Ádebiyat 7-kl

qıladı, qız-jawanǵa meyil etedi. Toxtamıstı óltirip ornına patsha bolsam dep namazdıń keyninen allaǵa salawat etip perilerden tileydi. Bir kúni bolmasa, bir kúni duwası musharap bolıp, atası Edige bir tárepten kelse, Noǵaydı astı-ústin eter me degen qáwpim bar,—dedi.

Patsha bul sózge inandı. — Nuraddindi óltiriń, — dep alpıs eki hámeldarǵa gúlli ıqtiyarın berdi. Oylasip, keńesip Nuraddindi shaqırıp alıp bılay dedi.

—Edige ulı Nuraddin,

Alla bersin muradıń, Uzaq jurtta xızmet bar,

Barasız ba shıraǵım,

Jaz bolsa háwjirer tawda bulaǵım,

Sen ólseń kim bolar haldan sorarım, Uzaq jurtta xızmet boldı sizlerge, Bul xızmetke bararsız ba shıraǵım, Ashılǵay da on gúlińnen bir gúliń,

Saǵan kelgen dúshpanǵa kelgey sum ólim, Xan atańnıń mına sózin,

Neshik kórdiń qulınım?

Nuraddin xanǵa arız etti.

Aytar sózin qarj etti,

—Atam menen bizlerdiń

Sizlerge joq qatamız, Qul tiline inanbay

Óz tuwrıńızdan xızmet buyırsańız,

Onnan da arı ketedi,

Qostarsız qalǵan botańız,

Biytler toyar qanım joq,

Ayaytuǵın janım joq, Dúnyası qurısın neteyin, Men ham sadaǵań keteyin, Qul tiline inanbay

Bizge xızmet buyırsań

52

Janǵan otqa salsań da,

Men táwekel eteyin.

Mına sózdi esitip: Kórmegen baqsım joq edi, Kórmegen jırshım joq edi, Soppaslı Sıpıra jirawdı

Tiri degen xabar bar,

Jalǵızım, soǵan barasań, Alıp kelseń jırawdı

Sonnan keńes sorayman,

Bunı qalay kórerseń? Dep buyırdı Toxtamıs.

Sol waqları Nuraddin, Jekkeligin ańlamay, Jalǵızlıqtı qayǵırmay Ólerin bala bayqamay,

Xanǵa qaray tolǵadı.

—Ata! Sózinde joqtı qata! Minerime atım joq, Kiyerime tonım joq,

At, tonımdı saz qılsań Táwekelshil bolaman, Ájelim jetse ólemen,

Nesiybem bolsa kelermen,

Ne salǵanın ıǵbalımnan kórermen.

Patsha balanıń bul sózine qorǵasın yańlı balqıp, balanıń gápi jeti júyresinen ótip, alpıs eki hámeldarǵa qarap tolǵay berdi:

Altı aylıq aǵır jurttı,

Bir qálemnen ótkergen,

Qosnazarday diywandı,

Zamanlasım, teńlesim,

Baynazarday qusbegim,

Kenegestegi Kerim biy,

Oymawıttaǵı Ómir biy

53

Nuraddindey balanıń,

Kiyimlerin siz beriń, Jurt iyesi Aǵay biy, El aǵası Taǵay biy,

Nuraddindey jalǵızımnıń Qashsa qutılıp ketkendey,

Quwǵanda quwıp jetkendey Jılqıdan árebi saylap siz beriń, Keshiktirmey aytqanımdı tez beriń.

Xan diywanı Qosnazar,

Qınabı joq bir qılısh,

Shoqpar menen ekewin,

Alıp keldi eneǵar,

Xan máhremi Baynazar, Ashamay er, kendir ayıl,

Jip quyısqan alıp keldi gelleǵar

Kenegestegi Kerim biy,

Jaǵası pútin neshe jılǵı Shirik tonın ákeldi.

Jurt iyesi Taǵayı,

Kóp jılqıǵa baradı Jılqıların úrkitip, Keynine názer saladı,

Moynı tayaqtay,

Qursaǵı suw qabaqtay,.

Jalları bar bir qushaq,

Ayaqları topıshaq,

Jılqılarǵa ere almay,

Baratırǵan yabıǵa

Noqtanı uslap saladı,

Birı aydap, birı jetelep,

Patshanıń názerine alıp baradı.

Nuraddin patshaǵa qarap tolǵadı:

—Ayalı qoldan may bergen,

54

Tar qursaqtan jay bergen,

Ǵarip anam bar edi, Men anamdı kóreyin, Jaslıqta emgen sútimdi, Írzalasıp keleyin dep, Xannan juwap soradı. Patsha ayttı:

—Barıwińnan keliwiń jıldam bolsın,

—Áger, keshikseń, keynińnen jasawıl barıp azap berip

júrmesin, kórmesin, kózim, tez kele ǵóy, perzentim,—dedi.

Nuraddin úyine barıp anasın kórip, qushaqlasıp bala ǵamgún boldi,

Enesi turıp:

Bala ǵamgún bolma, jalǵızım. «Dawageriń qazı bolsa, dadıńdı alla bersin»— degen.

Mazaziy patsha xızmetke buyırsa, jolıń bolsın, jalǵı- zım,—dedi.

Anası menen xoshlasıp, xannıń tilla sarayına qaytıp keldi, Nuraddin. Bayaǵı alıp kelgen jaw-jaraǵin, shoqparın alip, qılıshın qaytıp berdi. Táwirin kiyip, jamanın taslap, sarı ala atın hám ertlep, bala ústine minip aldı.

Eki kózi alańlap dógeregine qaray berdi. Aǵay, Taǵaydiń ishi kúyip, sırtı makkarlıq etip, jalǵızǵa qarap tolǵay berdi:

— Há, Nuraddin

Alla bersin muradıń!

Uzaq jurtqa baratırsań Atıń arıq, óziń jas, Shıǵarıp jolǵa salıwǵa, Xoshlasıp endi qalıwǵa Joqtı sende qarındas,

Uzaq jurtqa barasań Partal bolsa qaytedi?

Azıq alsań netedi?

55

Nuraddin bunı esitip,

Qattı ashıwı keledi, Aǵay menen Taǵayǵa, Jalǵız kózin alartıp,

Turıp sóyley beredi.

— At basınday som júrek,

Bizden sizge sóz kerek

Ishiń kúlip, sırtıń jılap, Etpe maǵan makkarlıq,

Jiber, attı tezirek,

Aralarman qıyadash,

Waqtıń tolsa aǵızarman,

Kózińnen endi qanlı yash, Kúyip turǵan janımdı,

Sen de endi kúydirme,

Jiber, attı qızılbash, Azıǵı bar ma bóriniń, Partalı bar ma bóriniń, Bóri azıǵı —er azıǵı

Jolda bolar, bádirek,

Kóp ishinde qul dedim,

Bunnan artıq sendey qulǵa Ólim degen ne kerek?

«Aǵay menen Taǵaydıń

Balanıń aytqan sózine

Qattı ashıwı keledi. Qan tamǵalı sarı alanıń

Sawrısına besti-ondı uradı.

Áne, Nuraddin shıǵınıp júre berdi, atasınıń ustazı edi,

Hátte Háziret pir, Toxtamıstay patshadan tiler me eken gúnamdı dep meshitine baradı. Jalǵızdıń gúlli-gúnayın soramadı ustazı, qala berdi muńayıp, Nuraddin shıǵıp jóney berdi qaladan.

Jawırına qamshı tiygen soń,

Alıp qashtı yabısı,

56

Úsh kún ótti aradan,

Tórtlenshi kún bolǵanda, Bala atın tanıdı.

Nuraddin mingen sarı ala at Edige mingen aqsha attıń Bel balası der edi.

Edige mingen aqsha attıń Haslı zatın sorasań,

Enesi jelden dóregen, Suw tulpardan bolǵan, Jel biyeden tuwǵan,

Buwırshın edi aqsha at.

Aqsha attıń bel balası

Qan tamǵalı tulpar edi sarı ala at.

Balanıń jolı boldı, tulpar ekenligin bildi, sarı ala attı qamshılap, Soppaslı Sıpıra jırawdiń elatın qıdırıp júre berdi.

Bir talay jol júrdi., shólden boldırdı. Ótkenlerge sıyınıp, káliyma qaytarıp jattı.

Aǵzında bar allası,

Qoynıńda bar sállesi,

Iyninde bar mellesi,

Ózi haqtıń bendesi, Xabardar edi halınan,

Tukli Áziz ǵarrı babası.

— Qorqpa, balam, qorqpa dep,

Assız jerde as bolsın,

Suwsız jerde suw bolsın,

Bir mútire suw berdi, Balam, atıń juwırsın, Izlegeniń elden tabılsın. Jolıń bolsın, jalǵızım,—dep, Pátiya berdi babası.

57

Basına kúnler tuwǵanda,

Dushpanlar izden quwǵanda, Shóldegi kórgen baba dep, Sen shaqırsań men tayarman, Kamalıńnan qollarman, dep,

Ǵayıp boldı babası.

Áne ol zamanda sóz benen, bul zamanda saz benen jetkereyik, bul sózdi:

Az ǵana emes bul gúrriń,

Úsh ay on kún jol júrdi,

Kók oraylı kók teńizge ushıradı. Mına kóldi jaǵalap,

Búkeńlep jortıp baradı. Ǵarrı babaǵa ushıradı.

Baba menen sóylesip:

Til kimdiki, jurt kimdiki,

Xabarıńdı ber—dedi, Onnan soń baba sóyledi: Jası jetip qarıǵan,

Úsh júz alpıs jasaǵan,

Sawsap qalǵan súyegi,

Ol izzetlep saqlaǵan,

Házireti Qıdırdı jeti mártebe kórgen, Duwası mustajap,

Ǵarrı baba bar edi.

Qıymıldap atqan halı bar,

Tek, shıqpaǵan janı bar,

Ireńin sonday korseń de,

Tańlayında búlbildey,

Sayrap atqan tili bar,

Kormegen jurtı joq edi,

Babanıń jayın sorasań.

58

Nuraddin bunı esitip,

Jetip keldi, qursawlı turǵan otawǵa,

Qırq otawdıń oń jaǵi»nda, Alayinı otawdı kórdi, Soppaslı Sıpıra jırawdıń

Úyine kelgenin sol waqta bildi.

Nuraddin turıp qıyal qıldı: Atımdı baylap barsam, qolınan alsam, xan shaqırtıp edi, júresiz, desem, aytqan gápim qulaǵına jaqsa, jaqpasa, balaların shaqırtıp alıp, meni óltirip, kómer, altı aylıq aǵır jurttan súyegimdi izlep kim keler. Jasawıldıń qılwasın qılıp barayın, záńgige shirenip, qamshını tawlap, xan shaqırtıp atır — dep, at

ústinen xabarlasıp kóreyiń,—dedi Nuraddin,

—Azǵan, allasına jazǵan,

Xan shaqırttı, júreseń,

—Shaqırtıp, otti, armaǵan,

Heshbir xabar, bolmadı,

Qaytawıldan Nuraddin,

—Toxtamıstay xan atam, Kelsin dedi, sizlerdi,

Xan shaqırttı sizlerdi,—dep,

Jabıqtı túrip qaradı. Jeti kórpe tósenip, Jeti kórpe jamılıp,

Jatir edi qart babań, Artqı etegi basılıp, Dushpannıń baqtı kesilip Órre turdı shubatılıp,

Keregege asılıp,

—Sabır bar ma, balam?— dep,

Sabırıńdı, jábirińdi bilmeymen,

Toxtamıs patsha sizdi kelsin dep atır,— dedi.

Baba ayttı:

59

—Balalarımdı shaqırtıp alayın, keńeseyin, soǵan deyin sabır et,—dedi.

—Ájep boladı, ata,—dedi. Nuraddin.

—Babań balaların shaqırdı, barlıq dawısı menen.

Balaları shorshıp:—Bunsha nege qattı shaqırdıń?»— dep, juwırıp, qasına keldi.

—Há baba, úsh júz alpıs jasıńda bunsha qattı baqırdıń, alladan hámir boldı ma, maqulmawıt alpıs eki tamırdıń bántine sheńgel salıp, panıydan kósher boldıń ba, ne ushın qattı baqırdıń?

—Há balalarım! «Túye qartaysa kóshegine eredi», — degen. Sizlerdi oylasıqqa shaqırdım.

—Baba, ne oylasıq bar edi?

—Toxtamıs patsha bizdi oylasıqqa shaqırtıptı. Soǵan

aparǵanday halıńız, jaǵdayıńız bar ma, balalarım? —dedi.

—Balaları ayttı:

—Esi ketken ǵarrı ekensiz, alti aylıq jolǵa janıń túwe

súyegiń bara ma? Bizlerdiń aytqanımızdi qılsań sarı ala attı uqsatıp ǵana soyamız, kelgen balanı tereń qazıp kómemiz. Etin jegen ǵarǵa Edilge xabar bere me, baba?— dedi.

— Áne baba mına sózge shorshınıp, balalarına qarap, tolǵanıp turǵan qusaydı:

— Sarı ala atı astında,

Shoqparı bar dástinde,

Erdiń sesti sıqıllı, Bılay shawıp ótkende,

Jábireyil me eken dep edim,

Qayta shawıp ótkende,

Ázireyil malaqul mawıt, Alpıs eki tamırdıń bántine Sheńgel salıp...

Panıydan da til qatpaǵa, Kóshtim be eken dep edim,

60

Jabıqtı túrip qaradı,

Eki kózdiń shuǵlası

Otlı gúursi ústinde,

Jandı ma eken dep edim,

Emes eken, bala eken,

Janbaytuǵın shala eken,

Tiyegórme balama,

Shappay, súrmey mayırar,

Jez qanattı qayırar,

Aytqanımdı etpeseń

Dushpanlıq etseń,

Hámmeńdi mennen ayırar.

Babańıń balaları qolına qanjarların alıp, Nuraddindı

óltirmekke qast etip júre berdi.

Nuraddin de atın tartıp baylap, shoqparın qolına alıp, babanıń balalarına pıyadalap kele berdi. Anawsın anda urdı, mınawsın mında urdı, otızın da ólimshi qılıp qulattı, suwenlegen pishendey bárin bir jerge úydi. – Tanıysız ba dákeńdi, Toxtamıstay xan atama aparasız ba atańdı?—dep ústinde bala tepsindi.

Babanıń balaları: «Qurısın, janımız aman bolsa bolar, onnan talaq eteyik»,—dep astında jatıp shuwladı. Nuraddin babanıń balaların bosattı. Balaları atasınıń qasına qaytıp keldi.

—Baba! Sen xabardar ekenseń, bizler biyxabar ekenbiz, ya atta, ya kebejede otıra almaysız. Sizdi qalay aparar ekenbiz?—dedi.

Baba:—Dárriw bir shana soqtırıń,—dedi. Shana soqtırıp, jeti kórpe tósendi, jeti kórpe jamılıp, qásiyetli jay bultlı teńizdiń jaǵasına barıp, ushırıp edi, kún suwıtıp, aǵıp atqan qara suw muz boldı. Jigirması shana tartıp, on balası ornında qaldı. Baba Nuraddinge ayttı.—Altı ay wáde bolsın, altı ay degen kúni Toxtamıstıń dárgasında kór,—dedi.

61