Ádebiyat 7-kl

ǵan tartıslı pikirler de bar. Áyyemgi Greciya ádebiyatında bul úsh janr qatar rawajlanǵan. Al folkloristler bolsa «Ertek birinshi payda bolǵan ba, ya qosıq birinshi payda boldı ma?»—dep talasıp kelgenligi málim.

Ertek qara sóz benen ápiwayı túrde bayanlanatuǵın bolǵanı ushın ol birinshi payda bolǵan bolıwı múmkin.

Sebebi, qosıq ertekke qaraǵanda ádewir quramalı. Solay bolsa da qosıq, yaǵnıy, sózdi uyqastırıp aytıw kóp ellerdiń ádebiyatında kúshli rawajlanǵan. Bunıń tiykarǵı sebebi onıń tıńlawshıǵa degen tásir kúshiniń joqarılıǵında bolıwı kerek. Sol sebepli ádebiyattıń lirikadan hám onıń túrlerinen baslanıwı orınlı. Al, epika tek erteklerden ǵana ibarat emes. Olardıń túrleri (dástan, povest hám roman) ádewir keyinirek payda bolǵan. Dramadaǵı jaǵdaylar da tap sonday.

Usınday sebeplerge kóre folkloristler de folklorlıq janrlardı úshke (lirika, epika, drama), bólip qaraydı.

Folklordaǵı lirikalıq janrlar haqqında sóz bolǵanda eń dáslep 1) sált-dástúr qosıqları. 2) balalar folklorı. 3) xalıq qosıqları hám aytıslar dep bólip úyrengenimiz maqul.

Bul haqqında Nájim Dáwqaraevtıń «Qaraqalpaq xalqınıń awızeki ádebiyatı», Q. Ayımbetovtıń «Xalıq danalıǵı», «Qaraqalpaq folklorı», I.Saǵıtovtıń «Qaraqalpaq qaharmanlıq eposı», Q. Maqsetovtıń «Qaraqalpaq xalıq dástanı Qırq qız», «Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası», «Dástanlar, jırawlar, baqsılar» atamasındaǵı shıǵarmalarında keń maǵlıwmat berilgen.

AYTÍSLAR

Aytıslar qaraqalpaq folklorınıń jetekshi janrlarınıń biri bolıp, XIX ásirden baslap úlken janrlardıń birine aylanǵan. Usınday sebeplerge kóre, «Shayırlar aytısı» VIII klasta óz aldına sóz etiledi.

Biraq, aytıs janrı birden payda bolmaǵan. Onıń ayırım túrleri áyyemgi grek, rim hám basqa da batıs, shıǵıs elleriniń ádebiyatlarında ushıraydı.

12

Aytıs — «aytısıw» sózinen alınǵanlıǵı ushın da «sóz arqalı bellesiw» maǵanasın bildiredi. Sonıń ushın da, kórkem sóz óneriniń bul ayrıqsha túri qaraqalpaq ádebiyatında erte dáwirlerden baslap ushıraydı. «Sóz jarısı»,

«Dilwarlar jarısı» sıpatında qabıl etiledi.

Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında bunıń úsh túri bar:

1)juwap aytısı, 2) sheshenlik aytısı, 3) shayırlar aytısı.

Shayırlar aytısı bul janrdıń eń jetilisken túri bolıp, sońǵı dáwirlerdegi ádebiyatta ayrıqsha orındı iyeleydi.

Al juwap aytısı, sheshenler aytısı bolsa, onıń kelip shıǵıw tariyxın quraydı. Sonıń ushın da, biz, eń dáslep bul janrdıń qaraqalpaq ádebiyatında kelip shıǵıw tariyxın úyreniwimiz tiyis.

—«Juwap aytısı» qaraqalpaq salt-dástúr qosıqlarınıń bir túri bolǵanı menen de, aytıs janrınıń negizin quraydı.

Bundaǵı eń baslı tema qız hám jigitlerdiń aqıl-parasat- lılıǵın sınaw.

Juwap aytıslar qosıq arqalı bayanlanatuǵın bolǵanı ushın da, bul da xalıq poeziyasınıń bir túrin payda etken. Máselen, jigit qızǵa bir kese shay usınǵanda:

Júzińizde qalıńız,

Tilińizde palıńız,

Bir kese shay usındıq,

Biymálel kelip alıńız.

—dep aytqan.

Al, qız shaydı iship bolǵannan keyin:

Et esesin alar,

Balıq bahasın alar,

Shay bergen adam shalqaymay,

Qaytıp kesesin alar.

—dep juwap qaytaratuǵın bolǵan.

Sonday-aq, juwap aytıslarda tek kese-sháynekler ǵana sóz bolmaydı. Geyde qızlar da, jigitler de birin-biri mineydi, sóz jarısına shaqıradı. Máselen, qız jeńgesi:

13

Bir kese shay berdik dep,

Awzına shıbın úymelep,

Bundayda jigit bolarma,

Shetinen gil gúńelek.

—dese, jigit aǵası:

Sóz sóylesek bıjıq boldıq,

Sóylemesek tırjıq boldıq,

Shárbaya qız kóbeygen soń,

Eń sońında ınjıq boldıq.

—dep juwap qaytaradı.

Juwap aytıstıń negizi sóz benen jeńiw bolǵanı ushın bunda qashırımlı sózler bir qansha kóp boladı. Biraq ta, juwaptıń izinde hámme mámilege keledi.

14

On eki qıylı boladı,

Bul juwaptı sheshken adam,

Bizden juwap aladı.

15

Qayerde aytsań da bizler kepilmiz,

Hadaldan—haramnan dımıń joǵına.

16

Jigit: Qızlar juwap ayttım aldıńdı orap,

Kewilim ketedi hár jaqqa tarap, Mal jayıp bayımaq qıyın emes ǵoy, Baxıt qonsa er jigittiń basına.

ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN

MAǴLÍWMATLAR

Mifologiyalıq hám fantastikalıq súwretlewler haqqında túsinik. Mif (grek sózi, ańız)—dúnyanıń yamasa jer júzindegi tirishiliktiń payda bolıwı tuwralı ańız sózler degendi ańlatadı.

Mifler áyyemgi zamanlarda xalıqtıń jámáátlik dóretpe-

siniń bir kórinisi sıpatında payda bolıp, tábiyat sırları

‚

aldında ázzilik etken adamlardıń dúnya tuwralı sada túsiniklerin sáwlelendirgen. Burınǵı waqıtları adamlar tábiyattıń sırları aldında ázzilik etip, onı qıyalıy boljawlar arqalı túsindiriwge umtılǵan. Biraq, óziniń usı sıpatına qaramastan, áyyemgi dáwirlerde dóretilgen mifologiyalıq obrazlar xalıqtıń sanasınan belgili dárejede orın alıp kelgen. Grek ádebiyatındaǵı Prometey, Antey, Gerakl hám taǵı basqalar kúshliliktiń, batırlıqtıń tımsalı sıpatında sáwlelengen.

«Fantaziya» da grek sózi bolıp, «qıyal etiw» degendi bildiredi. Turmısta sol waqıtta joq nárseni bolatuǵın nárse sıpatında qıyal arqalı súwretlew fantaziyalıq súwretlew bolıp tabıladı. Biraq fantaziya shınlıqqa tiykarlanıwı tiyis. Bir waqıtları adamzat ushar gilem haqqında, seymurıq qus haqqında qıyal etti. Xalıq suwda balıqtay júziwdi, aspanda qustay ushıwdı árman etti. Bulardıń bári biziń dáwirimizde shınlıqqa aynaldı. Shıǵarma dóretiwde — dóretiwshilik fantaziya (qıyal etiw) áhmiyetli orın tutadı.

Qaraqalpaq folklorında ómir shınlıǵın súwretlewde mifologiyalıq, fantastikalıq, romantikalıq, realistlik elementler aralasıp keledi. Bul, ásirese, qaraqalpaq xalıq dástanı

«Sháryar»da kóp ushırasadı. Dástannıń syujetindegi bala-

lardıń kekilleriniń altınnan bolıwı, birewi kún, birewi ay bolıp kóriniwi, háwizdegi suwǵa taslaǵanda da ólmewi, suwdıń, tastıń, shóldiń sóylewi, haywanlarǵa til pitiwi, olardı tawda ana kiyiklerdiń emiziwi, jılanlardıń adam kelbetine keliwi, Sháryardıń búlbilgóyadan jeńilip tas bolıp qalıwı hám Jáhángirdiń járdemi menen azat bolıwı, Búlbilgóyanıń Sháryardıń baǵına kóship keliwi h.t.b. Bulardıń barlıǵı mifologiyalıq súwretlew elementleri bolıp esaplanadı. Miflik shıǵarma ertekke de legendaǵa da jaqın. Biraq, mif ertekten hám legendadan barqulla ómirdiń bir qásiyetin, bir belgisin túsindiriw arqalı ayrılıp turadı. Ertekte ómirdiń kishkene bir waqıyası ǵana súwretlenedi de, legendada tiykarınan turmısta bolǵan tariyxıy waqıya yamasa adam tilge alınadı. Buǵan qaraqalpaq awızeki ádebiyatınıń úlgilerinen kóp ǵana mısallar keltiriw múmkin.

Mifologiyalıq hám fantastikalıq súwretlewler «Alpamıs»,

«Máspatsha», «Qırq qız», «Qoblan», «Edige» h.t.b. qaraqalpaq xalıq dástanlarında keń qollanılǵan.

DÁSTANLAR HAQQÍNDA

ULÍWMA TÚSINIK

Dástanlar ádebiyattanıw iliminde, ádebiyat tariyxında

«eposlar» dep te júrgiziledi. Geypara jaǵdaylarda «qıssa», «jır» dep te ataladı. Mısalı, «Alpamıs» dástanı, «Qız

Jipek» qıssası, «Batırlar jırı»,— «qaharmanlıq epos» dep te aytıladı.

Usı dástanlar yamasa eposlar hárbir xalıqtıń eń úlken esteligi bolıp esaplanadı. Máselen: «Igor polki haqqında jır»— rus folklorınıń, «Manas» — qırǵız folklorınıń ólmes estelikleri.

Olardıń bári folklorlıq shıǵarmalardıń ishindegi eń kólemli hám folklordıń barlıq úlgilerin óz ishine qamtıytuǵın quramalı túri bolıp esaplanadı. Biraz dástanlar bir xalıqtıń folklorınıń ishinde tiykarǵı qaharmanlarınıń atın, olarǵa beriletuǵın unamlı, unamsız minezlemelerdi saqlap, birneshe variantta ushırasadı. Bir dástannıń ózi birneshe

18

xalıqlar arasında taralǵanda da usı qásiyetin saqlap otıradı.

Máselen, «Alpamıs», «Máspatsha» dástanlarınıń úsh-tórt nusqası bar. Olardıń kópshiligi 5-10 mıń qatar qosıqtan ibarat. Pútkil elimizge keń belgili «Qırq qız» dástanı 25 mıń qatar qosıqtan turadı. «Alpamıs» dástanınıń Qurbanbay jırawdan jazıp alınǵan variantı 17 mıń qatardan aslam qosıqtan ibarat. Bulardıń bári dástanlardıń úlken xalıq esteligi ekenligin tolıq dálilleydi.

Óziniń sıpatlarına qarap qaraqalpaq dástanların úlken eki tarawǵa bóliwge boladı:

1. Qaharmanlıq dástanlar (bular «Batırlar jırı», «Qaharmanlıq epos» dep te ataladı).

2. Ashıqlıq dástanları (bular «liro-eposlar» dep te ataladı).

Qaraqalpaq dástanlarında batırlıq, el qorǵaw, sırtqı dushpanǵa qarsı gúres, xalıq ómirine zıyan tiygizetuǵın basqa da hár túrli nárselerge qarsı atlanıs tiykarǵı tema sıpatında sóz etilip, turmıstıń basqa hádiyseleri usı tiykarǵı temanı tolıqtırıw ushın sóz etiledi. Olarda kóbirek qaharmanlardıń batırlıǵın, kúshin, urıstaǵı erligin, hár túrli atlanısların, bul joldaǵı qıyınshılıqların, jeńiske erisiwin, qullası, bas qaharmannıń batırlıǵın súwretlewge keń orın beriledi. Dástan qaharmanlarınıń jolı da uzaq hám qıyın, (altı ayshılıq jolı bar, úsh ayshılıq shóli bar) gúresetuǵın jawı da kóp hám shennen tıs qáwipli

(qırq mıń láshker, dáwler bolıp keledi). Batır usı qıyın

‚

jollardı qıyınshılıqlardı jeńip shıǵıwı tiyis. Dástanda batırlıqtı táriyiplewge keń orın beriledi, olarǵa bul jeńiste pirler, áwliyeler sıyaqlı qıyalıy kúshler járdemlesip baradı.

«Sháryar», «Qoblan» dástanları da usınday. Ulıwma, bul dástanlarda qaharmanlardıń asqan kúshin, batırlıǵın hám usı qásiyetleri kórinetuǵın gúrestiń kórinisin súwretlew birinshi orında turadı.

Ashıqlıq dástanlarınıń tiykarǵı syujetin muhabbat máselesi tutadı. Bir-birin súygen jaslardıń júrek sezimleri, ishki dúnyası birinshi orında turadı. Ashıqlardıń sın-

19

sımbatın súwretlewge ayrıqsha kewil bólinedi. Bularda da erlik, jawǵa qarsı gúres kóp ushırasadı, biraq, usınıń ózi shın júrekten súyiwshi jaslardıń óz maqsetlerine jetiw jolında dus kelgen qıyınshılıqlar menen gúresi sıpatında sóz etiledi. Mısalı, «Máspatsha» dástanı mine usınday dástan. Onıń bas qaharmanları Máspatsha menen Ayparsha batırlıqta, urıs ónerin iyelewde, dushpan menen gúreste, mártlik kórsetiwde ayrıqsha kózge túsedi. Olar japadan jalǵız qırq mıń láshker menen hám Alańǵasar Alıp dáw menen urısadı. Jaw qolına birneshe márte túsken Ayparsha hesh qashan dushpan aldında dize búkpeydi, óz erkin qoldan bermeydi. Máspatshaǵa degen maqsetinen hesh qaytpaydı. Jeti jerinen jaradar bolǵan Máspatsha jeti jıl boyı Ayparsha ushın tawda jasaydı h.t.b.

Xalıq óziniń ádiwlegen ashıqlarınıń awırın jeńillestiriw tilegi menen ashıqlıq dástanlarına da qıyalıy elementler engizgen.

Qaraqalpaq xalıq dástanlarınıń bazıbir belgileri. Haqıyqat xalıqlıq qaraqalpaq dástanların sıpatlap turatuǵın birneshe belgileri bar.

Birinshiden, qaraqalpaq dástanları qaharmanlardıń, is-háreketi, minez-qulqı, dástandaǵı tariyxıy, siyasiy-eko- nomikalıq jaǵdaylar, salt-dástúr boyınsha xalıq basınan

ótkergen tariyxıy waqıyalarǵa, kúndelikli turmısqa sáykes keledi. Hárbir dástanda qaraqalpaq xalqınıń ómirinde orın tutqan, xalıq esinde saqlaǵan tariyxıy hádiyselerdiń, waqıyalardıń izi bar.

Ekinshiden, haqıyqat xalıqlıq dástanlarǵa tereń patriotlıq tán. Elge qáwip tuwdırǵan sırtqı dushpan menen gúresler de, atlanıslar el qorǵaw tileginen kelip shıǵadı. Dónip turǵan hárqanday qıyınshılıqta qaharmanlarǵa batırlıq jol kórsetip turatuǵın úlken kúsh xalıq patriotizmi bolıp kózge taslanadı.

Úshinshiden, hárqanday jawız kúshler, mısalı, mástan

20

Tórtinshiden, dástanlarda xalıqtıń demokratiyalıq tilekleri orın aladı. Bul — xalıqtı el ushın gúresken batırdı, shın ashıqtı tereń súyiwshilik sezimi menen suwǵarıladı.

Miynetkesh el qollap-qorǵaǵan batır, álbette, jeńiske erisiwi sózsiz. Sonlıqtan, olar adamgershilikli, óz wádelerine sadıq, turaqlı etip súwretlenedi.

Besinshiden, qaraqalpaq dástanlarında xalıqlar doslıǵı máselesin súwretlewge keń orın ajıratılǵan. Ol tereń xalıqlıq baǵıttan demokratiya menen sóz etiledi.

Qaraqalpaq dástanlarınıń eń sıpatlı belgilerinen taǵı biri olarda hayal-qızlarǵa bolǵan kózqaras haqıyqat xalıqlıq demokratiya menen sóz etiledi. Barlıq dástanlarda derlik hayal-qızlar qaharmanlardıń eń jaqın aqılgóyi, járdemshisi sıpatında sheberlik penen súwretlenedi. Al «Qırq qız» dástanında bas qaharman—batır qız Gúlayım.

«EDIGE» dástanı.

Dástan haqqında túsinik hám onıń mazmunı

«Edige» dástanı qaraqalpaq dástanları arasında sóz kórkemligi joqarı, syujetlik hám kompoziciyalıq jaǵınan turmısqa ádewir jaqın, xalıqtıń súyip tıńlaǵan dástanlarınıń biri.

Dástan qaraqalpaqlardan tısqarı qazaq, noǵay, bashqurt,

ózbek, tatar hám basqa da túrkiy xalıqlar arasında keń tarqalǵan. Biraq, onıń tolıq nusqaları qaraqalpaq hám noǵay xalqları arasında ushıraydı.

Edige negizinde tariyxıy adam. Ol Amir Temurdıń belgili áskerbasshılarınıń biri. Edige Túrkiy xalıqlardıń Mańǵıt taypasınan shıqqan bolıp, dáslep Aq Orda xanı Orıs xanǵa, sońınan Amir Temurge xızmet etken. Ol dáslep Túrkstanda Aq Orda áskeriniń shep qanatın basqarıwshı, sońınan Xorezm húkimdarı sıpatında da kórinedi. Bul úlkelerde 25 jılday ómir keshirip, sońınan Mamaydıń óliminen keyin Altın Ordada ámirlik etken. Sarayshıq, Qırım hám Kavkaz dalaların aralaǵan. Sonıń ushın da, onıń ómiri ádewir qospalı sıpatqa iye. Usınday sebeplerge

21