Ádebiyat 7-kl

Aldayman—dep keldiń be?

Atańa nálet bádirek.

Mine dástanda berilgen bul tolǵawdıń ózinde de Qosnazar menen Kenjembaydıń haslı pás adam ekenligi, onıń hátte, belgili sóz ustası bolǵan Soppaslı Sıpıra jırawdı da aldamaqshı bolǵanlıǵı seziledi.

Dástanda ádil túrde kórsetilgenindey-aq, Qosnazar

ǵarremlikten qorqpaytuǵın, topas, adamlardı aldap hám qorqıtıp kún kóretuǵın eki júzli adam. Ol patshanıń aldında bódene bolıp jorǵalaǵanı menen, xalıq aldına bar-

ǵanda qasqırdıń kebin kiyip alatuǵın oǵada jawız adam,

ásirese, juwas adamlardı kóbirek awladı. Sonıń ushın da, diywanbegi Qosnazar obrazı dástanda ádewir qospalı túrinde beriledi.

Al, Kenjembay obrazı bunnan ádewir ózgeshe. Ol ózi sırtta turıp, basqalardı shuǵıllıq penen háreketke keltiretuǵın túlkidey hayyar adam. Sonıń ushın ol xalıq arasına jaman sóz tarqatıp, Edige menen balası Nuraddinniń arasına da ot taslaydı. Sonıń ushın da, Nuraddin onı dáslep ayap óltirmegen menen, sońınan gellesin aladı.

Sabaqlıqta berilgen úzindi Qallı Ayımbetov tárepinen jazıp alınǵan Ramberdi ulı Erpolat jıraw variantı.

EDIGE

(dástanınan úzindi)

Baba Túkli Áziz-Qubır degen áwliyede denesine túk shıǵıp júretuǵın edi. Sonda bir bulaq suwı bar edi. Sol bulaqqa úsh kepter jıl on eki ayda bir keletuǵın edi. Ol kepter emes edi, peri edi. Bir kúni sol periler kepter bolıp kelip, suwǵa shomılıp atırǵanda, Túkli Áziz olardıń kiyimlerin urlap aldı. Periler:— «Biziń kiyimlerimizdi ber»,— dedi. —Yaqshı, bereyin. Eger ekewińizdiń kepter lipasıńızdı bersem, birewińizdi berip ketesiz be maǵan»,

— dedi. Olar – «Maqul»,— dedi. Sóytip birewin hayalıqqa aldı.

32

Peri aytıp edi:— meniń saǵan qoyatuǵın tórt shártim bar. Mine sol shártlerdi orınlasań, men seniki. Eger ol shártlerdi orınlamasań, men saǵan joqpan.

Birinshi—júrgende óksheme qarama. Ekinshi—suwǵa túskende ústime kirme. Úshinshi—qoltıǵıma qol salma.

Tórtinshi—juma kúni basımdı juwaman, Sonda ústime kirme,—dep edi.

Ayaǵına qarap kórse, ókshesi joq eken. Qoltıǵına qol salıp kórse, qanatı bar eken. Suwǵa túskende qarap kórse, qarınların aqtarıp juwıp otır eken. Juma kúni basın juwǵanına qarap kórse, gellesin qoparıp alıp, shashın altın taraq penen tarap otır eken.

Peri:—Sen maǵan joq, men saǵan joq. Ishimde altı aylıq balań bar. Sol balańdı pálen kúni, pálen degen daraqtıń túbinen tawıp al,— dep ushıp kete berdi.

Ol zamanda Tuman xoja degenniń shorısı periniń bala tuwıp atırǵanın kórdi. Peri shorını kórip, daraqqa qondı. Peri kózden ǵayıp boldı. Bala kórmegen shorı balanı kóterip, qolına aldı. Shorınıń kókiregi iydi. Balanıń awzına salıp edi, bala úsh mártebe sorıdı, óziniń tuwǵan anasın eme almay qaldı. Shorı balanı Tuman xojanıń hayalına ákelip berdi. Tuman xoja—«Qartayǵanda tuwǵan balam», — dep, jalǵannan atın qoydıraman dep Toxtamıs xannıń aldına bardı. Tuman xojanıń dushpanları: — «Bala biziki»,—dep jalǵannan daw saldı. Ekewi de xanǵa barıp arız etti. Patsha balaǵa názer etip qarap edi, balanıń ústinde periniń kiygizgen kóylegin kórdi. Patsha balanı qolına aldı. «Adamıyzattıń kiyimi iyne menen, periniń kiyimi qıyal menen tigiledi. Hárkim balanıń kóylegindey kóylek tigip ákelse, bala sonıki, bolmasa, ǵayıp bala xandiki», —dep balanı Toxtamıstıń ózi aldı. Balanıń atın Edige qoydı. Sóytip, Edigeniń atası Túkli Áziz, enesi peri edi.

Edige on tórt jasına keldi. Edige jılqı baǵatuǵın edi.

Jılqınıń piri áwwel Jılqıshı ata, onnan keyingisi Edige edi.

Shanshıwlatqan jılqını Edigeniń mazarı qılıp, aynaldırmaq sonnan qalıp edi.

Ol jılqı baǵıp júrgende arız qılǵan kisige durıs tóreligin beriwshi edi. Toxtamıstıń hayalına: —Edigeni óltirip ber»,—dedi. Hayal ózi tuwmaǵanlıǵın qılıp,—«Yaqshı»,— dedi. Bir tabaqqa bal, bir tabaqqa suwsız qatıq uyıtıp qoyatuǵın edi. Edige jılqıdan kelgende beretuǵın tamaǵı sol edi.

Bir kúni bir tabaqqa úsh mısqal záhár saldı, sóytip uyıttı qoydı. Edige tabaqta záhárdiń barın bildi. Belinde almastan suw bergen jáwhar pıshaq bar edi, pıshaqtı salıp, baldı tilip edi, záhárdi tartıp aldı, pıshaq penen qarıpqarıp jiberdi de ishti.

— «Ekinshi bunday etpe:

Ashıǵan eken shelegiń, Qańsıǵan eken shapshaǵıń,

34

Pısıqlap, tazalap uytıp qoy qatıǵıńdı, qaytıp kelgenim- she»,—dep úyden shıǵıp kete berdi. Onnan soń hayal jılay berdi.

Patsha oǵan:— Nege jıladıń?— dedi.

—Baǵanaǵı Edigeniń aytıp ketkenin ańladıń ba?

—Edige ne dedi?

—Onı bilmediń be?. Tabaqtıń ishine pıshaqtı salıp, tórt

kese qılıp bóldi. Bul altı aylıq jurtıńda qımızday pisemen degeni, Shapshaq dep úlken qızıńdı ayttı. Kishkene qızıń Tınıkey ekewin de saqlay ber dedi. Bunısı ekewin de hayallıqqa alaman degeni,— dedi.

— Ras pa?—dedi patsha.

Patsha bul sózge inandı. Alpıs eki hámeldarına:— men

Edigeden keshtim, Edigeni óltirińler!—dedi.

Edige alpıs eki hámeldardıń jamanlıq etkenin bildi. Noǵaydan qostar tappay shıǵıp ketti.

Edil menen Jayıqtan,

Sarımay, Elek boyınan,

Nuranıń qara qumınan,

Toqtamıstay patshanıń,

Paytax qurǵan jeri edi,

Qostar tappay Noǵaydan,

Shıǵıp ketti Edige.

— «Jaman ushın jaqsıǵa qılısh urıp, Noǵaydıń haq qanın moynıma júklemey-aq, basımdı alıp keteyin»,— dep jurttan shıǵıp ketedi.

Edigeniń hayalı xojanıń qızı Qaraqas:— Ya óltirip ket, ya meni alıp ket!—dep atınıń jılawınan uslap jibermedi. Onnan soń Edige hayalına qarap:

— Há alǵanım, qaǵıp tósek salǵanım,

Altı aylıq hámile boyıńda qalıp baratır,

Seni ne qılıp óltirip keteyin, dilbarım, Ay jarılqap kún tuwsa,

At basınday ul tuwsań,

35

Heshkimge oylaspa, keńespe,

Perzentimniń atın Nuraddin qoy,

— dep júrip ketti.

Bararına jeri joq,

Batarına kóli joq,

Táńirge táwekel etip,

Jóney berdi Edige.

Ótkennen, ketkennen, kárwannan esitiwi bar edi, Satemirdiń jurtı bar,—dep. Sol Satemirdiń jurtına kete berdi.

Aqtóbe degen jerge kelip:

Tolı jurtın qıya almay,

Shıǵarında shıqsa da,

Jurtınan shıǵıp kete almay,

— «Atanıń balası bar, aǵanıń inisi bar, izimnen kisi jiberer»,—dep úmit etip, tóbede jata berdi. Kúnlerde bir kún Kenjembay segiz atlı, ózi menen toǵız bolıp, Edigeniń jatqan jerine keldi. Kenjembay álinde sazı bolmasa da, tilinde sózi jırlay berdi:

— At beredi xan atań,

Ton beredi xan atań,

Xannıń atın minseńá! Xannıń tonın kiyseńá,

Qayt, Edige, qaytsańá!

Baytal bólip alsańá!

Baytal baylap sawsańá!

Paytax bólip alsańá! Altın taxtqa minseńá! Patshalıq dáwran súrseńá! Aq tóbeden sen túsip, Atańa qullıq etseńá!

Qayt, Edige, qaytsańá! Oǵan kewliń tolmasa, Xannıń eki qızınıń,

36

Qálegenin alsańá!

Qayt, Edige, qaytsańá!

Onnan soń Edige turıp hár túgi tebendey shanshılıp, mına gápti aytqanda qap-qara boldı júzi jer kórmedi kózi, qattı ashıwı keldi:

— «Kisiniń tonı kirshil di,

Kisiniń atı tershil di».

Kirshil kiyim kiymeymen, Tershil attı minbeymen. Sendeyin zalım menen

Sháhárge qaytıp barmayman. Xannıń aytar sózi emes, Esiter meniń gápim emes, Kenjembay!

Qamshı tiyer moynıńa, Qan sorǵalar qoynıńa. Men tóbeden túsken soń, Shıdamassań Oyınıma,

Amanatqa qıyanet.

Ete kórme, Kenjembay! Aytıp bar bunı xanıńa, Altı aylıq hámile qaldı. Meniń barı-joǵımdı,

Bildirmesin jalǵızǵa, Qanatlıǵa qaqtırmay,

Tumsıqlıǵa shoqtırmay,

Atam taza saqlasın, Aytıp bar bunı xanıńa,

Ózim kelmey, óle qoysa jalǵızım, Óltiremen ornına,

Aytıp bar bunı xanıńa.

Onnan soń Kenjembay Edigeniń ashıwınıń qattı kelgenin bildi. Kenjembay qaytıp ketti. Edige atqa qamshı basıp, Noǵaydan shıǵıp júre berdi.

37

Attıń jalı jatqanda,

Tuyaqları qatqanda,

Atqa salǵan tillali er,

At qaptalǵa batqanda, Shıday almay ǵayratqa,

Úsh ay on kún jol júrip,

Jetip keldi Edige,

Satemirdey dańqlı patsha,

Sorap jatqan elatqa.

Satemirdey patshanıń

Biyikten salǵan qalası,

Bul jarlanıp kórindi.

«Tanımaǵan jerde boy sıylı»,

Tawshannıń tuwǵan botası,

Ísıq kóriner kózine,

Hár kim elinen ayırılsa,

Qanday arıslan bolsa da, Jekkelik keler ózine. Bararına jeri,

Batarına kóli joq. Kórmegen el edi.

Júrmegen joldıń bálentin-pásin, Oylı-shuqırın bile almay, Qaylardan qayda bararın. Esabın arıslan taba almay, Áne turıp Edige

At basınday som júrek,

Qanaǵa sıymay tuwladı:

— Bul ketkennen keteyin

Allatala jol berse,

Áwliyeler qol berse, Sol qalaǵa barayın,

Atalıq, nayıp, qus begi, meter,

Barıp bulardı kóreyin. Bulardıń isi bolmasa,

38

Bunnan arman óteyin,

Satemirdey patshanıń

Nazerine barayın,

Halımdı, jaǵdayımdı,

Xanǵa bayan eteyin,— dedi.

Áne, «Patsha: — «Xosh keldiń, sapa keldiń», — dep húrmet etse, atın baǵıp, otın jaǵıp xannıń xızmetinde bolayın, patsha maqul kórmese, endi qaylardan qaylarǵa keteyin, arba aydap, máskepshi bolıp suw tasıp, awqatımdı eteyin»,—dep, Edige qalaǵa qaray súrip júre berdi.

Dárwazaǵa keledi,

Dárwazanı baǵıp turǵan,

Múriteyler menen sóylesip,

Ruqsat alıp qalaǵa,

At oynatıp keledi.

Edigeni kórgen adam,

Bolsań górge atadan dep,

Hámme hayran qaladı.

Atalıq otır bir jerde,

Nayıp otır bir jerde, Diywan otır bir jerde,

Júzi tómen talayı,

Ashaq kórindi talayı,

Óte berdi Edige.

Xan esigi datqa jay,

Tar qapılı, keń saray, Jetip bardı Edige, Satemirdey patshanıń, Esigindegi máhremi,

— «Esikke miyman keldi»,—dep Xanǵa xabar beredi.

Mingen attıń kiygen tonnıń, Ǵayrasın kórip,

39

Satemirdey patshaǵa,

Barıp xabar beredi.

«Aqsha atı bar astında,

Qońırawlı nayza dástinde,

Qundızlı soppas basında, Joldası joq qasında, Áyne on tórt jasında, Rústem kibi aybatlı Seymurıqtay sımbatlı, Arbadan keń kókiregi,

Arıstan juwan bilegi. Tepsingende er qorıqqan, Dárya qatıp muz bolǵan,

Lalawlasqan qalmaqtıń,

Toqsanǵa shıqqan kempiri, Qorıqqanınan qız bolǵanday,

Aybatlı miyman kelip tur, Asınǵanı erdiki

Bárisi erdiń jaraǵı,

Gelle kesip, qan tókkendey, Bárisi erdiń jaraǵı.

Esikke sonday bir miyman keldi degendi esitip, patshası jaǵası altın, jeńi zer qásiyetli tondı jamılıp, ornınan turıp, bul dabılǵa shıdamay, esikke shıǵıp qaradı.

Edigeni kórip, Edigeniń aybatı, sawlatı bayaǵı aytıp kelgennen jeti ese zıyat kórindi Satemir xannıń kózine.

Edige patshaǵa sálem berdi. Patsha sálemin álik aldı. Edigeniń qasına patsha kelgenin bilmey-aq qaldı. Onnan soń patsha Edigeden jol bolsın sorap, ne deydi eken, qáne:

— Hawa jawsın, aydın kóller ho’l bolsın,

Jıldan-jılǵa kem dáwletiń mol bolsın,

Astında árebi at, ústińde tonıń

Aqsha at mingen uǵlım, saǵan jol bolsın.

40

On tórtińnen shalqıp tuwǵan ayıńdı,

Kórip quwanaman seniń boyıńdı,

Astında árebi at qustan qanatlı,

Uǵlım, bayan etkil shıqqan elińdi!

Aq júziń zapıranday sarǵayıp,

Mudam at ústinde haqqa qol jayıp,

Aldıńda basshıń joq, keynińde qosshıń,

Qaysı jurttan shıqtıń bunsha muńayıp?.

Ashılǵanda taza baǵdtıń gúliseń,

Xalıq etkiwshi bir allanıń qulısań,

Astıńda árebi at, ústińde tonıń,

Elatıńda qanday shanıń ulısań?

Ayıp kórme, sóylep turǵan qızıl til,

Gáhi aytqıl, gáhi aytpa, óziń bil,

Satemir xan sózdi ada etti,

Miyman óziń bil!—dep patsha sózdi ada qılıp, Onnan soń Edige elin, xalqın Satemirge bayan etip, bir-eki awız orsaqı aytıp turǵan qusaydı:

—Edil menen Jayıqtan

Bóktergili adırdan, Bógenekli shúńgilden, Nuranıń qara qumınan, Noǵaydıń tolı jurtınan, Kelatırman men shıǵıp.

Ayırılǵan kólden sonaman,

Gáh tutasıp, gáh janaman,

Altı aylıq aǵır jurttan,

Qostar tappay kelemen.

Atıń bolsa, baǵaman,

Otıń bolsa, jaǵaman,

Sizge xızmet etpege

Men kúnlikshi bolaman.

41