63. З’яўленне пісьменства і яго помнікі на тэрыторыі Беларусі перыяда (9 – 13 стст.)

Значнай з‘явай ў развіцці культуры беларускіх земляў ў сярэднявеччы стала пісьменства. Насельніцтва усходнеславянскіх плямѐн стварала сваю сістэму гукавых сімвалаў. Спачатку была створана азбука, якую называюць ―Глаголіц. Яна мела даволі складанае графічнае напісанне. Потым у другой палове ІХ ст.на яе аснове братамі Кірылам і Мефодзіям была створана больш простая ва ўжытку азбука ―Кірыліца‖ (мела 43 літары), якая атрымала шырокае развіццё і выкарыстанне ў выглядзе стараславянскай мовы.

Першым датаваным надпісам на ўсѐй тэрыторыі Беларусі з‘яўляецца надпіс на пячатцы полацкага князя Ізяслава. Імя князя перададзена кірілічнымі літарамі ў грэчаскім звучанні – ―Ізяславос‖. Выдатнымі помнікамі пісьменнасці з‘яўляюцца т.зв. ―Барысавы‖ і Рагвалодавы‖камені. Гэта былі язычніцкія культавыя камяні, на якіх полацкія князі загадвалі ыбіваць надпісы хрысціянскага зместу.

Першымі кнігамі былі перакладзеныя з грэчаскай на стараславянскю мову рукапісныя царкоўныя кнігі евангеллі. Па свайму зместу гэта былі зборнікі евангельскіх чытанняў. Выкарыстоўваліся яны пры правядзенні царкоўных пропаведзяў ў хрысцыянскіх храмах. Першыя кнігі былі вялікай каштоўнасцю. Кнігі пісаліся на пергаменце – спецыяальна вырабленай скуры маладых жывѐл. Рукапісы складвалі ў сшыткі. Вокладкамі служылі дзве дошкі. Пераплёт аштоўных рукапісаў аздабляўся металічнымі ўпрыгожваннямі. Перапісванне і афармленне кніг патрабавала шмат часу, было справай толькі асобных пісьменных людзей з царкоўнага ассяроддзя. Таму і існавалі яны толькі ў асобных экземплярах, захоўваліся пры буйных царквах, манастырах, былі даступны толькі вышэйшай царкоўнай і свецкай знаці.

Ёсць звесткі, што ў Полацку пры Сафійскім саборы існавала бібліятэка, ў якой захоўваліся рукапісныя кнігі, але яна была знішчана у час Лівонскай вайны. Старажытнейшымі кнігамі на беларускіх землях былі Тураўскае евангелле (створана ў ХІ ст.), тры старажытных рукапісы ХІІ – ХІУ стст. З Полацку (самае першае канца ХІІ ст. належала Траецкаму манастыру, мела 172 лісты), Аршанскае евангелле (створана ў канцы ХІІ – пач. ХІІІ ст., упрыгодана 300 выкананамі ў звярыным‖ стыле ініцыяламі (заглаўнымі літарамі), некалькімі застаўкамі і мініяцюрамі. Аўтарамі старабеларускіх кніг з‘яўляліся нешматлікія адукаваныя асобы з вышэйшай царкоўнай і дзяржаўнай знаці, такія як Ефрасінья Полацкая, Кірыла Тураўскі, Клім Смаляціч, Аўрамій Смаленскі, невядомыя духоўныя дзеячы таго часу. Напрыклад, Кірыл Тураўскі, будучы епіскапам, з‘яўляецца аўтарам больш за 60 літаратурных твораў розных жанра, такіх як малітвы (каля 30-ці), словы (звароты, павучанні на біблейскія сюжэты - 8), 3 прытчы (іншасакзальнае апавяданне з павучальнай высновай) прамовы, некалькі канонаў (царкоўнае песнапенне ў пахвалу святога, самаго свята) і інш.

Помнікамі літаратурнай творчасці таго часу з‘яўляецца таксама―Полацкі летапіс‖ упамінаецца Тацішчавым, але не захаваўся), ―Слова пра паход Ігаравы, Памятнікамі старажытнай пісьменнасцьі з‘яўляюцца таксама надпісы на віслых пячатках князѐў, старажытных свінцовых пломбах, а таксама надпісы (графіці) на падмурках, сценах сабораў, на крыжах і інш., зробленыя майстрамі, што іх будавалі і распісвалі. Паступова пісьменнасць атрымлівае распаўсюджанне і сярод часткі гарадскога насельніцтва. Складаліся прыватныя лісты з паведамленнямі, даручэннямі, просьбамі, распараджэннямі. Літары пісаліся (выцарапаўліся) касцяной ці жалезнай палачкай на тым баку кары бярозы, бяросты, які прылягаў да дрэва (т.зв.берасцяныя граматы).