Błuszkowski, „Stereotypy narodowe w świadomości Polaków”

I Autor bada stereotypy narodowe funkcjonujące w świadomości Polaków. Stara się przy tym odpowiedzieć na pytanie jakim jesteśmy narodem:

1. pierwsza hipoteza zakłada, ze Polacy są społeczeństwem otwartym wobec innych, tolerującym odmienność i wielość tożsamości etnicznych, dopuszczającym zapożyczenia z innych kultur narodowych, będące koniecznym warunkiem modernizacji kraju

2. druga hipoteza zakłada, że Polacy są społeczeństwem zamkniętym, etnocentrycznym, uznającym separatyzm kulturowy za skuteczny sposób zachowania ich tożsamości narodowej

Autor nie odpowiada jednoznacznie na postawione pytanie o charakter naszego społeczeństwa. Wykazuje jednak, że skłonność nr.1 jest korzystniejsza, gdyż w przypadku Polski, postawa taka ułatwiałaby likwidację opóźnień i dystansu cywilizacyjnego wobec krajów wysokorozwiniętych. Ponadto autor wykazuje, że skłonność nr.1 jest uwarunkowana etnicznie. Zatem mobilizacja społeczeństwa, ukierunkowana na rozwój społeczny, polityczny, gospodarczy, jest zależna od wyposażenia etniczno-politycznego narodu. Niestety skłonność nr.1 może rodzić obawy o możliwą utratę tożsamości etniczno-kulturowej, stając się źródłem partykularyzmu (dążenie do odcięcia, uniezależnienia) narodowo-państwowego, postaw etnocentrycznych oraz niechętnego stosunku do zmian systemowych- czyli skłonność nr. 1, może prowadzić do skłonności nr.2.

II „Autostereotyp narodowy jako korelat tożsamości zbiorowej narodu”- tytuł podrozdziału. W tej części swojego wywodu, autor powołuje się na autorytet w danej dziedzinie- W. Lippmanna. Lippnann wymienia model (system) stereotypów: Autostereotyp- stereotyp będący obrazem własnej grupy (podmiot i przedmiot autostereotypu jest ten sam). Heterostereotyp- obraz jednej grupy utrwalony w świadomości innej grupy(podmiot postrzegający i przedmiot postrzegany są różne).

Otóż wg. Lippmanna autostereotypy są b. istotną częścią tożsamości narodowej, gdyż dają gwarancję poczucia własnej wartości, pozycji i praw w świecie. Zatem autostereotyp zajmuje centralne miejsce w systemie stereotypów, wypełniając ważne funkcje autoidentyfikacyjne i obronne. W rezultacie autostereotyp jest obrazem własnym, w którym odtwarzamy i chronimy swą tożsamość.

Autostereotyp jest wytworem kultury symbolicznej i podlega dwóm kryteriom: semiotycznemu i aksjologicznemu. Zgodnie z kryterium semiotycznym autostereotyp obejmuje takie zachowania ludzi, które są znakami rozpoznawczymi, samookreślającymi grupę. Zgodnie z kryterium aksjologicznym, autostereotyp jest wartością, którą grupa wyznaje i kultywuje. Zatem autostereotyp tworzy obraz grupy z jednej strony, z drugiej strony wyraża grupowe dążenia i interesy.

Wg A. Kłoskowskiej w naszych głowach istnieją mapy grup narodowych, ułatwiające poruszanie się w świecie obcych kultur. Wynika stąd zależność między postrzeganiem siebie i innych. Inaczej mówiąc- poznając siebie i tworząc obraz własnej grupy narodowej w formie autostereotypu, czynimy to na tle wyobrażeń o innych grupach narodowych, (heterostereotypów). Zatem lippmanowski „system stereotypów” powstaje w kontekstowej zależności- postrzegania siebie i otoczenia. Taka kontekstowa zależność stereotypów ma 2 wymiary: 1. poszukiwanie podobieństw i różnic między autostereotypem i heterostereotypami, 2. współzależności percepcyjne między heterostereotypami różnych narodów. Wbrew pozorom badanie kontekstowe ukazuje zarówno skłonności percepcyjne, postawy jak i reakcje emocjonalne. „Stereotypy mówią i o tych, co w nie wierzą, i o tych, których dotyczą” (A. Kołakowski).

W strukturze postrzegania otoczenia narodowo-państwowego przez Polaków znajduje się grupa 21 narodów, które są im znane i uznawane za ważne. W pierwszej kolejności Polacy wymieniają społeczeństwa krajów w bezpośrednim sąsiedztwie Polski: Białorusinów, Czechów, Litwinów, Niemców, Rosjan, Słowaków, Ukraińców. W drugiej kolejności wymieniają społeczeństwa sąsiedztwa europejskiego Polski: Anglików, Austriaków, Francuzów, Hiszpanów, Holendrów, Szwedów, Węgrów, Włochów. Te 15 społeczeństw tworzy europocentryczną strukturę postrzegania Polaków. Jeżeli uwzględnimy jeszcze inne znane narody- Amerykanów, Kanadyjczyków, Żydów (cyw. Zachodnie), Turków (pogranicze Europy i Azji), stworzymy euroatlantycką strukturę postrzegania Polaków. Dla pełniejszego obrazu należy dodać jeszcze- Japończyków (wysoki poziom cywilizacyjny) i Chińczyków (najliczniejszy naród świata).

Wyodrębnienie grupy narodów znanych i ważnych dla Polaków było istotnym elementem badań nad autostereotypem narodowym. Należało przy tym wykazać genezę i funkcje polskiego autostereotypu, a także porównać jego treść z zawartością heterostereotypów. Takie porównania pozwoliły odpowiedzieć badaczom na pytanie czy jest to układ odniesienia pozytywnego, czy negatywnego, a zatem dawało odpowiedz na pierwsze pytanie- czy Polacy są narodem otwartym czy zamkniętym.

Kłoskowska pojęcie autostereotypu narodowego wiąże z pojęciem tożsamości narodowej („utrwalone i przekazywane z pokolenia na pokolenie wzory kulturowe autopercepcji wspólnoty narodowej, należące do zakresu symbolicznej kultury, będące przekazywalną innym narodom oraz niezbywalną własnością tej wspólnoty” Błuszkowski) .

Bokszański prowadząc badania tożsamości wspólnot narodowych, stwierdził iż istnieją dwie różne podstawy określenia tożsamości- grunt antropologiczny, uznający kulturę za podstawę zbiorowej tożsamości, gdyż kultura spaja zbiorowość, dyktuje styl, wzory i wartości kulturowe oraz reakcje emocjonalne i umysłowe członków danej zbiorowości, -grunt socjologiczny , który tożsamość narodową traktuje w trybie teoretycznym, doktrynalnym, niekiedy ideologicznym i politycznym, a przedmiotem badania czyni grupy społeczne, nadające kształt danej tożsamości narodowej.

Mimo wszystko tożsamość narodowa nie może być używana jako kategoria analityczna, gdyż jest to byt idealny w weberowskim rozumieniu- jest ona abstrakcyjnym pojęciem. Lecz stanowi także „autoidentyfikację kolektywną wspólnoty narodowej”, „jest następstwem samoistnego, aktywistycznego, procesu autoidentyfikacyjnego zachodzącego w zbiorowości narodowej, opierającej swa odrębność i pozostawanie tą samą zbiorowością na samowiedzy, samookreśleniu i samo-umiejscowieniu w otoczeniu narodowo-państwowym”. (cyt. z Błuszkowskiego).

Rodzaje tożsamości narodowej wg Kołakowskiego- historyczna, antycypacyjna. Tożsamość historyczna narodu opiera się na pamięci narodowej, w której utrwalone są jego początki i późniejsze dzieje. Tożsamość antycypacyjna- dotyczy pojmowania przez naród nadchodzącej przyszłości (jakim narodem chciałby być wśród innych narodów, jak postrzega swoje szanse i zagrożenia). Podążając za myślą Kołakowskiego, Błuszkowski wyciąga tezę, iż zrekonstruowanie obrazu narodu z punktu widzenia jednostki, doprowadzi do stwierdzenia, iż „ Autostereotyp narodowy jest korelatem empirycznym tożsamości narodowej”(czyli po prostu: tożsamość narodowa widziana oczami jednostki to autostereotyp narodowy). Stąd też możemy wyodrębnić (wciąż nawiązując do badań Kołakowskiego) autostereotyp tradycyjny i autostereotyp historyczny.

III. Autostereotyp tradycyjny – ukształtowany w przeszłości, niezbywalny składnik autostereotypu, zapewnia ciągłość poczucia odrębności narodowej w przeszłości i teraźniejszości. Polacy swoją odrębność i swoistość narodową, jako elementy świadomości zbiorowej wymieniają- nadużywający alkoholu, wierzący, ceniący życie rodzinne, honorowy, rozrzutny, odważny, leniwy, lekkomyślny, uczynny, niezdyscyplinowany.

Autostereotyp Polaka w znacznym stopniu różni się od stereotypu typowego Europejczyka. Polacy przypisują sobie wartości wspólnotowe (narodowe, religijne, rodzinne). Z kolei u Europejczyków dostrzegają orientację indywidualistyczną- ważniejsza jest dla nich praca niż rodzina, dążą do osiągnięcia sukcesu, są bardziej zaradni, są oszczędni, żyją w lepszych warunkach, są lepiej wykształceni. Ponadto autostereotyp Polaków wykazuje ogromną trwałość tradycyjnego obrazu własnego tkwiącego w narodowej samoświadomości! Na taki stan wpłynął w szczególności okres utraty niepodległości. Wówczas wykształcała się świadomość narodowa Polaków! Głównie dlatego iż istniała potrzeba samookreślenia i obrony narodowej tożsamości. Państwa zaborcze zmierzały do wykorzenienia tradycji narodowych i do narzucenia obcego języka czy kultury, ale osiągnęły odwrotny skutek- naród zaczął dążyć do niepodległości. Ukształtowała się świadomość powstańcza, a wiek XIX ukształtował ponadto tożsamość narodową Polaków w postaci tyrtejskiej (literatura romantyczna, walka za ojczyznę, polski patriotyzm znany w całej Europie). I tak, ówczesny lęk o utrzymanie narodowej tożsamości, dziś skutecznie wyparł możliwość podjęcia wysiłku modernizacyjnego kraju, który podniósłby Polskę na wyższy poziom cywilizacyjny.

Zatem tradycyjny autostereotyp Polaków ma postać patriotyczno-heroiczną. Idee niepodległościowe, ukształtowane w XIX wieku, wyrażające się w zawołaniu Bóg- Honor- Ojczyzna, stały się podstawą zbudowania własnego obrazu w okresie porozbiorowym, a także nadal stanowią ważny składnik polskiego autostereotypu. Ów tradycyjny stereotyp nawiązuje do trzech sylwetek: Polaka- katolika, Polaka- patrioty, Polaka- człowieka honoru.

Polak- katolik. Religijność ma znaczącą pozycję w strukturze autostereotypu Polaków. Wynika to z historycznych wydarzeń- religię zespolono z patriotyzmem (przez co stworzono- emocjonalną motywację do wyrzeczeń i poświęceń dla narodu, oparcie w wierze, nadzieję na lepszą przyszłość; kościół umożliwiał kultywowanie polskości i spajał naród w nieszczęściu). Konstytucja 3 Maja uznawała wiarę rzymsko-katolicką za panującą religię narodową, zabraniała odejścia do innej wiary, pod karą apostazji.

Polak- patriota. Ten składnik autostereotypu dawał poczucie przynależności i więzi z polską zbiorowością narodową. Motywował do odzyskania narodowej autonomii. Polski patriotyzm ukształtował się w tradycji romantycznej- bohater-powstaniec, gotowość do poświęceń, śmierć na ołtarzu ojczyzny. Dlatego przez ostatnie 200 lat, z ideą niepodległościową zdecydowanie przegrywała idea wydobycia kraju z zacofania cywilizacyjnego! Modernizacja została zepchnięta na dalszy plan, europeizacja i demokracja przegrywały z przywiązaniem do języka i obyczajów przodków. Stąd postawy obronne i etnocentryczne!

Polak- człowiek honoru. Honor jest dla Polaków synonimem godności. W autostereotypie występuje jako symbol i wartość narodowa, jest utożsamiany z dumą narodową. Honor i duma narodowa kompensowały brak własnej państwowości, stanowiły rodzaj samoidealizacji zbiorowości narodowej, pobudzały wiarę w odzyskanie wolności. Pojęcie honoru odnosiło się w przeszłości do szlachty, a opisywało cechy rycerskie- odwagę, męstwo, waleczność. Stopniowo cechy te rozprzestrzeniły się na pozostałe grupy narodowe. A w czasach niewoli mentalność szlachecka okazała się dobrym podłożem do pielęgnowania poczucia narodowej godności. Lekkomyślność, szeroki gest, rozrzutność (wzór szlacheckiej pańskości) zaspokoiły potrzebę wielkości członków upokorzonego narodu i utrzymały poczucie narodowej tożsamości.

Jak widać autostereotyp Polaków doby współczesnej jest nasycony w dominującym stopniu treściami etnocentrycznymi, zorientowanymi na zachowanie odrębności kulturowych i tożsamości kulturowej w takiej postaci, która nie jest w stanie motywować do szybkiej i skutecznej modernizacji . Wzory Polaka- patrioty, Polaka- katolika, Polaka- człowieka honoru, połączone z kultywowaniem życia rodzinnego i ciągłością tradycji narodowych, nie pozwalają odpowiedzieć pozytywnie na pytanie- „Jakim narodem są Polacy- otwartym czy zamkniętym?”. Jednak przyszłość Polski, spleciona z przyszłością europejską wymaga przyspieszenia zmian. Zatem Polacy powinni czym prędzej przejść ewolucję samoświadomości narodowej od autostereotypu tradycyjnego do autostereotypu antycypacyjnego.

IV. Autostereotyp antycypacyjny Polaków – odnosi się on do postrzegania swojego narodu w przyszłości. Nie oznacza to odrzucenia autostereotypu tradycyjnego, możliwe jest współwystępowanie lub synteza obu autostereotypów.

W przypadku Polaków występują przesłanki do ukształtowania się nowego typu samoświadomości, która sprzyjałaby wyzwaniom cywilizacyjnym kraju i jednoczącej się Europy. Zrastanie się europejskiej wspólnoty państwowej jest konieczne, lecz pojawiają się problemy pomiędzy państwowym obywatelstwem, a świadomością narodową. Otóż kraje wspólnoty są nadmiernie przywiązane do tradycyjnej suwerenności narodowej, a to utrudnia procesy zrastania wspólnoty. W efekcie UE nie posiada przykładowo europejskiej opinii publicznej, która dodatkowo stymulowałaby procesy integracyjne na naszym kontynencie.

Otwartość postawy narodowej można określić za pomocą prostego badania- kryterium akceptacji bądź odrzucenia nowej identyfikacji narodowej (A. Kłoskowska) Czyli respondentom zadawano pytanie- „ Gdyby nie był(a) Pan(i) Polakiem (polką), do którego narodu chciał(a)by Pan(i) należeć?”. Większość Polaków deklaruje postawę otwartą na inne narody. Najczęściej preferowane identyfikacje państwowe- amerykańska (25,2%), niemiecka(22,4%), francuska(19,6%), włoska(13,1%), angielska(12,2%), kanadyjska(10,8%), szwedzka(9,0%), holenderska(8,9%), hiszpańska(7,0%)...Otwarci więc jesteśmy na kraje rozwinięte gospodarczo cywilizacji euroatlantyckiej, do tych też krajów Polacy deklarują najwyższy stopień otwartości i zbliżenia. Dystans Polacy deklarują do Chińczyków i Żydów, a największy dystans mają do Rosjan, Ukraińców, Białorusinów, Turków.

Najwyżej ocenianymi narodami są przez Polaków narody cywilizacji euroatlantyckiej(podobnie jak w teście nowej identyfikacji narodowej).

Autostereotyp antycypacyjny Polaków jest tworzony przez- 1.porównanie treści tradycyjnego autostereotypu Polaka z treścią heterostereotypów (określanie różnic i podobieństw) 2. możliwość przejęcia przez Polaków cech narodów da których aspirują.

Typy narodów rozróżniane przez Polaków pośród heterostereotypów: narody demiurgiczne-tworzące historię (np. Amerykanie- aktywni, bogaci, nowocześni, przedsiębiorczy, Japończycy-pracowici, nowocześni, postępowi, zdyscyplinowani). Narody będące dobrymi gospodarzami. (np. Szwedzi- czyści, bogaci, gospodarni, lubiący porządek, Niemcy- lubiący porządek, bogaci, zdyscyplinowani). Narody ludyczne- lubiące się bawić (np. Francuzi- kulturalni, lubiący się bawić, inteligentni, towarzyscy, bogaci, Włosi- weseli, lubiący się bawić, towarzyscy, rozrzutni, otwarci, lekkomyślni). Narody oparte na tradycji- (np. Anglicy- konserwatywni, bogaci, oszczędni, tradycjonalistyczni, egoistyczni, honorowi, zarozumiali, inteligentni, kulturalni, Żydzi- wierzący, oszczędni, zamknięci, fanatyczni, tradycjonalistyczni, zarozumiali, stroniący od zabawy). Narody zacofane (jako taki postrzegają się Polacy, Białorusini- biedni, nadużywający alkoholu, zacofani, niegospodarni, bierni, leniwi, niewykształceni, nieprzedsiębiorczy).

Jak wypadają podobieństwa i różnice autostereotypu Polaków wobec heterostereotypów innych narodów? Otóż okazuje się, że Polacy nie postrzegają się ani jako naród ludyczny, demiurgiczny, ani nie są dobrym gospodarzem, ani nie uważają do końca, że są narodem zacofanym. Polacy postrzegają siebie jako naród oparty na swoistej tradycji (religia, cnoty patriotyczne, wybujałe poczucie godności narodowej)dającej im poczucie wartości, połączonej ze stylem ludycznym, a właściwie biesiadnym, połączonym z nadużywaniem alkoholu, a także takie cechy jak- rozrzutny, leniwy, lekkomyślny. A takiemu wybujałemu poczuciu godności towarzyszy kompleks niższości (sprzeczność!!!) wobec narodów ludycznych, demiurgicznych, będących dobrymi gospodarzami i takich opartych na tradycji.

Sprzeczność ta jest trwale się utrzymująca, ale może zostać usunięta poprzez tworzenie się nowego autostereotypu, w wyniku aktualizacji autostereotypu antycypacyjnego. Jak wiemy, jest to możliwe, gdyż obraz otoczenia narodowo-państwowego Polaków jest bipolarny: zachodnie społeczeństwa postrzegamy pozytywnie, a wschodnie negatywnie! Widzimy zatem kontrast i wiemy, w którym kierunku dążyć- silnie aspirujemy do bycia społeczeństwem zachodnim. Stwarza to psychologiczne przesłanki do przyjmowania cech i wartości przypisywanych owym społeczeństwom. Wówczas znikną również sprzeczności między wybujałym poczuciem godności, a kompleksem niższości. Cały ten proces będzie stymulowany przez ogólnoeuropejskie procesy integracyjne. Tymczasem granice Polski staną się granicami UE. Zatem Polacy muszą usunąć dystans emocjonalny, nacechowany urazami i uprzedzeniami wobec wschodnich sąsiadów i dla strategicznego dobra ukształtować nowe, otwarte stosunki międzynarodowe.

9 – 10. Polityka jako zjawisko społeczne.

Pojęcie polityki. Typy prawomocnego panowania wg M. Webera. Władza polityczna i ekonomiczna wg S. Ossowskiego. Kultura polityczna.

TRZY CZYSTE TYPY PRAWOMOCNEGO PANOWANIA - M. WEBER

PANOWANIE - tzn. prawdopodobieństwo, że określony rozkaz zostanie wykonany, może opierać się na różnych motywach posłuszeństwa. W postaci czystej istnieją tylko trzy typy „podstaw prawomocności” panowania, których każdy, - jeśli rozpatrujemy typ czysty - wiąże się zasadniczo odmienną strukturą społeczną zespołu zarządzającego oraz środków zarządzania.

1). PANOWANIA LEGALNE - na mocy ustanowienia. Najczystszym typem takiego panowania jest władza biurokratyczna. Ideą podstawową tego typu władzy jest przeświadczenie, że można tworzyć swobodnie dowolne prawa i zmieniać je za pomocą formalnie poprawnego prawodawstwa. Posłuszeństwo obowiązuje nie wobec osoby na mocy jej swoistego prawa, lecz wobec ustanowionej zasady, która określa, komu i w jakim stopniu jest ono należne. Obowiązek posłuszeństwa jest ujęty w ramy pewnej hierarchii stanowisk, podporządkowującej niższe stanowiska wyższym oraz regulującej procedurę składania zażaleń. Podstawą funkcjonalności przedmiotowej jest dyscyplina organizacyjna.

- typ panowania „legalnego” reprezentują nie tylko nowoczesne struktury państwa i wspólnoty lokalnej, lecz w równej mierze stosunki władzy w prywatnym przedsiębiorstwie kapitalistycznym, w dowolnej organizacji czy stowarzyszeniu, które dysponuje rozbudowanym i hierarchicznie zorganizowanym zespołem zarządzającym. Nowoczesne organizacje polityczne są jedynie najwyraźniejszymi przedstawicielami tego typu.

- biurokracja jest technicznie najczystszym typem panowania legalnego. Ale żadne panowanie legalne nie bywa wyłącznie władzą biurokratyczną tzn. sprawowaną przez zatrudnionych w oparciu o umowę i mianowanych urzędników. Podobnie jak zespół zarządzający prawie nigdy nie ma charakteru wyłącznie biurokratycznego, lecz zazwyczaj w zarządzaniu uczestniczą na różne sposoby osoby wybitne i przedstawiciele grup interesu. Decydujące jest jednak to, że ciągłość pracy opiera się w głównej mierze i coraz bardziej na siłach biurokratycznych.

- biurokracja nie jest jedynym typem panowania legalnego. W okresie powstania nowoczesnego państwa ciała kolegialne przyczyniły się istotnie do rozwoju panowania legalnego. W szczególności zawdzięcza im swe narodziny pojęcie „urzędu”. Instytucja urzędników wybieranych odegrała ze swej strony ogromną rolę w prehistorii nowoczesnego zarządzania biurokratycznego.

2). PANOWANIE TRADYCYJNE - na mocy wiary w świętość istniejących od dawna porządków i potęgi panujących. Jej najczystszym typem jest władza patriarchalna. Opiera się na stosunkach charakterze wspólnoty, typem rozkazującego jest „pan”, słuchającego „poddany”, zespół zarządzający ma charakter „służby”. Zakres obowiązywania prawomocnych rozkazów poszczególnego sługi kształtuje się od przypadku do przypadku, zależnie do upodobania pana, któremu podporządkowany jest on całkowicie, gdy chodzi o występowanie w ważniejszych lub wyższych rangom rolach. Stosunkami w zespole zarządzającym rządzi osobista lojalność sługi, nie zaś obowiązki służbowe i dyscyplina służbowa. Jeśli chodzi o pozycje sługi występują tu dwie charakterystycznie różne formy:

- czysto patriarchalna struktura zarządzania: słudzy pozostają w całkowitej zależności od pana. Rekrutuje ich się bądź to w sposób czysto patrymonialny- niewolnicy, poddani, bądź niepatrymonialny-faworyci. Technicznymi środkami zarządzania rozporządza całkowicie, według własnego uznania, pan. Najczystszym typem takiego panowania jest władza sułtana.

- struktura stanowa: słudzy nie są osobistymi sługami pana, lecz ludźmi niezależnymi dzięki własnej pozycji osób społecznie wyróżnionych. Urząd zostaje im nadany na mocy przywileju lub koneksji pana albo prawo do urzędu uzyskują na mocy kontraktu i nie można go ich patriarchalizmem.

Panowanie patriarchalne jest jedynie najczystszym typem panowania tradycyjnego. Ukształtowany przez wychowanie i przyzwyczajenie szacunek dziecka wobec głowy rodziny stanowi skrajnie typowe przeciwieństwo, z jednej strony - pozycji robotnika kontraktowego w przedsiębiorstwie, z drugiej zaś postawy emocjonalnej wierzącego członka gminy wobec proroka. Faktycznie wspólnota domowa jest komórką rodząca tradycyjne stosunki władzy.

Panowanie stanowe wszelkiego typu, opierające się na bardziej lub mniej trwałym zawłaszczeniu władzy administracyjnej, jest w porównaniu z patriarchalizmem o tyle bliższe panowaniu legalnemu, o ile dzięki gwarancjom, jakie towarzyszą przywilejom, ma ono charakter panowania legitymizującego się swoistą „podstawą prawną”, której pozbawione są struktury patriarchalne z ich zarządzaniem całkowicie uzależnionym od samowoli pana. Z drugiej strony, surowa dyscyplina oraz brak swoistych uprawnień zespołu zarządzającego w układzie patriarchalnym są bliższe dyscyplinie panowania legalnego niż rozczłonkowane i uprawiane stereotypowo, w wyniku zawłaszczenia, zarządzanie w strukturach stanowych, zaś państwa.

3). PANOWANIE CHARYZMATYCZNE - na mocy uczuciowego oddania osobie pana oraz uznania dla jego niezwykłych talentów (charyzma) w szczególności zdolności magicznych, bohaterstwa, mocy ducha i mowy. Źródłem osobistego oddania jest tu egzaltacja, jaką budzi coś wiecznie nowego, niecodziennego, niebywałego. Najczystsze typy władzy charyzmatycznej to władza proroków, bohaterów wojennych, wielkich demagogów. Posłuszeństwo „ucznia” trwa tak długo, jak długo uznaje się te cechy przywódcy - jako charyzmę utwierdzają dowody. Oryginalną postacią charyzmatycznego orzecznictwa prawnego i rozstrzygania sporów jest ogłaszanie wyroków przez panującego i ich uznawanie przez wspólnotę posiadające moc obowiązującą, chyba, że pojawi się konkurencyjne orzeczenie pretendujące do charyzmatycznej ważności. W tej sytuacji dochodzi do walki przywódców, którą ostatecznie rozstrzyga jedynie zaufanie wspólnoty, przy czym słuszność w może być tylko po jednej stronie, po drugiej zaś nieprawość nakazująca czynienie pokuty.

a) R. Sohm - opis panowania charyzmatycznego w gminie wczesnochrześcijańskiej. Wyprawy myśliwskie i wojenne, wymagające wodzów o niezwykłych kwalifikacjach osobistych, stanowią świecką, magia zaś „duchowną” sferę przywództwa charyzmatycznego. Charyzmatyczny polityk-jest produktem miast-państw Zachodu. W państwie-mieście Jerozolimie występuje on jedynie w religijnym kostiumie, jako prorok, natomiast ustrój Aten całkowicie odpowiadał istnieniu „demagogów”, bez których machina państwowa nie funkcjonowałaby ani przez chwilę.

b) Autorytet charyzmatyczny opiera się na „wierze” w proroka, na osobistym „uznaniu” dla charyzmatycznego bohatera wojennego lub demagoga i umiera wraz z nim. Jednakże ich autorytet nie wywodzi się z owego uznania poddanych, lecz na odwrót, wiara i uznanie stanowią obowiązek, którego dopełnienia wymaga dla siebie przywódca legitymizujący się charyzmą, a naruszenie, którego karci.

c) Charyzmatyczny władca musi sprawdzić się jako pan „z łaski bożej”, poprzez cuda, dobrobyt zwolenników lub poddanych. Dopóty jest uznawany, dopóki stać go na to. Jeśli opuszcza go powodzenie, jego panowanie chwieje się. Przyzwyczajenie do tradycji oraz „prestiż” splatają się z wiarą w doniosłość panowania formalnie prawomocnego. Zachwianie któregoś z tych składników prowadzi do zachwiania przekonań i prawomocności. W stosunkach pana z zespołem zarządzającym obowiązuje następująca zasada: pan, dzięki atomizacji członków zespołu oraz solidarności, jaką każdy z nich wobec niego odczuwa, jest w obliczu sprzeciwu wspólnego słabszy jest zawsze wtedy, gdy-jak to czyniły liczne administracje-członkowie zespołu zjednoczą się.

d) Panowanie charyzmatyczne jest swoistą, niezwykłą i całkowicie osobową postacią stosunków społecznych. Wówczas, gdy istnieje a nawet później, gdy zabraknie nosicieli charyzmy, wykazuje tendencje do przekształcania się w coś przyjętego. Owo uznanie władzy za coś przyjętego następuje poprzez:

I. tradycjonalizację porządków

II. przekształcenie się charyzmatycznego zespołu zarządzającego w zespół legalny w drodze zawłaszczenia wew. lub zespolonych z przywilejami praw pracy

III. przekształcenie sensu samej charyzmy

Kwestie te można postrzegać na różne sposoby: bierne oczekiwanie na pojawienie się nowego władcy, którego cechy charyzmatyczne są już uwierzytelnione lub, które on już posiada, zmienia się w aktywne działanie na rzecz znalezienia go, szczególnie, gdy jego przyjście się odwleka, a z trwałością organizacji panowania wiążą się poważne interesy. Działanie to przybiera postać:

3. poszukiwania oznak kwalifikacji charyzmatycznych, np. poszukiwanie nowego Dalaj Lamy.

2. Odwołania się do wyroczni, do losu lub innych technik desygnowania. Wiara w osobę wyposażoną w kwalifikacje charyzmatyczne przekształca się w ten sposób w wiarę w odpowiednią technikę.

3. Desygnowania osoby posiadającej kwalifikacje charyzmatyczne, czego dokonują:

5. Sam nosiciel charyzmy - desygnowanie następcy

2. Uczniowie lub zwolennicy posiadający kwalifikacje charyzmatyczne pod warunkiem, że dołącza się do tego uznanie wspólnoty religijnej lub militarnej.

3. Wierzący w charyzmę dziedziczną w myśl przekonania, że kwalifikacje charyzmatyczne ma się we krwi. Wiara odnosi się tu do „prawowitego” dziedzica dynastii. Uprawnienia władcy są, więc całkowicie niezależne od jego cech osobistych.

6. Rytualna reifikacja charyzmy. Wiara, że jest ona pewną magiczną jakością, którą można przekazać lub ukształtować przez jakiś akt sakramentalny.

8. Charyzmatyczna zasada prawomocności, autorytarna w swym pierwotnym znaczeniu, może być przekształcana w zasadę antyautorytarną. Opiera się na uznaniu przez poddanych konkretnej osoby o sprawdzonych kwalifikacjach charyzmatycznych.

S. OSSOWSKI - „O STRUKTURZE SPOŁECZNEJ…”

Transakcje ekonomiczne - wymiana dóbr i usług, każdy z kontrahentów uzyskuje coś od swego partnera, dając mu w zamian coś, na czym owemu partnerowi zależy.

Władzę ekonomiczną nad swoim partnerem ma ten: 1) kto rozporządza typem dóbr bardziej nadającym się do wymiany w danym środowisku 2)kto rozporządza większą ilością dóbr przeznaczonych na wymianę 3) czyja sytuacja jest bliższa sytuacji monopolisty.

W ustroju o gospodarce pieniężnej typem dóbr najbardziej podatnym do wymiany w normalnych warunkach rynkowych jest specjalne narzędzie wymiany - pieniądz.

Władza ekonomiczna jednostki jest tym większa, im większą liczbę transakcji może ta jednostka przeprowadzić. Wraz z bogactwem wzrasta wtedy nie tylko intensywność władzy ekonomicznej, ale też jej zasięg. Jest to władza wynikająca z posiadania środków produkcji, władza w stosunku do tych, którzy środków produkcji nie posiadają, więc chcąc mieć środki do życia, muszą wynajmować swoją pracę.

Według pisarzy reprezentujących mieszczański liberalizm wszelką władzę ekonomiczną należy traktować jako władzę tych, którzy posiadają większą ilość dóbr, którymi można pozyskiwać innych ludzi.

TYPY STOSUNKÓW POMIĘDZY WŁADZĄ POLITYCZNĄ I KLASĄ UPRZYWILEJOWANĄ.

1)Dla klasycznego ustroju kapitalistycznego charakterystyczna jest przewaga władzy ekonomicznej nad władzą polityczną. Typem idealnym będzie ustrój, gdzie rząd (wg. Olivieri jednego z socjalistów włoskich) stanowi „komitet wykonawczy władzy uprzywilejowanej”, w której rękach znajdują się środki produkcji. Jest to rząd niestały, utrzymujący się przy władzy dzięki decyzjom klasy posiadającej.

2)Rząd może jednak służyć interesom klasy uprzywilejowanej nie tylko wtedy, gdy jest jej funkcjonariuszem. Może to być forma przymierza i podziału funkcji pomiędzy grupą dysponującą legalnymi środkami przemocy i grupą, która włada środkami produkcji. Zamiast podporządkowania władzy politycznej mamy wzajemną zależność między władzą polityczną a ekonomiczną: grupa rządząca daje opiekę klasie uprzywilejowanej, a ona bierze na siebie funkcje organizowania produkcji i dostarcza grupie rządzącej środków ekonomicznych, niezbędnych do utrzymania machiny państwowej. W tym wypadku grupa rządząca stanowi czynnik znacznie bardziej stały, a zmiana jej może nastąpić tylko w drodze rewolucji politycznej.

3)Trzeci typ to sytuacja, gdzie grupa rządząca stara się osiągnąć stanowisko czynnika niezależnego wchodząc w rolę arbitra między antagonistycznymi klasami. Rząd wyzyskuje wtedy antagonizmy tych klas i lawiruje między ich interesami dla własnej potęgi.

4)Z czwartym typem mamy do czynienia tam, gdzie grupy uprzywilejowane ekonomicznie nie dysponują środkami produkcji. Grupa rządząca sama kieruje produkcją, stwarza zaś lub utrzymuje grupy uprzywilejowane, aby w zamian za przywileje i opiekę mieć w nich oparcie w stosunku do mas upośledzonych. Grupy uprzywilejowane, nie stanowiąc klasy właścicieli środków produkcji, mogą być grupami różnego rodzaju, zależnie od potrzeb grupy rządzącej. Dają one w różnorodny sposób oparcie grupie rządzącej otrzymując za to wyższy udział w dochodzie społecznym oraz różne przywileje nie wyrażane skalą płac.

WŁADZA NIEUWARUNKOWANEJ PRZEMOCY I PRAWORZĄDNA WŁADZA POLITYCZNA.

Występują dwa idealne typy władzy na krańcach jednej skali:

-władza nieuwarunkowanej przemocy-nieskrępowana żadnymi regułami gry, żadnymi zobowiązaniami, władza pełnej samowoli.

-praworządna władza polityczna-nie tylko stoi na straży ustalonych norm dotyczących stosunków społecznych, ale sama do tych reguł ściśle się stosuje, mając wyznaczoną dokładnie sferę decyzji w ramach reguł gry.

Lasswell wyróżnia naga władzę (opiera się na sile i na przemocy, nie szukając żadnego uzasadnienia dla swoich nakazów) i władze autorytatywną (tzn. władza ulegalizowana).

Hobbes przeprowadzając w „Lewiatanie” apologię monarchii absolutnej zakłada, że monarcha, poza wyjątkowymi sytuacjami, będzie szanował prawo, chociaż nic go do tego nie zmusza. Jeżeli można oczekiwać, że suweren nie będzie łamał prawa-to, dlatego, że siła suwerena leży w sile narodu a naród może być silny wtedy tylko, gdy w kraju panuje ład społeczny.

Trwałe rządy wymagają planowania procesów długodystansowych. Procesy produkcji niezbędnej dla społeczeństwa, a więc i władzy dysponującej środkami przemocy-to procesy długodystansowe. Jeżeli grupa rządząca nie sankcjonuje reguł gry lub nie przestrzega ich w dostatecznym stopniu, aby przyszłe korzyści były motywem inwestycyjnym ze strony wyborców, musi sama kierować wytwórczością i to w taki sposób, aby motywem pracy zatrudnionych były bezpośrednie skutki oporu lub podporządkowania się. Grupa rządząca musi mieć środki nie tylko na własne utrzymanie, ale na utrzymanie aparatu przemocy. Wprowadzenie praworządności, tzn. uznanie i sankcjonowanie reguł gry, nie tylko umożliwia zorganizowanie stałej produkcji przerzuceniem trudu organizowania na klasę uprzywilejowaną, ale umożliwia administrację nie opartą na bezpośrednim terrorze, który jako stała metoda rządzenia jest niezwykle kosztowna.

METODY GRY POLITYCZNEJ

Polityka to forma działalności zmierzającej do jak największej mocy w stosunkach społecznych, tzn. do umacniania, roszczenia i utrwalania władzy. Grupa rządząca musi się starać, by nie utracić zaufania, co do swej praworządności, musi się troszczyć, aby władni zachowali przekonanie, że żyją w warunkach, warunkach, do planowania działalności długodystansowych, niezbędnej dla funkcjonowania organizacji państwowej i które by nie odebrały mocy sankcjom innego rodzaju niż sankcje przemocy.

Grupa rządząca, która pragnie stanowić samodzielny składnik w polityczno-ekonomicznej strukturze, strukturze czerpiąc korzyści z łamania reguł gry nie chce rezygnować z tych korzyści, jakie daje praworządność, ma na swój użytek następujące dyrektywy:

1)Zachowanie pozorów praworządności, tzn. pozorów respektowania reguł gry, tak daleko, jak to tylko możliwe

2)Powoływanie się na sytuację wyjątkową, która zmusza do wyjątkowych kroków.

3)Uzasadnienie wszelkich aktów, niezgodnych z regułami gry; dobrem społecznym

sposób, aby ci, w których te akty godzą, mogli je uwzględnić w rubryce „ryzyko” i aby to ryzyko nie było tak wielkie, aby ich zniechęciło do działalności gospodarczej. Dla polityka obowiązujące w środowisku społecznym reguły gry są narzędziem, którym trzeba umiejętnie operować.

POLITYKA JAKO ZAWÓD I POWOŁANIE.

Państwo jest wspólnota ludzką, która w obrębie określonego terytorium - owo terytorium stanowi jej wyróżnik - rości sobie prawo monopolu na wywieranie prawomocnej przemocy fizycznej. W taki wypadku polityka oznaczałaby dla nas dążenie do udziału we władzy czy to między państwami, czy tez w obrębie państwa między grupami ludzi, jakie ono obejmuje.

państwo to oparty na prawomocnej przemocy stosunek panowania ludzi nad ludźmi. Aby mogło istnieć, ludzie poddani panowaniu musza podporządkować się autorytetowi, jaki przypisują sobie ci, którzy w danym wypadku panują. Istnieją trzy typy uprawomocnienia;

a) tradycyjne - jakie sprawował patriarcha czy też książę patrymonialny dawnego typu.

b) charyzmatyczne - całkowicie osobiste oddanie oraz osobiste zaufanie do objawień, bohaterstwa lub innych właściwości przywódczych jednostki, np. prorok lub w sferze politycznej wódz wojenny, czy tez władca plebiscytowy, wielki demagog i przywódca partii politycznej. Jest tu zakorzeniona idea powołania w najpełniejszej postaci. Oddanie charyzmie proroka czy wodza na wojnie oznacza, że to on uchodzi za wewnętrznie powołanego przewodnika ludzi, że są mu oni posłusznie nie na mocy obyczaju czy ustanowienia, lecz dlatego, że w niego wierzą

c) panowanie na mocy "legalności" na mocy wiary w ważność legalnego ustanowienia i uzasadnionej poprzez racjonalnie utworzone reguły. Jest to panowanie, jakie prawuje nowoczesny "sługa państwa" i wszyscy ci nosiciele władzy, którzy pod tym względem są do niego podobni.

Wszystkie porządki państwowe dadzą się podzielić według tego, czy opierają się one na zasadzie, że ów sztab ludzi - urzędników czy innych - których posłuszeństwo władca ma zagwarantowane, ma we własnym posiadaniu środki administracyjne ( np. pieniądze, budynki ), czy też sztab administracyjny jest "oddzielony" od środków administracyjnym w tym samym sensie, w jakim dzisiejszy urzędnik i proletariusz w kapitalistycznym zakładzie 'oddzieleni" są od rzeczowych środków produkcji.

Tworzenie nowoczesnego państwa.

Rozwój państwa nowoczesnego wszędzie nabiera tempa od momentu, gdy książęta rozpoczynają wywłaszczenie zajmujących podobnie jak oni pozycje samodzielnych, "prywatnych" przedstawicieli władz administracyjnych. Cały ten proces stanowi dokładną paralelę rozwoju zakładu kapitalistycznego, który dokonuje się poprzez stopniowe wywłaszczenie samodzielnych producentów. W dzisiejszym państwie dokonano więc ( należy to do istoty współczesnego państwa ) całkowitego oddzielenia sztabu administracyjnego: urzędników i pracowników administracji, od rzeczowych środków zarządzania.

Nowoczesne państwo jest zinstytucjonalizowanym związkiem panowania, który w obrębie swego terytorium z powodzeniem dążył do monopolizacji prawomocnej przemocy fizycznej jako środka panowania i w tym celu skupił w rękach swych kierowników rzeczowe środki zarządzania; przedtem zaś wywłaszczył wszystkich stanowych funkcjonariuszy o autonomicznych uprawnieniach, którzy korzystali z własnego prawa do rozporządzania tymi środkami i sam zajął ich miejsce poprzez swych najwyższych przedstawicieli.

Typowe cechy właściwe politykom zawodowym zarówno "przywódcom" jak i stronnikom. ich główne typy:

1) Duchowni. Przyczynę techniczną stanowił fakt, że byli oni piśmienni. Wykorzystywano biskupów i księży jako politycznych doradców. Duchowny pozostawał poza mechanizmem normalnych politycznych i ekonomicznych interesów, nie podlegał pokusie by wbrew woli pana dążyć do władzy politycznej dla swych potomnych, jak to czynił lennik.

2) Literaci o humanistycznym wykształceniu. Był czas, kiedy uczono się łacińskich mów i greckich wierszy po to, by zostać politycznym doradca księcia, a przede wszystkim autorem jego politycznych memoriałów. Był to czas rozkwitu szkół humanistycznych i pojawienia się ustanowionych przez książęta profesur.

3) Szlachta dworska. kiedy książętom udało się już wywłaszczyć szlachtę z jej stanowej władzy politycznej, ściągali ją na dwór i wykorzystywali w służbie politycznej i dyplomatycznej.

4) Patrycjat obejmujący drobną szlachtę i miejskich rentierów (twór specyficznie angielski). Utrzymywała ona w swym posiadaniu wszystkie urzędy lokalnej administracji.

5) Wykształcenia na uniwersytetach prawnicy (specyficznie dla Zachodu).

Interesy polityczne - relatywnie mała liczba osób zasadniczo zainteresowanych życiem politycznym a więc udziałem we władzy politycznej, werbuje sobie stronników, prezentuje siebie lub swoich protegowanych jako kandydatów wyborczych, zbiera środki i rusza na połów głosów.

Zrodzona demokracja odróżnia panowanie kręgów notabli i przede wszystkim parlamentarzystów od zdecydowanie najnowocześniejszej formy organizacji partyjnej masowe prawo wyborcze, konieczność werbowania mas, masowej organizacji, rozwój w kierunku jak największej jedności kierowania i najsurowsze dyscypliny. Panowanie notabli i kierowanie sprawowane przez parlamentarzystów kończy się. Ster w swoje ręce biorą politycy nie będący deputowanymi do parlamentu, dla których jest to "zawód główny". Są to albo przedsiębiorcy albo urzędnicy pobierający stałą pensję. Faktycznie jednak władza pozostaje w rękach tych, których nie przerwaną pracę stanowi uprawianie polityki, albo tych, od których owo uprawianie polityki jest uzależnione pod względem finansowym lub personalnym, np. mecenasów lub kierowników.

demokracja plebiscytowa -przywódcą zostaje ten, komu machina jest posłuszna, również za plecami parlamentu, również ci, którzy nim kierują, są w stanie trzymać w szachu parlamentarzystów i w dość znacznym stopniu narzucać im swoja wolę.

Kierowanie partiami przez plebiscytowych przywódców powoduje "pozbawianie duszy" stronników. Aby byli oni jako aparat użyteczni dla przywódcy, musza być ślepo posłuszni, być machina w amerykańskim sensie, taką, której nie psuje próżność notabli i pretensje do własnych poglądów. Istnieje, więc tylko jeden wybór:

- albo demokracja z przywódcami, ale z "machiną"

- lub demokracja bez przywódców, to znaczy panowanie "polityków zawodowych" bez powołania, bez wewnętrznych, charyzmatycznych walorów, które cechują właśnie przywódcę. Ten drugi przypadek oznacza to, co każda fronda partyjna określa potem zwykle jako panowanie kliki.

Predyspozycje osobiste, jakie powinien posiadać każdy kto wybiera politykę:

NAMIĘTNOŚĆ w sensie rzeczywistości: namiętne oddanie sprawie, Bogu czy demonowi, który jest jej panem. Jednak sama tylko namiętność, nawet najszerzej odczuwana, to nie jest wszystko. Namiętność nie stworzy polityka, jeśli pozostając w służbie "sprawy" nie uczyni ona jednocześnie ODPOWIEDZIALNOŚCI wobec tej właśnie sprawy decydującym czynnikiem działania. A do tego potrzeba - i to jest decydująca psychologiczna cecha polityka - WYCZUCIA W OCENIE, umiejętności poddania się z wewnętrznym skupieniem i spokojem oddziaływaniu rzeczywistość, a więc dystansu wobec rzeczy i ludzi. "Brak dystansu" jest, bowiem jednym ze śmiertelnych grzechów każdego polityka. Problem polega właśnie na tym, aby w tej samej duszy pomieścić razem i gorące serce, i chłodne oko.

39