Ádebiyat 7-kl
.pdfSen sıylasań bir kisi,
Sıylamasań, xan ata,
Qádirimdi meniń kim biledi,
Biz bir kelgen kelgindi,
Tentiregen kúnlikshi.
Talawda qaldı dúnya-mal,
Tasaddıq bolsın shiyrin jan.
Gáh jarılqa, gáh qarǵa,
Endigisin óziń bil,
Jurt iyesi atajan!
Áne, onnan soń Satemir Edigege qarap sóyleydi:
— Ashılǵan baǵda gúliń,
Baǵda shámen búlbiliń,
At soraspaq súnnet eken, Atıńdı aytsań qáytedi,
Uzaqtan kelgen qulınım?!
Onnan soń Edige turıp: — «Atım Edige», —deydi. Onnan soń patsha aytadı:
— Edigeni at qaǵıp sharshap kelgen qusaydı, pinhamı jayda ón bes kún baq. On altınshı kúni meniń dárgáhıma alıp kel, alıp barıp, wázirlerime tapsır,—deydi.
Áne, on bes kún jattı, at ırǵańlap, er tırbańlap, jol azabı shıǵıp, eli-xalqı, tolı jurtı yadına túsip edi gúńirenip, Satemirden jasawıl jetip keldi:—Xan shaqırttı, júresiz,
— deydi.
Xan shaqıradı degende, Edige haqıyqatı alla názeri ullı patsha aybatınan, sáwlatınan seskenip tura berdi jayınan.
Satemirdey patshanıń shaqırtqanlıǵınıń sebebi: «Edigeni sınayın, batır ma eken, qorqaq pa eken, aqıllı ma eken, aqmaq pa eken. Altın taxqa min dep isharat etip kóreyin, hámirimdi tárk etpey, altın taxqa minse, hár is keler qolınan»,—dep sınamaqqa shaqırıp edi sarayǵa.
42
Edige jetip keldi patshaǵa, sálem berip qol qawsırıp, názerinde turdı, onnan soń patsha turıp:
—Elge kelgen miymandı sıylamaqlıq orın, sebep penen kelgen ekenseń-di, Edigejan altın taxqa min!—dep inam etti Satemirdey ullı xan.
Mineyin dese altın taxt miyasar emes ózine, minbeyin dese, majazıy ullı patshanıń hámiri tárk bolatuǵın boldı, xannıń hámiri tárk bolmasın dep, Satemirdiń taxtına minip, otıra berdi sımpıyıp.
Edige taxqa mingen soń kóńli jay boldı. Onnan soń Edige turıp:
—Ata sózimde joqtı qata, hámirińdi tárk etpey taxtıńa mindim. Endi hámiriń pitti. Taxt ózińe qutlı bolsın! — dep Edige taxttan tústi.
Satemir taxtqa mindi. Taxtqa mingennen soń patsha
ǵamgún boldı.
—Edigejan, ayıp kórme, bir káliyma saǵan aytatuǵın
sózim bar,—dedi.
— Siz patsha, biz puqara. Patsha puqaraǵa arız etpek qattı ábesti. Siz tómenge túsiń, biz taxtqa mineyik. Siz arızıńızdı aytsańız, biz dálil tawıp bereyik, —dedi Edige. Maqul sózge kim qarsı, Satemirxan taxttan tústi. Edige taxtqa mindi. Onnan soń Satemir arızın aytıp tolǵay berdi:
— Qaqpaqlı Xoja kólinde,
Shılpıqtıń qara tawında,
Atsa mıltıq ótpegen,
Shapsa qılısh kespegen, Allanıń dadı jetpese, Bendeniń oǵı ótpegen.
Bir dushpanım bar edi
Qara tiyin Álip baba,
Shawıp ketti qalamdı,
Alıp ketti shırqıratıp,
Qız da bolsa, uldan zıyat,
43
Kórer edim—
Aqbilek atlı balamdı.
Alısta bolsa, sorarım,
Jaqında bolsa bararım,
Barsam-kelsem, bazarım
Qara tiyin qolında,
Shırqırap ketti nasharım.
Buwǵan belge kamárim,
Yar bolǵay qádir qudayım,
Sol dúnyanıń keyninen,
Bararmısań, miymanım?
Onnan soń Edige xanǵa qarap bir-eki awız aytıp tur-
ǵan qusaydı:
— Há, ata!
«Kúnlikshiniń kúni pitpey,
Kómegin qoldan berermen».
Bayarı xızmet buyırsa,
Barmayman dep aytpaǵa, Erik ózimde bolar ma?
Iyirgende jataman,
Aydaǵanda óremen,
Qaylardan qayda buyırsań,
Barmayman dep aytpaǵa,
Kelispeydi jaǵdayım,
Táwekelshi bolaman.
Ájelim jetse, ólermen,
Nesiybem bolsa kelermen,
Táńirimniń ne salǵanın, Mańlayımnan kóremen.
Edigeniń sózi astarlı edi, Satemir mına sózdi esitip, bilse de, bilmegen uqsap:—«Edigeniń atın alıp kel»,—de- di.
44
Ákelip atın qolına berdi. Aqsha atın ertlep, jaw-jaraǵın bókterdi, «Bissimilla» dep aqsha attıń ústine mindi.
** *
Endigi gápti bayaǵı altı aylıq ishte qalgan baladan esitiń.
Áne Edigeniń alǵanı,
Qaǵıp tósek salǵańı,
Toǵız ay, toǵız kún qursaq kóterip,
Ay jarılqap kún tuwdı At basınday ul tuwdı.
Balaniń atın Nuraddin qoyıp, Toxtamıs xandı sınamaq ushın eki adamdı súyinshi sorań patshadan dep buyırdı.
«Áger patsha súyinshi berse, usında bola bereyik, áger súyinshi bermese ordanı buzıp, jar basına barıp, jartı
ılashıqtı qurıp, sonda bola bereyik — dedi.
Eki adam patshanıń aldına barıp :
— Taqsır! Aqlıq kórdik – dep xannan súyinshi soradı.
— Aqlıq dep turǵanıńız ne? Túsinbedim, qaytarıp aytı-
ńız, —dedi.
Jilqı semiz bolǵanda,
Asırandı ulıńız,
Jilqı arıq bolǵanda,
Satıp alǵan qulıńız,
Keshegi elińnen shıǵıp ketken qulıńnan altı aylıq hámile ishte qalgan eken. Kelinińiz ul tuwdı, aqlıq emey nemene,—dep bunı xanǵá bildirdi.
Toxtamıs patshanıń jer kórmedi kózi, qap-qara boldı júzi.
Qatıwlanıp:
— Há noǵaylım! Bir saparǵa ne qılayın sizlerdi oltirip. Ekinshi Edige dep tilińe bassań, qırqaman tilińdi. Xabardar bol, noǵaylım!—dep pashshabın shaqırıp alıp:
45
—Bulardıń inamin ber! — dedi. Pashshaplar túsinip, súyinshi tilep barǵanlardı dalaǵa alıp shıǵıp:
—Bizden emes, patshadan húkim boldı saǵan, — dep
qulaq-murnın kesip ózlerine jegizdi. Qulaq-murnın kesken soń, bet-awzı tap-taqır bolıp, gellesi wayran, boyaw tiygen kelsaptay bolıp, qızıl-qanǵa boyalıp súyinshi tilep kelip qulaq-murnınan ayrılıp, Qaraqastıń qasına keldi. Qaraqas bunı kórip, patshanıń maqul kórmegenin bilip, Edigeden qalgan otawdı buzıp, aparıp jardiń basına tikti. Balanı saqlap otıra berdi.
Bala bes jasqa keldi. Bes jasına shıqqanda ananımınanı kórdi, tiygenge tiyip, tiymegenge kesek atıp, on jasar, on bes jasar balalar kóshege oynap shıqsa asıǵın basıp alıp zorlıq etedi. Nuraddindi kórgende noǵaylınıń balaları qırǵıy kórgen shımshıqtay har tárepke qashadi. Sol waqıtta balanıń júreginde sózi bar, aytayın dese aybatlı, ádalatlı ulıǵınan qorqadı, aytpayın dese mına gáp júregine sıymaydı. Enesine bildirmey, xannıń otırǵan jerine bala juwırıp jóney berdi. Qaranı qara demedi, baǵın kózge ilmedi. Sol waqıtta jeti jasına kelip edi. Ólimin shıbın shelli kórmedi. Góne tondı jamılıp heshkimnen aybınbay, xannıń otırǵan jayına barıp, artın bosaǵaǵa qoyıp, ayaǵın ishke kirgizip, bala xanǵa qarap, ǵamǵun bolıp jılay berdi.
Patsha: — Jetim bala! Mendey patshań barda kimnen zorlıq kórdiń? Ne arzıń bar?—dedi.
Sol waqıtta bala tolǵay beredi:
Qırımnan láshker atlansa,
Sultan deydi aǵası.
Sóyleytuǵın sheshenniń
Tilinde bolar shekeri,
Júretuǵın arıslannıń
Seksen jigit nókeri,
Qırq eshek penen ǵashırǵa
Júk bolıptı kúninde,
Bir hayaldıń makkarı,
Qayıń menen tal bolıp
46
Ózekli suwdıń jaǵası
Qar menen bulaqtıń Esitiwim: Edil-Jayiq saǵası.
Edilge salǵan Noǵaydıń, Qayıńnan soqqan kemesi, Keme degen nemesi
Batırlarǵa jarasar, Aq girewke jebesi,
Patshalarǵa jarasar, Biyikten salǵan qalası,
Jesir qatın, jetim ul,
Arız etip kelse sarayǵa,
Esiktegi kim edi,
Qolında ay baltası,
Gápin tińlar aǵası.
Bay balası bayǵa usar,
Baylawlı turǵan tayǵa usar, Biy balası biyge usar, Biyik-biyik tawǵa usar, Xan balası xanǵa usar, Uyada suńqar palapan
Tımsalı oǵan megzer. Qul balası qulǵa usar,
Qulaǵı kesik iytke usar,
Aǵay menen Taǵayǵa Patshalıqtıń ıqtıyarı qalǵan eken, Jesir qatın, jetim ul,
Bulardıń kúni nege usar. Jurttı buzdı Aǵayıń, Eldi buzdı Taǵayıń,
Bunnan xabarıń bar ya joq,
Jurt iyesi patshayım! Kimlerdiń bolsa aǵası, Jaw janıniń qarası, Ullı mayram jıyında
Teli menen tentekten
47
Pútin bolar jaǵası,
Kimlerdiń bolsa atası,
Perzentli bolǵan kúninde,
Jetedi kókke tóbesi.
Qúdireti jetse toy berip,
Jası úlkenge perzentin
Atın onıń qoydırıp
Atası joq, qostarsız,
Atı xalıqqa belgisiz.
Musapırman, xan ata!
Sorama meniń dártimdi,
Keshegi ketken atamnıń,
Mingeni kisi atı eken.
Sawǵası kisi biyesi,
Jekkeni kisi túyesi,
Altı aylıq aǵır jurtınan
Qostar tappay atamnıń
Kesilip ketti júyesi.
Balanıń aytqan sózine
Tamamı turǵan húkimdardıń
Bári kózine jas aldı.
Edigeden qalǵan bala ekenin patsha sol waqıtta bildı.
—Há, jalǵızım! Edigeden qalǵan jetimim, sennen xabar almaǵanım meniki kústanıshılıq bolǵan eken ǵoy. Babam Shińǵıstan qalǵan bir túmen menen quyılǵan tilla lágen saǵan sawǵat bolsın. Maqset sharapatı bola ketkey maǵandep tilla lágendi balaǵa inam etti.
Bul kerseniń turarlıq sawdası babası Shińǵıstıń soraǵan jurtınıń úshten birisi edi. Bala lágendi súyrey saraydan shıǵıp jóney berdi. Enesi balasın izlep júrip, aldınan shıǵıp lágendi súyrep kiyatirǵanın kórdi.
Balanı kórip quwandı, lágendi kórip quwandı, bul meniń mańlayıma sıyar múlk emes ǵoy, bunı urlap alǵan shıǵar,—dep enesi qıyal qıldı.
— Jalǵızım! qaydan aldıń bunı?—dedi.
48
—Patshadan sawǵatqa aldım,—dedi.
—Balam, sózińe inanbayman. Bunday zattı babası
Shińǵıs, atası Toqtamıs, solar bergen joq edi—dedi.
—Joq, ene inana ber, jetim ul, jesir qatınnıń jábirin ayttım, Aǵay menen Taǵaydıń Noǵayǵa etken qısıwmetin bildirdim. Atamnıń qashıp ketip, ózimniń jetim qalǵanımdı ayttım .
—Há, jalǵızım! Mashqar, maǵan sharapatı bola ketkey« dep ózi inam etti,—dedi.
Onnan soń gáptiń ırasın bildi.—Sóz júyesin tapsa, mal iyesin tabadı—degen naqıl bar dep balanıń.
Dal moynınan qushaqlap,
Kóziniń jasın monshaqlap:
—Aylanayın qudızım, Aspanda gáwhar juldızim,
Jeti jasar waǵında
Xan atańniń aldında Dálil aytıp patshaǵa Lágendi alǵan jalǵızım.
Shińǵıstıń dúnyasınıń kelgeniniń aldı bolǵay dep, ırım etip jalawlap aparıp úyiniń oń jaǵına qoydı. Izinen eki jasawıl keldi.
Xan shaqırdı degen soń Nuraddin jasawıldıń aldına túsip júre berdi. Patshanı qarǵarın, jarılqarın bilmey jetimek qamıstay qaltırap, Toxtamıstıń aldına bardı. Patshaǵa sálem berdi. Qorqıp barıp edi, xannıń reńi dúziw. Bala xanǵa shaǵınıp:—Ata, meni nege shaqırdıń?—dep tolǵadı.
Jerdi, kókti xalıq áylegen ilayım,
Zar jılasam, tógilmey me kóz jasım,
Jasawılǵa meni bunsha quwdırıp,
Ne jazıǵım boldı sizge patshayım?
Qazan urıp, qızıl gúlim soldı ma?
Qurısın jekkeligim, esim aldı ma?
Jasawılǵa meni bunsha quwdırıp,
Men jalǵızǵa ólim lazım boldı ma?
4 —Qaraqalpaq ádebiyatı, 7 kl. |
49 |
Onnan soń patsha:
— Balam! Shaqırǵanımnıń sebebi,—Aǵay menen Taǵaydıń qullıǵın qaydan bileseń? Men bunnan biyxabar edim,
— dedi.
—Aǵaydıń qullıǵın jawızlıǵın, otırıs-turısınan ańlayman,
—dedi Nuraddin.
—Qáne, balam, maǵan qullıǵın aytıp ber,—dedi Toxtamısxan.
Sonda Nuraddin xanǵa tolǵay berdi:
— Miyman kelse sarayǵa,
Aǵay menen Taǵayǵa
Qoy semizin soyıń dep,
Bularǵa xizmet etiń dep, Aǵay menen Taǵaydıń Oylaǵanı pikirlik,
Arıq malın soyadı.
Babamnan qalǵan dúnya-maldı
Óz múlkindey kóredi. Qızǵanadı
Aǵayıń,
Baqıllıq eter Taǵayıń,
Aǵay menen Taǵaydıń, Haslı-zatın bizge ayttırıp netesiz, Shaqırtıp alıp ata-enesin,
Sorap kóriń, patshayım!
Sol waqıtta patsha Aǵay menen Taǵaydı shaqırtıp alıp:
— Sizlerdiń atalarińız |
kim?—dep soradı jeti jasar |
bala- |
nıń sózine erip. |
|
|
Bizdi xalıqqa bildirme, qarańǵı jayǵa aparıp, moynımız- |
||
ǵa jip salıp óltirińiz. Biz soǵan razımız, —dedi olar. |
|
|
Patsha: |
|
|
— Shıńǵıstıń áwladı |
quldan wázir qoysa, jurtı |
qarap |
boladı, degen tariyxta bar edi. Seniń qul ekenińnen men biyxabar edim,—dedi.
50
Xızmet etip, xızmettiń arasında árebi atqa mindirdiń, bunda árman qalǵan joq, hasıl tonnan kiydirdiń, qul demediń arıw saylap súydirdiń bunda árman qalǵan joq, Qul jıysa xojasına degen taqsır. Malımız hám, janımız hám siziki, —dedi olar. Patsha:
—Bul zańǵar birden ólmesin, kúnbe-kún ólsin. Noǵayǵa etken qısıwmetine pushayman bolıp, yadına túsedi, endigi ómiri zindannıń túbinde ótsin,—dep Aǵay, Taǵaydı zindanǵa saldırdı. Aq súyekten wázir qoydı. Bir qoy aydaǵan jesir qatın mıń qoy aydap, noǵay abadanshılıq boldı.
Aǵay tórt jıl zindanda jattı. Áne, «xan diywani Qosnazarǵa astırtın xat jiberdi Meniń patshadan gúlli-gúnayımdı tilep, zindannan shıǵıwımnıń ilajın kórsin»—depti.
Aǵay, Taǵaydıń gúnayın patshadan soradı.
—Altı aylıq jurtımnıń diywanı ediń. Seniń sóziń sınǵansha, dushpanniń moynı sınsın. Búginniń tańlası, tańlanıń qıyameti bar. Aqıretten qorqqanınan, jesir qatın, jetim ul, aqsaq-mayıp, solardıń Aǵay, Taǵaydan kórgen qısıwmeti bar, maqsharda solardıń juwabın berseń, Aǵay, Taǵaydıń gúnasınan óteyin,—dedi.
Diywanbegi:
—Ájep, taqsır!—dep qullıq etti.
—Biriń eki, ekisin úsh qılıp alsın. Sol musılmanlardıń
kórgen jábiri moynına bolsın. Al, gúnayın keshtik, Aǵay,
Taǵaydıń,—dedi.
—Zindannan shıǵarıp alıp keliń,—dedi patsha. Júyrik atlı, ótkir qılıshlı jigitler zindannıń basına barıp, Aǵay, Taǵaydan súyinshi tilep, zindannan shıǵardı, kelip patshaǵa kórinis berdi. Bayaǵı ornında turdı. Eneǵar zindanda jatıp gápti duwrılap atır eken, burınǵı etken isi, abıroylı edi. Onnan bes beter Noǵayǵa qısıwmet etti.
Sol waqıtta Nuraddin on bes jasına shıqtı, narday kúshine toldı. «Maqtaǵan jetkerer, shaqqan óltirer» degen, Balanı Aǵay, Taǵay xanǵa jamanlap, patshaǵa qol qawsırıp arız etti.
—Taqsır tiri túlki bayladıńız, jilannıń úlkeni de shaǵadı kishisi de. Atası Edige ne qılıp edi, balası da sonı
51
