3.Ұйқы безі, гормондары

Ұйқы безі екі түрлі ткаьнен: а) асқорыту сөлін бөлетін ацинус;

б) қанға гормондар бөліп шығаратын  және β клеткаларынан құрылған шашыранда ленгерганс аралшықтарынан тұрады. Ацинус тканінің сөлі түтікше арқылы он екі елі ішекке құйылады. Лангерганс аралшықтарында түтік болмайды, ол сөлін қанға құяды.

Ұйқы безі латынша панкреас д.а.

Ұйқы безінің сөлі түссіз, сілтілі, 1% құрғақ зат болады

, белоктардан тұрады. Реакциясы құрамындағы натрий бикарбонатының мөлшеріне байланысты. Тәулігіне ұйқы безінен 1,5-2 литрдей сөл бөлініп шығады, 10 грамдай белок жинап алуға болады, түрлі ферменттерден тұрады.

Без сөлінде трипсиноген, химотрипсиноген күйінде бөлініп шыққан трипсин мен химотрипсин белокты ыдырата алмайды. Ол үшін ішек сөлі құрамындағы әлгі ферменттер ішектің шырышты қабығында түзілетін энтерокиназа ферментімен әрекеттесуі шарт. Осы ферментті Павлов ішек сөлінен тауып, оны ферменттердің ферменті д.а. Энтерокиназа трипсиноген ферментін трипсинге, ал трипсин басқа ферменттерд, айталық химотрипсиногенді химотрипсинге айналдырады.

Ұйқы безі сөлінің құрамында полипептидтерді, пептидтерді ыдырататын карбоксипептидаза эластаза ферменттері, РНҚ-ны нуклеидтер сатысына дейін ыдырататын рибонуклеаза ферменті бар.

Ұйқы безінің сөл шығару кезеңдері.

Аш қарында ұйқы безі он екі елі ішекке аздап сөл шығарып тұрады. Сөл шығару себебіне қарай бұл прцесті күрделі екі кезеңге- рефлекс және қан арқылы химиялық жолмен сөл шығару кезеңдеріне бөлуге болады.

Рефлекс арқылы сөл шығару кезеңдері: шартты және шартсыз рефлекстермен реттеледі. Ұйқы безі тамақ ауызға келіп түскенше сөл шығара бастайды, рефлекстік доға ми қыртысы арқылы өтеді. Одан әрі сөл шығару тамақ ауызға түскеннен кейін үдей түседі.

Қан арқылы түрлі хим.заттармен, айталық гармондармен ұйқы безіне әсер ете отырып, оның сөл шығару қабілетін күшейтуге болады. Хим. заттар сөл шығару процесін ұзартады.

Қатарынан бірнеше фистула қойылған иттің он екі елі ішегінің шырышты қабығын тұз қышқылы сіңген тампонмен тітіркендірсе, ұйқы безінде сөл шығару процесі күшейе түседі. Павлов оны рефлектік процесс деп есептеді. Биллс пен Старлинг Павлов тәжірибесін растай келіп, ұйқы безінің сөл шығару қабілетін тұз қышқылы қалай күшейтетінін анықтап берді. Тұз қышқылы он екі елі ішектің шырышты қабығында түзілген гармон – просекретинді секретинге айналдыратынын, қанға сіңген соң секретин ұйқы безіне әсер етіп, одан көп мөлшерде сөл шығаратынын дәлелдеді. Хейнер мен Рейнер он екі елі ішектің шырышты қабығында панкреозимин түзілетінін, қан арқылы осы ішекке құйылатын өт көлемін де көбейтетінін байқады.

2-билет.

1.Ағзаның ішкі ортасы туралы түсінік

Қан, лимфа және тінаралық сұйықтық ағзаның ішкі ортасын құрайды. Жасуша тіршілігі үшін осы ішкі ортаның оның ішінде қан құрамының физикалық, химиялық, биологиялық қасиеттері тұрақты болуы шарт. Тек осы тұрақтылықтың арқасында ағза сырттағы құбылмалы да күрделі өзгерістерге төтеп бере алады. Ішкі тұрақтылықтың өмір үшін аса қажет шарт екеніне тұңғыш көңіл бөлген француз физиологі Клод Бернар еді. Ағзаның ішкі сұйықтық ортасының салыстырмалы тұрақтылығы тіршілікті сақтауда өте қажет. 1929ж. Америка физиологі Уолтер Кэннон ішкі ортаның, ағзаның басты-басты биологиялық көрсеткіштерінің/константалардың/ тұрақтылық дәрежесін белгілеу үшін гомеостаз деген жаңа термин ұсынды. Гомеостаз деп қан көлемі мен құрамының және физикалық, химиялық, биологиялық қасиеттерінің тұрақтылығы, яғни барлық биологиялық константаларды /артериялық қан қысымы, дене қызуы т.б./ айтады.

Қан- адамның, жан-жануарлардың тіршілік етуіне аса қажетті сұйықтық. Жарақаттану салдарынан қанның 25-30% сыртқа ағып кетсе, тіршілікке қауіп төнеді, ал 50% ағып кетсе өледі. Қан тамырда жылжымай тоқтап қалса не қан ағысы тым баяуласа адам өлуі мүмкін