттеу қазақ ұлтының мәдениеті мен материалдық әлемін түсіну үшін маңыздылығы өте зор. Осындай қатысты бірліктермен бейнеленген айналымдағы ой мәдениеті барлық ұлттардың өкілдеріен түсінікті болады және ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Сондықтан да автор барлық уақытта өзін-өзі танытудың дербес, жаңа жолдарын іздестіру үстінде болады. жоғарыда мысалда келтірілген ұш-қиырсыз түнді ол «қарта» боран күн мен айды қайта-қайта тұтқынға алғанда» деген бейнемен келітреді. Қазақ халқының өмірі мен тұрмысының бейнесі, оның танымының маңыздылығы «қарта» деген бір ғана сөзбен сақталған. Мал шаруашылығы – ата-бабаларымыздың айналысқан еңбегі, олар қазы-қарта жеген, қымыз ішкен, сондықтан да эпитет ретінде пайдалынған бұл сөздің әсері ерекше болады.
Ғабит Мүсіреповтің поэтикалық дискурсындағы «табиғат» қазақ халқының өмірімен, тұрмысымен және табиғатпен тығыз байланысқан көшпелі салттың өмір сүруіне жан бітіреді. Осы ретте негізгі мақсат–табиғаттың адам бейнесімен тікелей байланысын бейнелеу. Адамның іс-әрекеті мен табиғаты құбылыстары арасындағы мәңгілік байланысты оқырманның санасына дұрысырақ жеткізу. Мысалы: «Шуылдаған жел сейіле бастады. Қараңғылық, бүкіл түнді жауып, баяу құбыла бастады. Аспан алара бастады, алғашқы таңғы жұлдыздар пайда бола бастады. Біржан мен Шайза өліммен хош айтысып, оларды бүкіл түн қорғап, ауылға келді, көкжиектен алтын күн қызарып шыға бастады». Сөйлемде күннің шығуы мен таңның атуы ерекше, қайталанбас сипатқа ие. «Жамылған қараңғы, аларды, алтын күн, көкиекте пайда болды» секілді тілдік бірліктер табиғат құбылыстарын ретімен сипаттай отырып, оларды бейнелейді.
Жоғарыда аталғандардың барлығы тілдік тұлғаның – өнерлі сөзшілдің, туындыларды жаңа сөздік өрнектермен байытқан Ғабит Мүсіреповтің жоғары шеберлігін көрсетеді. Ғ.Мүсірепов тілдік бірліктерді пайдалана отырып, әрбір оқырманға этномәдени ақпаратты ұсынады. Осының арқасында оқырманды қызықтыратын тұлғалық, тек оған ғана тән автордың «тілдік әлемі» қалыптасады және тілдік бірліктер арқылы басты ұлттық қасиеттер дүниеге келеді. Көркем туныдыларда тілдік бірліктер өзінің грамматикалық мәні мен ішкі мазмұны бойынша бірбірімен үйлесімді және тығыз түптеседі, автордың тура ойын береді.
Сөйтіп, көркем туындының тіл бейнелеуінің құралдары шығарма мазмұнын түсінудің идеялық мақсатын толыққаны ашу мен тұтастай түсіну үшін жақсы мүмкіндік ашады. Ғ.Мүсірепов көрнекті суреткер, өнерлі лингвист, ғаламат тарихшы және этнограф. Біздің сөз-шебері Ғабит Мүсірепов туындыларының шексіз алабын терең зерттеуге талпынысымыз ешқашан тоқтамайды. Қанша уақыт өтсе де ол қарапайым сөзге жан бітіретін сөзсіз сөз шебері болып қала береді.
Ғабит Мүсіреповтің бүкіл шығармашалық іс-әрекетінің жолында елеулі ұстаздарының бірі А.П. Чехов болды. Чеховтық лаконизм, тұспалдаап айтудың ерекше функциялары, новеллалығы мүсіпеповттық көркем мәтіннің құрылымы мен мазмұнына айтарлықтай ықпалын тигізді. А.П.Чеховтың сөз семантикасына махаббатымен ілімінің жемісін «Аспанда болған жекпе-жек» әңгімесінің құрымынан табуға болады [2]. Қазақ тілін білуге құштарлығы жоқ адам болса да бұл шығармадағы аллитерациялық және ассонанстық дыбыс жазбасының үйлесімін, сонымен қатар субъектілік сөздегі түбегейлі мағананы сезуге болады. «Жекпе-жек» сөз үлгісінде екі мағаналық сипаттамалар біріктірілген. Этикеттік- ахуалдық символика «жеке» - жалғыз сөзіне негізделген. «Жек көру» ұғымының этимологиясына ұнатпау, дұршпандық сезім қойылған – ұнатпау, тілектес болмау, жақсы көрмеу. Қазақ тілін білетіндердің құлағына «жекпе-жек» ұғымы, мағанасының философиялық бояуы түсінікті болады. Ассоциативтік қабылдау нәзік мағаналық бояулардан қалыптасады: ір-біріне алакөздер, дос еместер, (мәтінде - қарама-қайшы пікірді ұстанатындар) – бірі бірене қарсы,бірге бір. Әңгіме сөздік жекпе-жек, философиялық талас, пікірталас жайында болып отыр.
Жазушы ерекше ахуалдардың әртүрлі көріністерін дамыта және өсіре отырып, сөздік бейненің шексіз мүмкіндіктерін паш етеді. Шығармада болған оқиғаны әркім әртүріл оқуы мүмкін. Ұшақта ерекше деп айтуға болатын тасынтық орын алады: Мүсіреповтің серігі Мартыновтың, кезінде, 1841 жылы ақын М.Ю.Лермонтовты өлтірген адамның шөбересі болып шығады. Шырғалаңға түскен әңгіме көпке ұзамай тараптардың келіспеушілігінен өткір бола түседі. Жазушы «жекпе-жек» сөз беунесін авторлық шығармаға ендіруді қажет деп санайды». Бейне нақты белгіленген: жекеп-жек, сонымен қатар әрекет орын алған орын да ынқталған – аспанда болған жекпе-жек (чеховтық «дыбысы шығатынарды, білетіндерді» еске түсіреміз, тақырыбы: «Аңшылықтағы драма», «Дуэль», «Іш пыстырарлық оқиға» т.б.). Ғ.Мүсіреповтің қаламынан сөздердің психологиялық сипаттамалары, маңанасы әртүріл атаулар бой көтереді: өткір әңгіме, сөз сайысы, жекпе-жегі... Осы белгілеулерден кейін осы бейненің келесі құраушысы естіледі: «сайысқа» (в бой) және «атыс» (дуэль).
Ғ.Мүсіреповтің поэтикасында бейненің, кейіптің көрінуі А.П.Чехотағыдай характерологиялық сипатқа енеді. Жазушы өнердің аралас түрлерінің құралдарын шебер қолданады: живопистің және кинематографтың. Әңгімелеуші өзінің қарсыласының бейнесін кинобейненің ерекше стилистикасында танытады. Көру қатарының киносценарийде қалай қабылданса, сондай түсініктің сезілетін түрі пайда болады. Осы ретте әдеби мәтінге тән авторлық ремаркаларсыз (секілді, ...солай сияқты, құдды бір, болуы тиіс, еске салады, т.бғ.), сөздік сипаттамада кадрда көрсетілуі тиіс тұстары мен ерекшеліктері анықталады. Сондықтан да автордың өткірлігі мен мезеттілігі, сонымен қатар қабыдауындағы егжей-тегжейлі айқындылығы таң қалдырады.
«Аспанда болған жекпе-жек» әңгімесе - чеховтық ұсақ-түйектерге, олардың шынайылығына, дәлдігіне, мағаналық өзара негізділігіне, және мәтін құрылымында расталған мақсаттылығының Ғ:Мүсіреповке тән мәнерлі расталуы. Кездейсоқ ақиқат: жолаушылардың креслосының өту жолының екі жағында орналасуы «жекпе-жек» деп келтірілген. «Аспанда болған жекпе-жек» бейнесінің толықтығына өзіне тән сипаттарды біртіндеп жинаумен қол жеткізілелі. Айта кететін жағдай, Ғабит Мүсірепов бүкіл әңгімеде орысша лексикалық сызбасында «дуэль» сөзін бір рет те пайдаланбаған, тек дуэльдің тура мағанасында «атыс» сөзін бір рет қолданған. Лермонтовтің дуэлі турады әңгіме болатын немесе ол ойға оралатын эпизодтарында да «жекпе-жек» ұғымы пайдаланылмаған. Ойдың негізгі мақсаты да осындай этимологиялық тәсілмен жеткізіледі: екі жекпе-жекті адамгершілік әсері бойынша жақындастыру. Ақын дуэльде көз жұмды және мәңгілік өмірге аяқ басты. Баяндаушы автор үшін жоғары ақиқат – ақынынң адамгершілік жеңісі маңызды: « Әңгіме дауда емес, шындықты ашуда ғой. Лермонтов оғын аспанға атқаны мәлім» [2, c. 555] - /Суть не в споре, а в правде. Лермонтов выстрелил в воздух, как известно- пер. С.А./. Сендіретіндей ашылған дәлелдердің бүкіл желісі әңгімелеушінің жеңісіне шүбә келтірмейді, оның бейнесі баяндаудың соңында жазушының өзінің тұлғасымен түбегейлі «сәйкес» келеді.
Баяндаушы мен жазушының «көзқарастарын» философиялық деңгейде де, композициялық тәсіл ретінде де сәйкестендіру мәтінде бәр емес бірнеше ретін автобиографиялық ұсақ-түйектер мен эпизодтарды ендірумен көрсетілген. Әңгімелеуші - «қараңғы қазақ Мүсірептің шөбересі..» «әліппеден кейін... қолына түскен бірінші орысша кітап Лермонтовтың 6ip томдығы болатын». Алайда көркем туындыларда өз сезімдері мен жағдайларын пайдалану көркем тәсіл ретінде де болуы мүмкін. Сюжетке ендірілген, Ғ.Мүсіреповтің кейбір нақтылаулар үшін Ираклий Андронниковқа хат жазуы оқиғасы да ерекше мәнерлі тәсілге саналады. Композиция поэтикасында мұндай композициялар визуалды ретінде белгіленеді. Ойдың толықтығына қол жеткізудегі олардың орындылығы әлем әдебиетінің тарихында бірнеше рет дәлелденген. Мысалы, А.Н.Толстойдың «Соғыс және бейбітшіліктегі» әскери картаның сызықтары немесе «Мален ханзадасындағы» А.Экзюперидің авторлық суреттері. Жазушы үшін аса маңызды болған жекпе-жекте мүсіреповтық қарсыластың «Аспанда болған жекпе-жек» әңгімесінің сөздің мәтініне орын тебуі баяндаудың жоғары, тарихи сенімділігіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. Оқиғаның аяқталуында Ғ.Мүсірепов орыс классиктерінде жиі кездесетін ашық түрдегі финалды пайдаланады (А.С.Пушкиннің «Евгений Онегин» романының сюжетін аяқтауды еске түсіреміз).
Қарсыластардың «диалогында» дуэльдік этикет немесе кодекстің ережелері орындалды ма екен деген сұрақ табанды пайда болады. Баяндаушы автор даудың туындауына себеп болған дуэль адал жекпе-жекпен ортақ тұсы болмағандығына сенімді. Оппоненттің де қарама-қарсы көзқарасы күрт пайда болады, ол өзінің тарғы атасын бір оқиғаның әртүрлі дәуірлерде әртүрлі қабылданатындығымен ақтауға тырысып жатыр. Баяндаушы автор үшін осы оқиғанға жүгінуі, өз қарсыласының нағыз, тарихи тегін табанды іздестіруі - бұл Лермонтов мен Мартыновтың жекпе-жегінің жалғасы. Баяндаманың тоналдылығы, әсіресе, соңында, оқырманды сенімді түрде ендіреді: «Енді кім? - дейсіз ғой.-Білмеймін» - оқырманды авторлық ойды қаблдауға, қорытынды меңгеуге жақындатады. Пікірталаста жеңімпазды анықтау мүмкін болған жоқ, алайда жекпе-жекте жеңімпаз міндетті түрде болу керек. Қатыгез фамилияны тапқан кездегі сезімнің ұшқындары ашық айғай салудан көрінеді: «Табылды. Табылды!... - Квитко!...» [2, с. 558-559]. Түпнұсқа мәтінінде де леп белгісмен және тақырыптың жалғасының болуын көзейтін көп тонды ырғақпен ашық түрдегі соңын білдіреді, мұндай жағдайда оқырманды әңгіменің оқиғалық тұсына үлкен қызығушылығының пайда болуына алып келеді.
«Ғабит Мүсірепов - қазақ жазушыларының арасындағы композициялық жинақталған және «пысықталған» жазушыларының бірі және бірегейі. Ғабит Мүсіреповтің туындыларының стилі барлық уақытта ғаламат нүкте қойылуымен сипатталатын» [1, с. 23]. Осы шыңдалғандығы, тазалығы, жазудағы нәзіктігі көптеген сыншыларға ол туралы сөз зергері деп айтуға мүміндік берді. Жазушының өзі бұған қатаң орыс әдебиеті мектебі ықпал етті деп мойындаған. Зертетушілер мен оның талантын насихаттаушылар Ғ.Мүсіреповтің феномені оның талантында ғана емес, оның ойлау әмбебаптығында, ұлттық және әлемдік әдебиеттің көптеген салаларындағы терең танымда екендігіне сенімді.
