27.Энергетикалықалмасу.Дайындық кезеңі

Энергетикалық алмасу үш кезеңнен тұрады. Бірінші - дайындық, екінші - оттексіз, үшінші - оттекті кезең.

Энергетикалыц алмасудың дайындық кезеңі адамның асқорыту мүшелеріндегі жасушалардың цитоплазмасында (лизосомаларда) жүреді. Бұл кезеңде күрделі ағзалық қосылыстар асқорыту ферменттерінің әсерінен қарапайым қосылыстарға ыдырайды. Бұл кезеңде аз мөлшерде бөлінген энергия қоршаған ортаға жылу күйінде таралады.

28. Энергетикалық алмасудың оттексіз (анаэробты) кезеңі Гликолиз  жасушалардың цитоплазмасында жүреді. Дайындық кезеңде түзілген карамайым ағзалық қосылыстардың одан әрі ыдырауына оттегі қатыспайды. Энергетикалық алмасудың бұл сатысын кейде ашу кезеңі деп те атайды. Екіншікезеңдетүзілгенкішігіріммолекулаларәріқарайыдырайды.Бұлкездеэнергиябөлінедіжәнеқорретіндежинақталады.Энергетикалықалмасудыңекіншікезеңініңнегізгіпроцестерініңбірі — гликолиз.Гликолизтерминігректіліненаударғанда, "гликос" — қант, "лизис" — ыдыраудегенмағынаныбілдіреді.Гликознемесеанаэробтытынысалуцитоплазмада(митохондрияныңішкімембранасында) оттектіңқатысуынсызжүретінпроцессболыптабылады. Олферменттердіңәсеріментіріненкейінбірікезектесіпжүретін 13 реакцияныңжиынтығынантұрады.реакцияғабастапқызатретінде 1 моль С6Н12 О6 (глюкоза) қатысады. Реакция нәтижесінде 2 моль С3 Н6 О3 (сүтқышқылы) және 2 моль АТФ түзіледі.

Бұлреакцияғаоттегімүлдеқатыспайды, сондықтаноттегісізыдыраудепаталады.

С6 Н12 О6 + 2Н3 РО4 + 2АДФ = 2С3 Н6 О3 + 2АТФ + 2Н2 О (4)

Спирттікашуүрдісіглюкозаныңашуынаөтеұқсас көпсатылыферменттікыдырауболыптабылады. Оныңжиынтықтеңдеуімынадай:

С6 Н12 О6 + 2Н3 РО4 + 2АДФ = 2СО2 + 2С2 Н5 ОН+ 2АТФ + 2Н2 О (5)

Яғни, 1 молекула глюкоза ыдырағанда, 2 молекула АТФ синтезеледі. Реакция нәтижесіндеэнергияның 200 кДж-і немесе 40%-ы АДФ-тың АТФ-қаайналуынажұмсалса, энергияның 120 кДж-і немесе 60%*ы клеткада АТФ түріндесақталады.

29.Энергиялық алмасу.Оттекті кезең.

Глюкозаның толық ыдырауы немесе оттекті ыдырауы да- митохондрияның ішкі мембранасында үздіксіз жүретін процесс. Реакцияға глюкозаның оттексіз ыдырауы сияқты аралық заттар ретінде ферменттер, АДФ және фосфор қышқылы қатысады. Бұл реакцияның оттексіз ыдыраудан айырмашылығы оттектің қатысымен глкоза ыдырап, соңғы өнім ретінде СО2 және Н2О түзіледі. Реакцияның бастапқы заты ретінде 2 моль

С3Н6О3(сүт қышқылы) қатысады. Нәтижесінде 36 моль АТФ синтезделеді. Реакция теңдеуі:

2C3H6O3 + 6O2 + 36H3PO4 + 36АДФ=6CO2 + 36АТФ + 42H2O

Демек энергияның негізгі көзі глюкозаның оттекті ыдырауын кезінде (2600 кДж) түзіледі.

Гликолиздің оттекті ыдырауы кезінде түзілген 2600 кДж энергияның 1440 кДж немесе 54%-ы АТФ-тің химиялық байланыс энергиясына айналады.

Энергетикалық алмасудың оттекті кезеңі (гр. аеr- «ауа») жасушалардағы митохондрияларда жүреді. Ферменттер мен оттектің қатысуымен өте күрделі химиялық реакциялар тізбегі жүреді де, энергия едәуір көп мөлшерде бөлінеді. Мысалы, энергетикалық алмасудың оттексіз кезеңінде қант молекулалары ыдыраған кезде 27 ккал, оттекті кезеңінде 674 ккал энергия бөлінеді. Сондықтан ағза үшін энергетикалық алмасудың оттекті кезеңі өте тиімді.

1 г көмірсулар және нәруыздар ыдыраған кезде 17,2 кДж энергия бөлінеді. Ал 1 г май ыдыраған кезде 39,1 кДж энергия бөлінеді. Адам қаншалықты көп энергия жұмсаса, оның ағзасында соншалықты ағзалық заттар көп ыдырайды. Сондықтан адам көп жұмыс атқарса, тынысалуы да жиілейді, көп тамақ ішеді. Адам жұмсаған энергиясының орнын осылай толықтырады.