Бағалау объектілері ретінде машиналар мен құрылғылар ерекшеліктері

Машиналар мен құрылғылар бағалау объектісі ретінде оларды басқа мүлік түрлерінен ажырататын бір қатар ерекшеліктермен сипатталады, бәрінен бұрын ғимарат пен құрылыстан, және де олар бағалау үрдісін қиындатады. Олардың кейбіреуін қарастырайық.

Біріншіден, берілген аймақта жалпылама технико – экономикалық көрсеткіштер жоқ, мысалы, 1 кв. метр аудан, 1 куб. метр көлем, 1 м. Толық ұзындық немесе осындай ғимарат құрылысының бағалауда кең қолданылатындар берілетін құрылғылар және олардың бағалануын жеңілдететіндер. Машиналар мен құрылғыларды бағалауда үлесті салмақ құнын қолдану ыңғайлы болса, онда тек кейбір жағдайларда ғана.

Екіншіден, машиналар мен құрылғылар номенклатурасы, олардың функционалдық, конструктивтік және де құндық параметрлері динамикасы және радикалды өзгереді. Мұндай жағдай орта құнды бағалау мен орта индексті бағалау мақсатындағы қолдану мүмкіндігі мен шекараларды төмендетеді.

Үшіншіден, машиналар мен құрылғылардың нақты сол түрін жасай анда – санда кездеседі, бірақ ол көп жағдайда қайта жасау құны сияқты қайта құру құнын тікелей анықтауды мүмкін емес етеді. Ол мұндай жағдайда кеңейеді, яғни қайта жаңару құны сияқты емес, ауыстыру құны сияқты немесе анықтаудың жаңа ғана белніленген шектеулерін ескеріп индекстік әдіспен анықталады.

Төртіншіден, машиналар мен құрылғылар үшін әсіресе актуалды, анықтауда әсіресе қиынырық және өзінің салдары бойынша мәні бар проблема болып физикалық және функционалдық жарамсыздық проблемасы табылады. Шынымен, машиналар мен құрылғыларға қарағанда ғимараттар мен құрылыстар көп қызмет етеді, мұнда буындарының ауысуы сиректеу және меншік иелері үшін өте аз экономикалық жоғалтумен жүреді, және де қозғалмалы ескірген объектілерді эксплуатацияның өзгерген шарттарына оңай келтіруге болады.

Бесіншіден, машиналар мен құрылғылардың бағалау құнын анықтауда, әсіресе техниканың ауыр түрлерін, олардың комплект дәрежесінің техникалық стандарттар шарттары немесе басқа нормативті техникалық құжаттар талабына сәйкес өзгертулерді еңгізуді ескеру қажет.

Сонымен ҚР МК 478- ші «тауар жиынтылығы» бабына сай.

« 1.Сатушы сатыпалушыға тауарды жинақтылық туралы сату-сатып алу келісімінің шарттарына сәйкес беруі керек. 2.Сату – сатып алу келісімінде тауар жинақтылығы анықталмаса, онда сатушы сатып алушыны жинақтылығы жұмыс айналымы тауарды беруі керек». Байқайтынымыз, жинақтылық шарты бұзылса, онда тауарды бағалау құны төмендейді. Сонымен қатар бағалау құрылғысының жинақсыздығымен байланысты оның толық немесе бөлікті жұмыс қабілеттілігін ерекшелеу қажет. Сонымен, принтердің жоқтығы компьютердің жұмыс қабілеттілігін қалтырады, бірақ оның бағалау құнын төмендетеді. Әзіл мысал ретінде екі аяқ киімді қарастырайық, оның біреуі жоғалса, онда екіншісінің бағалау құның нөлге төмендетеді, екуі бірге жинақталып қанша тұрса да. Ауыр техника құнымен тағы бір проблеме – бұл техниканы тек жалпы бір жүйе ненмесе бір инвентарлы бірлік ретінде ғана емес, оны құрайтын негізгі түйіндері мен агрегаттары, бойынша да бағалау қажеттігі мен мүмкіндігі. Мұнда төменде қарастырылатын әртүрлі әдістемелік бағыттар болуы мүмкін.

Алтыншы, машиналар мен құрылғыларды бағалауда кепілдік және жөндеуге қамтамасыз ету жүйесінің болуы немесе болмауын ескеру қажет және бағалау объектісінің қолданушы күшімен жөңдеу жағдайындағы жөңдеуге жарамдылық дәрежесін де ескеру қажет. Сонымен қатар ол жөңдеудің техникалық мүмкіндігі мен қиындығы технологисымен ғана емес, қосымша бөліктерінің қажетті жиынтығын алу мүмкіндігі мен де анықталады. Осылайша өндірістен алынған машиналар мен құрылғылар үшін оларға қосымша құрылғылар шығаруда тоқтатылады.

Жетіншіден, машиналар мен құрылғылардың тауар өткізу желісінің барлық агенттерінің алдында нарықта тауардың таралуы мен жойылуы мәселесі қатаң тұрады. Сондықтан олар әрқашан өзіндік құнға, алу немесе қалған баланстық құнға бағыттанбайды.

Сегіншіден, жоғарыдағы мәселені шешуде әсіресе активті, әсіресе массивті сатушыларда машина бірлігі құнында жарнама және маркетинг шығындарының үлесі жеткілікті үлкен шамаға жетеді, мысалы, дефицитті өнімді бағалауда. Осы уақытта бағалаушымен объект аналогтардың сату құнының элементерін анықтауда әрқашан мүмкін емес, ол бағалау үрдісін қиындатады.

Тоғызыншы, машиналар мен құрылғылар құнын салыстырмалы бағытқа қатысты әдістермен бағалауда не бағаналатын объектін өзі, не объект – аналог бар «өмірлік цикл» стадиясын ескеру қажет. Сонымен қатар өмірлік цикл деп – нарықта тауардың нақты моделінің пайда болу уақытынан сол тауардың жаңа моделімен ауыстыруға дейінгі уақыт аралығын түсінеміз. Әрбір өмірлік цикл этапына өзінің құндық саясаты сәйкес келеді.

Оныншы, машиналар мен құрылғылар құнын бағалау әсіресе қарапайым бағалау әдісімен (шығын және салыстырмалы бағыт) әрекетті машина паркі құрамына сәйкес импорттық құрылғының жоғары үлесті салмағын қиындатады, осылайша әсіресе бүгінгі Қазақстандық машиналар нарығында: отандық және импорттық машиналар техникалық дәрежесі мен сапа деңгейі бойынша ғана емес, мақсаты бойынша да сәйкес келеді. Монопльдық, бір қатар жағдайларда импортерлер ережелері құнның себепсіз көтерілуіне әкеледі. Осылайша, мұндай аймақта оқиға активті қолданудың жаңа түріне өту сай қозғалмалы мүлікті бағалау аймағына қарағанда принциптік басқа болады.

Барлық өндіріс объектісі оны бар аймақтан тыс қолдану кезінде жоғары құнға ие болатындай да жағдайлар болады. Осылайша бұл құрылғы болады.Бұл меншік түрін бағалау деректер іздеу мен оларды анализдеу логикалық үрдісімен жүреді. Машиналар мен құрылғылардың бағалаудың бірінші қадамы – меншікті мұқият қарау. Бұл меншіктің физикалық күйін идентификациялау мен белгі соғу мақсаты үшін қажет. Жарамсыздықты анықтау үшін информация мен деректер объекті инспекциялау үрдісінде алынады. Машиналар мен құрылғы бірлігі әдетте қандай да бір мақсатпен сатып алынады. Токарлы, фрезерлік, шлифовалдық, аралу сваноктары металдық бөлшектерден материал алу үшін қолданылады. Механикалық және гидравликалық баспасөз жалға беру станоктары металды формалау үшін қолданады. Ленталық кесу және кесу станоктарв, және де механикалық қайшылар осындай металл кесу үшін қолданылады.

Стандартты машиналардан басқа машиналар мен құрылғыларды бағалаушыға кейде арнайы қайта құруды кейбір орнатуларымен жұмыс істеуге ауа компрессорлары, химия өнеркәсібінің технологиялық колонналары, тау құрылғылары, және де әртүрлі жүк түсіру және көлік құралдары.

Мұндай экзотикалық, бірақ практикада тиімді жұмыстар, лазерлер, компьютерлер және цифорлық индикациялар сияқты, құрылғылар өте жиі кездеседі, және біздің өміріміздің әдепкі бөлігіне айналады. Өнеркәсәптің кейбір салалары-пластмасс, цемент өндірісі және ағаш өңдеу өнеркәсібінің өздерінің машиналар мен құрылғылардың спецификалық жиынтығы болады. Негізгі қордың активті бөлігі деп аталатын, машиналар мен құрылғылар кез келген мекеменің, технологиялық негізін құрайды және оның мүлік жиынтығының маңызды бөлігі болып табылады. Бірақ машиналар мен құрылғыларды бағалаудың нақты мақсаттары мен мотивтерінің көп түрлігі үш әртүрлі қиылыспайтын класстарға немесе мақсатты орнатуларға келтірілуі мүмкін:

1. Мүліктің басқа түрлерінен тәуелсіз машиналар мен құрылғылар бағасы. Бұл баға жеке инвентарлв бірлікпен немесе «таратумен». Мысалы, арендаға беру, сату – сатып алу мақсаты мен машиналар мен құрылғылардың жеке түрлерінің нарық құнын анықтауда лизинг, залог және т.б.

2. Негізгі қорларды бағалау этаптарының бірі ретінде машиналар мен құрылғылардың бағасы.

3. Жалпы мекемені бағалау этаптарының бірі ретінде машиналар мен құрылғылардың бағасы.

Бірінші жағдайға қарағанда екінші жағдай мен үшінші жағдайда қарастырылатын мекеменің машиналары мен құрылғылардың барлық жиынтығының толық құны туралы айтылады. Орта және үлкен мекемелерде машиналар мен құрылғылар паркі жүздеген және мыңдаған бірлікпен есептеледі, Мұндай бағалау өте көлемді, қазіргі компьютерлік технологияларды қолданусыз оны жүргізу аз эффект береді, ал дәл сол мезетте қолдану мүмкін емес те. Екінші және үшінші жағдайларда машиналар мен құрылғыларды бағалау объектісі ретінде шектеулер қою проблемасы туады, бір жағынан, ал екінші жағынан ғимараттар мен құрылыстар құрылғыны бағалау мақсаты үшін келесі түрлер бойынша топтау ұсынылады:

- негізгі технологиялық;

- көмекші;

- автокөліктік;

- офистік – байланыстың компьютерлік техникасы;

- көбейту иехникасы;

- өндірістік және шаруашылық инвентарь.

Мұндай топтау бағалау үрдісін жеңілдетеді, осылайша негізгі технологиялық және көмекші құрылғыларды бағалау әдісі әртүрлі болуы мүмкін; автокөліктік және офистік құрылғылар, өндірістік және шаруашылық инвентарьлар ереже бойынша белгілі нарықтық стандартталған , бізде немесе шетелде шығарылатын құрылғылар, стандартталмаған құрылғылар, оның ішінде өз өндірісіміздің арнайы құрылғысы.

Жеке топтарға моральді ескірген машиналар мен құрылғылар, өндірістен шығуы, екінші сату нарығында немесе реформаға дейінгі көтерме құн прейскуранттарында және номенклатуралық каталогтарда ізделінуі керек аналогтарды белгілеу мақсатты. Бағалау құны қолдану шарттарымен байланысты емес орнату құрылғысын және тәуелді импорттық құрылғыны жеке қарастыру мақсатты. Соңында, бағалау үрдісінде қарастырылатын мекеменің барлық машиналар паркінің жалпы құн шамасына үлесін қосатын құрылғыға үлкен дәрежеде шоғырлануға мүмкіндік беретін кезекті баланстық құн шамасы бойынша машиналар мен құрылғыларды құндық анализін іске асыру мақсатты.

Машиналар мен құрылғыларды бағалаудың практикада ең жақсы және ең эффективті қолданылуы активтерді бағалау түрі сияқты анықталады, ол берілген уақыт аралығында үлкен таза кіріс әкеледі, не заңдық рұқсат етілген қолдану, ол үлкен кезекті құнға әкеледі. Жеке активтердің немесе барлық өндірістің ең жақсы, ең эффективті қолданылуы оның қазіргі қолданылуынан ерекшеленуі мүмкін екенін ескерген өте маңызды.

Сонымен, бағаланушы активтердің ең жақсы және ең эффективті қолдану мақсатында анализ жүргізілуі керек. Кез келген машиналар мен өндіріс жолының ең жақсы және эффективті жиі қолданылуы болып құрылғы жобаланып, құрылуы табылады. Сонда да, бұл әрқашанда емес. Қолданудың кез келген түрлерінің арасында таңдау жасай отырып басқа қолдану түріне экономикалық өтуге ерекше көңіл аударған жөн. Басқаша айтқанда, құрылғыны алумен қоса басқа қолдану үшін және құрылған жаңа құрылғы құрылысының шығынынан кіші болады. Машиналар мен құрылғылардың кез келген өндіріс жиынтығы немесе тобы қандай бір функцияны орындауға жобаланған екенін ұмытпаған жөн, олар сондай жармсыздық факторларымен бекітілп, активтерді қолданудың жаңа түріне өткен сияқты, сондай дәрежеде функционалдық, технологиялық ескіру ешқашан бекітілмейді. Машиналар мен құрылғыларды бағалауда біз көптеген бағаланатын объектілермен кездесеміз. Бір жағдайларда нақты атауы болып ауыстырудың толық құны табылады, ал басқа жағдайларда - өндірістің толық құны болады. Бағалауда екі терминді қолдану ауыр болады.

Машиналар мен құрылғылардың көптеген бағалаушылары осы терминдерді өзара байланыстыра қолданады немесе құрылғылар тізімі үшін алады және бағалау үшін басқа негіз қолданылған позицияларды арнайы көрсетеді. Мысалы, ескі механикалық калькулятор үшін оның толық өндіру құны емес ауыстырудың толық құны қолданылуы мүмкін. Практикада бағалаушылардың кейбіреулері ауыстырудың толық құнын қолданса, енді біреулері өндірудің толық құнын қолданады. Тәжірибелі бағалаушылар мұндай жағдайлармен таныс, оларды ойша есептей алады, және де өздерінің клиенттеріне есеп бергенде түсініспеушілік болмас үшін түсіндіре де алады.