Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

Qaraqalpaq tili 8-kl

.pdf
Скачиваний:
93
Добавлен:
15.07.2024
Размер:
2 Мб
Скачать
☆

4.Poshsha torǵay — jol sazendesi, Jetpese de hesh jerge esi,

Diń hawada ketkenshe esi, Kúyip-pisip sayrar. Biraq ta.

 

147-shınıǵıw. Oqıń. Hárbir gáptegi

qara hárip penen

jazılǵan-

lar

ayırımlanǵan ayqınlawıshtıń qaysı

túri ekenin

anıqlań.

 

 

1. Alda, uzaǵıraqta mańıraǵan

qoy-eshkilerdiń

dawısı

esitiledi. (Ó.X.) 2. Bul sorawına heshkimnen, hátte

shabar-

mannan  da juwap bolmadı. (T.Q).

3. Biziń

ádebiyatımızdıń

eki

gigantı — Abduraxman  Jámiy

menen Alisher  nawayınıń

doslıǵı

bul

tuwısqanlıq

baylanıslardıń

ayqın

kórinisi boldı.

(Gazetadan)

4. Eki

attıń

ortasında

 

tósi qayqayıp

ókireń

qaqqan

piyada — Orazan

batırdıń jalǵız

ulı — maman.

(T.Q.)

 

148-shınıǵıw. Berilgen

 

gáplerdegi

ayırımlanǵan ayqınlawısh-

lardıń irkilis belgilerin qoyıp

kóshirip jazıń.

 

 

 

1. Respublikada

kóp

aldınǵı xojalıqlar, mıńlaǵan

aldınǵı

qatar adamlar awıl xojalıq óndirisiniń

naǵız

sheber

ustaları

bar.

(Gazetadan.) 2. Shayırlar aytqan

gorizonttı ana

tilindegi

kók

jiyegin

búgin

de kóre

almadım

(S.S.) 3.

Xalqımızǵa ási-

rese qala xalqına arzan ovoch, palız eginleri ónimlerin kóp

jetistirip

bereyik. (Gazetadan) 4. Keleshekte

eldi basqaratuǵın

siz jaslar

bolasız. (K.S.)

5. Al, men usı

kiyatırda olardıń

mákan jayınan Jińishkeniń

toǵayınan kiyatırman. (T.Q.)

§37.  Ayırımlanǵan  aǵzalardıń  irkilis  belgileri

149-shınıǵıw. Oqıń. Ayırımlanǵan aǵzalardıń irkilis belgileriniń qoyılıwına dıqqat etiń. Olarǵa qanday irkilis belgileriniń qoyılıw sebeplerin anıqlań.

1. Ózbekstan qádirli miymanlarǵa, Belorussiya

wákillerine,

óz qushaǵın ashtı. («E.Q.») 2. Shama

menen

Tashkentten

túsligirek jerde, Yangiyul rayonında, mashina

sınaw stanciya-

larınıń úlken xojalıǵı jaylasqan. (V.T.)

3. Ol

kúnshıǵısqa —

Buxara sháhárine qaray jılıstı. (T.Q.)

4. Átirapı

shól ósim-

likleri: seksewil, kósik, qarabaraq aralas

jantaq.

(T.Q.) 5. Sol

102

tawlardıń

qar

basqan

etekleri

menen

joqarı

táreplerin qalıń

toǵaylıq — dúttey

qaraǵaylıq

qaplap

jatatuǵın

edi.

(Sh.A.)

 

 

Ayırımlanǵan aǵzalar máni hám intonaciyalıq ózge-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

sheligine qaray

gáptiń

basqa

aǵzalarınan

útir, sızıqsha

 

 

 

 

 

hám

jekke-siyrek

qos noqat

arqalı ayırımlanıp

jazıladı.

 

 

 

 

 

 

1. Ayırımlanǵan

aǵzalardıń,

kóbinese bir yamasa

eki

 

 

 

 

 

jaǵınan

pauza

islenedi.

Pauza

islengen orınǵa

 

útir

 

qo-

 

 

 

 

 

yıladı. Útir arqalı

bólinip

jazılǵan ayırımlanǵan

aǵza-

 

 

 

 

 

nıń

intonaciyası qısqa,

 

páseń

aytıladı. Mısalı:

Kúyme

 

 

 

 

 

Jańakent qalasına,

ǵayıp  xannıń  awılına

kelip

 

toqtadı.

 

 

 

 

 

Bul

konferenciyanıń

sheshimlerin

biz, respublikamızdıń 

 

 

 

 

 

jazıwshıları, elimizdiń barlıq xalıqlarınday-aq asıǵıslıq

 

 

 

 

 

penen

kútken

edik. (J.S.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Ayırımlanǵan

aǵza ayqınlanıwshı

aǵzanıń

mánisin

 

 

 

 

 

anıqlap,

daralap

túsindirip

kelgende,

ayqınlanıwshı

 

 

 

 

 

hám ayqınlawıshtıń arasındaǵı intonaciya

biraz sozıńqı

 

 

 

 

 

aytıladı. Bunday jaǵdayda ayırımlanǵan

aǵza sızıqsha

 

 

 

 

 

arqalı bólinip jazıladı. Mısalı: Áskerlikke alıwdı ótinip

 

 

 

 

 

arza

bergen

jaslar — Watandı  qorǵawshılar

Áskeriy

 

 

 

 

 

Komissariatlarǵa kóplep keldi.

(S.Sm.) Bıyıl

birqansha

 

 

 

 

 

iri

obyektler — jańa 

elektrostanciyalar,  gigant  domnalar, 

 

 

 

 

 

ximiya  zavodları,  jeńil

hám

azıq-awqat  kárxanaları

iske

 

 

 

 

 

qosıladı. («E.Q.»)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Ulıwmalıq mánide kelgen ayqınlanıwshı aǵza da-

 

 

 

 

 

ralap túsindirilip kelgende, ayırımlanǵan

aǵzadan aldın

 

 

 

 

 

qos

noqat qoyıladı.

Mısalı:

Jer

beti

hár

qıylı taw jı-

 

 

 

 

 

nıslarınan:

qum,  saz 

ılay, 

hák,  granit, 

qumlı  topıraq

 

 

 

 

 

hám basqa da jınıslardan quralǵan. (Fizikalıq geogra-

 

 

 

 

 

fiyadan)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

150-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Ayırımlanǵan

aǵzalardı tawıp,

astın

sızıń

hám

olarǵa

qanday

jaǵdayda útir,

qanday

jaǵdayda

sızıqsha hám qos noqat

qoyılatuǵının túsindiriń.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Kóshtiń

aldı

 

Ámiwdáryanıń

quyar

ayaǵına,

Aral

teńiziniń

jaǵalarına

júgin

tasladı.

(T.Q.)

2. Ol

 

qarańǵı

túsiwin — qarańǵı

túskennen

keyin qáwip-qáterdiń

bunnan

kóre

az

bolatuǵının

kútti.

(Sh.A.)

3. Qural-saymanlardan:

103

gúnde,

mala,

moyıntırıq,

shıǵır,

arba

jetispeydi.

(A.Bek.)

4. 1939-jıldıń

 

gúzinde ulıwma

 

xalıqlıq

 

qurılısqa,

 

úlken

Ferǵana kanalına

160 mıń

qazıwshı

shıqtı. («E.Q.»)

5. Olar

búgingi mashqını qoyıp,

toparı

menen

izge,

Jańakentke

kirdi.

(T.Q.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

151-shınıǵıw.

Ayırımlanǵan aǵzalarǵa

tiyisli

irkilis

belgilerin

qoyıp, kóshirip

jazıń. Olarǵa irkilis

belgileriniń

qoyılıw sebeplerin

hám qaysı aǵzanıń xızmetinde

kelgenin aytıp

beriń.

 

 

 

 

1. Biraq biz mańǵıtlar ushın olardı kútiwden payda kó-

rinbeydi.

2. Jańa

qalanıń

 

Jańakenttiń

qurılısı baslandı.

(T.Q.)

3. Sol

 

waqıtta

ol

qarsı

 

aldındaǵı

alıs

dalańlıqta

yaǵnıy

ózine málim

Sarıózek

kosmodromı

tárepte tikke

aspanǵa

qaray shashılıp

zımırap baratırǵan bir

nárseni

kórdi.

(Sh.A.)

4. Shayırlar

aytqan

gorizonttı

 

ana

tilimizdegi

 

kók

jiyegin

búgin

de

kóre almadıq. (S.S.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Jańa

oray

Dushanbemizdi,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Súyiw men baxıtqa toldıq.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dushanbege jas paytaxtıma,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Jańa

temir

jol

menen

keldim.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(M.T.)

Tákirarlaw ushın soraw hám

tapsırmalar:

 

 

 

 

 

 

1. Gáptiń ayırımlanǵan aǵzasınıń qaǵıydasın

aytıń,

mısal

keltiriń.

2. Gáptiń qaysı

aǵzaları ayırımlanıp aytıladı?

 

 

 

 

 

 

3. Ayırımlanǵan

ayqınlawıshlar gáptiń qaysı

aǵzaların

ayqınlaydı?

4. Ayırımlanǵan aǵza qanday irkilis belgileri arqalı jazıladı?

 

152-shınıǵıw.

Kóshirip

 

jazıp, ayırımlanǵan

ayqınlawıshlardıń

astın sızıń. Olardıń

ayqınlanıwshı

aǵzaǵa

qatnaslı

 

qaysı

aǵzanıń

xızmetinde ekenin, qanday

 

sóz

shaqabı

arqalı

bildirilgenin

aytıp

beriń.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Men sizlerdi

máńgi

qar

 

basıp

jatırǵan tawlardıń

arja-

ǵındaǵı,

 

Íssıqkólge — dógeregi

qalıń

toǵay menen qaplanǵan

jıllı

teńizge

alıp

ketemen, — dedi.

(Sh.A.)

2. Eki

kózimiz

dáryanıń

órinde,

Zayır

jaqta.

3. Dáslepki

jılı

 

awıl

jasları,

ásirese

hayal-qızlar

jańadan

 

shólkemlestirilgen

 

klubqa

aǵza

104

bolıp, ádewir

jaqsı jumıslardı

ámelge asırdı. (N.D.)

4. Son-

nan Jańadárya

 

boyına — Ubaydulla

biy awılına barıp

qayttı.

5. Olar

 

Peterburgqa — patsha

 

sarayına

aman-esen

 

jetipti.

6. Ot

jaqqıshı

bolıp otırǵan

sol — Dálixan.

(K.S.)

7. Ertede,

bunnan

birneshe jıl burın, Durun

degen

 

aǵayinli

tórt bala

bolǵan

eken.

8. Álbette, endi

sol

jas

jawınger — Nayman-

Ananıń

balasın

izlew

heshkimniń

oyına

kelmey,

 

yadınan

shıǵıp

ketipti.

(Sh.A.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

B I R G E L K I L I   H ÁM  A Y Í R Í M L A N Ǵ A N  

 

 

 

 

 

 

A Ǵ Z A L A R   B O Y Í N S H A T E S T

 

 

 

 

 

 

 

S O R A W L A R Í

 

 

 

1. Qaysı  qatarda  bas  aǵzalar  birgelkili  aǵza  bolıp  kelgen? A.

 

Shortanbay toǵayına qonıs basqan

mákan ele

uyqıda.

 

 

B. Bir-birine jarmasıp ketken qamıs qoralar

menen sheńgel há-

remler

siyrek

qonıs basqan awıldı

bir-birine

tutastırıp

turıptı.

C. Mine,

jańa-jańa ǵana hár jer-hár

jerden morılar tútey

basladı.

D. Ullılıq

aqıl

hám ádep

penen

 

payda

boladı.

 

 

 

2. Tómendegi  gápte  qaysı  aǵzalar  birgelkili  bolıp  qollanılǵan? kanaldıń  eki  jaǵası,  eski  jarlar,  oy  jerler  qalıń  qamıslarǵa  urıqlar  menen  ajırıqlarǵa,  sútilmek  penen  pásheklerge  bólengen.

A. Baslawısh;

B. Tolıqlawısh;

C. Pısıqlawısh;

D. Anıqlawısh.

3. Ayırımlanǵan  ayqınlawısh-pısıqlawısh  bar  gáplerdi  tabıń.

 

 

A. Bul saparı ol

tawǵa dúrmiyinin

de, portfelin

de

alıp

kelgen

edi.

 

 

 

 

 

 

B. Shınında da,

sol

qapınıń arjaǵında — jaydıń

ishinde

ne bar

eken?

 

 

 

 

 

 

C. Aq paroxod kórinbegenlikten, bala

dúrmiyinin

qaptalına

qoyıp,

tómenge — tawdıń

etegine qaray basladı.

 

 

 

D. Asqar shıńlar

tawlardıń arjaǵınan

kóringendey

bolıp

turadı.

4. keleshekte  eldi  basqaratuǵın  sizler — jaslar  bolasız.  Gápte  qanday  ayırımlanǵan  aǵza  bar?

A.Ayırımlanǵan baslawısh;

B.Ayırımlanǵan bayanlawısh;

C.Ayırımlanǵan tolıqlawısh;

D.Ayırımlanǵan anıqlawısh.

5.Qubladan,  Amiw  tárepten,  bir  topar  atlı  kiyatır.  Gáptegi  ayırımlanǵan  aǵzanı  tabıń.

A.Ayırımlanǵan baslawısh;

B.Ayırımlanǵan pısıqlawısh;

C.Ayırımlanǵan anıqlawısh;

D.Ayırımlanǵan ayqınlawısh.

Q A R A T P A   A Ǵ Z A L Í   G Á P L E R

§38.  Qaratpa  aǵza  haqqında  túsinik

153-shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń gáp ishinde útir arqalı bólinip jazılıwına hám tiykarǵı gápke qatnaslı mánilerine dıqqat etiń.

1. Ata, baǵmanlıqtı qaydan úyrendińiz? (N.D.) 2. Jıynaqtı uzaqqa sozıp otırıwǵa waqıt joq, joldaslar! (K.S.) 3. Balalar,

meniń aǵamdı

kórdińiz

be?

Jańaǵı meniń aǵamdı

kórdińiz

be?!

4. — Áy

kánarı  keń enesay, sen ullı dáryasań.

5. Men

saǵan

usılardı

aytayın

dep

júrip edim, enesay-aw.

(Sh.A.)

6. Kórdińiz

be,

joldas  muratov,

ele qanday

terimshiler

boladı. (T.Q.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Qaratpa aǵzalar aytılajaq pikirge basqanıń dıqqatın

 

 

 

 

 

awdarıw,

qaratıw ushın sóylewshi tárepinen qollanıladı.

 

 

 

 

 

 

Qaratpa

aǵza gáptiń quramında qaysı

orında

kelse

 

 

 

 

 

de, intonaciya arqalı bólinip aytıladı. Mısalı: Qáne,

 

 

 

 

 

balalar, áńgimeni soń sóylesemiz.

Ájaǵa, seni

atam

 

 

 

 

 

shaqırıp atır. (K.S.) Azat, sen buǵan hesh qapalanba.

 

 

 

 

 

(A.B.)

Óytip

sadalıq etpe, nadan! (Ó.X.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sóylewshiniń sózi qaratılǵan adam yamasa basqa bir

 

 

 

 

 

zatlardı, qubılıslardı bildiretuǵın sózlerge  qaratpa 

aǵza 

 

 

 

 

 

delinedi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

154-shınıǵıw. Oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, sóylewshiniń só-

zine

qatnaslı olardıń mánilerin aytıń.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Ázizim,

ónerli adamlardıń tárbiyasına

ámel

et.

Adam-

lardı atasınıń

xızmetleri

emes,

al

ózlerinde

bolǵan

qá-

biletine

qarap

tárbiyalaw kerek. (Termiziy)

2. Balalar,

sizler-

diń

bárińizge

de

kóp-kóp

sálem

aytıptı.

(Sh.A.)

3. Usını

106

aǵama túsindirip aytarsań, apa! 4. Bul qátelik ekilenbeydi, joldas xatker. 5. Xalayıq, búgingi jıynaqtı ashıq dep járiyalay-

man. 6. Kórdiń be, Báke, olar

qanday adamlar?! (Ó.X.)

155-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.

Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń

astın sızıń

hám hárbir gáptiń

mazmunın túsindiriń.

1. «Áy

móminler,

sizler

óz

ara

sıbırlasıp sóyleskenińizde

gúna hám

zorlıq

jóninde,

payǵambarǵa

húrmetsizlik kórsetiw

jóninde sóylespeńler. Sizlerdiń

sózlerińizdi Alla taala esitip

turadı. Onnan qorqıńlar» (Quran, 58-súresinen).

2. Áy

balalarım,

eger

shayırlar

sóz

jarıstırıp aytısatuǵın

bolsa, onda olar shayır emes,

al qosıqtıń dushpanına ayla-

nadı. 3. Áy balalarım, eger

adam aqılı

danalıq penen emes,

al baylıǵına mardıyıp bopsa

qılsa, bunıń aqıbeti jaqsı

bolmaydı.

4. Áy

balalarım,

burınǵı

zamanda ótken adam-

lar, baylıqtan asa ketkennen menmenlik kelip shıǵadı, al

menmenliktiń aqırı-zawalı

bar degen. 5. Áy balalarım,

qay

jerde aqsha kóp bolsa, sol

jerde gózzallıq penen ibratlı

sóz

pasıqqa shıǵıp qaladı. (Sh.A.)

 

§39.  Qaratpa  aǵzanıń  bildiriliwi

156-shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat

etip,

olardıń qanday sóz shaqapları

arqalı bildirilgenin anıqlań.

 

1. Seniń

astıńda ómirdiń

mol

azıǵı jatır-aw, Aral. (Ó.A.)

2. Joldaslar,

máseleni júdá

hám

durıs sheshtińiz.

3. Gúzdiń

kúni tárezige tartqanday bir nárse óne me,

joq pa,

kórsek

qalay

boladı, Jáke? — Júdá

 

maqul,

inim.

4. Bizler,

joldas 

xatker,  ǵawashalardı

tekserip

kórdik.

Ǵawashalardıń

rawajla-

nıwı,

tárbiyası menen tanıstıq.

5. Kelip

turıńız,

Qálender 

aǵa,

bizge járdem berińiz,

bilmegen

jerimiz

bolsa

úyretińiz.

6. — Aqsaqal,

raxmet sizge, — dedim men

oǵan. (Ó.X.)

 

 

 

 

 

Qaratpa aǵzalar, kóbinese

ataw

sepligindegi

adam

 

 

 

 

 

 

 

atları hám adamǵa qatnaslı aytılatuǵın sózler arqalı

 

 

 

bildiriledi.

Mısalı: — Úyden

shıǵa

bereyin

degenimde,

 

 

 

meni Aybergen

aǵa toqtattı.

— Aybosın,

qayda

 

bara-

 

 

107

 

tırsań, shıraǵım? — dep

soradı ol tunjırap otırıp.

— Aq-

 

 

 

saqal, jay sóyley berińiz. (Ó.X.)

 

 

 

 

 

 

 

Qaratpa aǵzalar geyde atlıqlasqan

kelbetlik

hám

 

 

 

almasıqtan da boladı.

Mısalı: Júzińe júzim túspesin,

 

 

 

opasız! (Ó.X.) Sen,

Jiyemurattıń

tósegin

salıp

ber-

 

 

 

sesh, — dedi Serkebay

gúbirtiklep

júrgen

kempirine.

 

 

 

(T.Q.)

 

 

 

 

 

 

 

 

Qaratpa aǵza wazıypasın jer,

suw, watan, tábiyat

 

 

 

qubılısların, haywanat atların bildiretuǵın atlıqlar da

 

 

 

atqaradı. Mısalı: Írazı bol, xosh endi, Gúlsarı! (Sh.A.)

 

 

 

Dawıl, qarastıń ǵoy. (Ó.A.)

 

 

 

 

 

 

 

Qaratpa aǵzalar eki yamasa birneshe sózlerdiń diz-

 

 

 

beginen de boladı: Mine, bul úlken iste biziń jámiye-

 

 

 

timiz eń aldı menen

mektepke,

qádirli 

joldas  muǵal-

 

 

 

limler, sizlerge súyenedi. («E.Q.»)

 

 

 

 

 

 

 

157-shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń

qanday sóz shaqapları arqalı

bildirilgenin

aytıń.

 

 

 

 

 

 

1. Balalarımnıń nesiybesinen qıydıń, kásip-kárimnen ayır-

dıń, zalım! (T.Q.) 2. Jaqsı, Asqar Ótewlievich, onda bizlerdiń

ketiwimizge ruqsat etińiz.

3. Apa,

bul jerge kúlki bolıwǵa

kelgenimiz joq. 4. Qızlar,

jigitler, meniń kúlgenimniń mánisi,

dáslepki waqıtta men de

sizlerdey

boldım. 5. Sultan jora,

«arpań

bolsa

qamshınıń keregi

joq», — dep

 

óziń aytatuǵın

ediń ǵoy. (J.M.)

6. Haw

sorlı,

nege quwanıp atırsań, ber-

man juwır, bóriler

kórmesin, — dep qıshqırdı

ol. (A.Bek.)

 

158-shınıǵıw.

Kóshirip jazıń.

Qaratpa aǵzalardı

tawıp, astın

sı-

zıń hám qanday sózler arqalı

bildirilip kelgenin

túsindiriń.

 

1. Begdulla,

sen berman

bir

kelshi.

(Ó.A.)

2. Sheshe,

ol

aytqanıń durıs ǵoy... 3. Bul Aral

mol ǵáziyne, zor ırıs ǵoy,

balalarım. (K.S.)

4. Jańa

kásip

penen

elge

 

qádemiń qutlı

bolsın,

azamat. (T.Q.) 5. Diyqan,

jer suwǵar.

(«E.Q.»)

 

6. Samal, sen alıp ushıp qanatlarıńda, Biziń xalıq shadlıǵın gúz tańlarında, Quslar, xoshent etkil párwazlarıńda, Shadlıq esitilsin hawazlarıńda.

(T.S.)

108

§40.  Qaratpa  aǵzanıń  intonaciyası  hám irkilis  belgileri

159-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń gáptiń qaysı orınlarında kelgenin hám qanday irkilis belgisi qoyılǵanın anıqlań.

1. Turdan, sen mına túyinshiklerdi qaltańa sal. 2. Pavel Grigorevich, siz benen dálillesip turıwǵa waqıt az. (J.M.) 3. Awa, meniń barlıq ótinishim, búgingi kúnim menen ayqın

keleshegim seniń menen táǵdirles, qúdiretli

Watanım!

(T.S.)

4. Meni, Sáke,

awdıń

qunı sarsıldırıp otırǵan joq, joytılǵan

uyatı sarsıldırıp

otır.

(K.S.) 5. Bizlerdiń

tilegimiz

seniń

názeriń bálent bolǵay, ulım. (Ó.X.) 6. Sıylıǵıńız qutlı bolsın, joldaslar. («E.Q.»)

Qaratpa aǵzalar orın tártibi jaǵınan gáptiń basında, ortasında hám aqırında kele beredi. Qaysı orında kelse de, olar intonaciya arqalı bólinip aytıladı. Mısalı: mexanizator, mártlik iste jawlan ur. («E.Q.») Sózge túsinbey, Jelgeldi  aǵa, kúlseń kúle ber. (Ó.X.)

Qaratpa aǵzalardıń irkilis belgisi orın tártip hám

intonaciyasına qaray tómendegishe qoyıladı:

 

1. Qaratpalar xabar

gáplerde

pás intonaciya

menen

aytıladı. Qaratpadan keyingi

pauza qısqa boladı. Bun-

day jaǵdayda

qaratpa

aǵzadan

keyin

útir qoyıladı.

Mısalı: Balalarım,

men

bul

minberde

bunnan

jigirma

jıl ilgeri bir sóylegen edim.

(T.Q.)

 

 

2. Qaratpa

aǵza

soraw

gáplerdiń

quramında kel-

gende, biraz kóterińki dawıs penen aytıladı, qaratpadan keyingi pauza sozıńqılaw boladı: Mısalı: Balam, ótken aqsham qayda boldıń? (K.S.)

3. Kúshli emocional-ekspressivlik mánige iye bolǵan úndew hám buyrıq gáplerde qaratpa aǵzalar kúshli

intonaciya menen aytıladı.

Mısalı: Allayar, qayt key-

nińe! (T.Q.)

— apa,

tilińdi

tart, endi

jetti.

(G.I.)

Qaratpa

aǵzalar

barlıq

jaǵdayda

gáp

ishinde útir

arqalı bólinip jazıladı. Olar gáptiń basında kelse keyninen, ortada kelse eki jaǵınan, keyninde kelse aldınan

109

útir qoyıladı: Mısalı: Suban, sen qalay dep oylaysań, bizler baxıtlı bolarmekenbiz, ya? — dedim. (Sh.A.) Óziń bileseń, eseke, qosıq penen sazdı olar maqul kórmeydi.

(K.S.) Bul

aytqanıń

bolmas,

otaǵası. (Ó.X.)

Ańlatıw:

Qaratpa

aǵzanıń

aldında áy,  háy,  ha,  pay

sıyaqlı tańlaq sózler yamasa qosımsha máni beriwshi janapaylıq xızmettegi sózler kelse, tutas bir intonaciya

menen aytıladı

hám

arasına útir qoyılmaydı.

Mısalı:

Háy  jasawıllar,

tart

qılıshtı. Tiyme atama! Ótemurat 

ata, ha  Ótemurat  ata,

xabarlas.

pay  apajan-ay, sol

nár-

sege kewıl bólgendey

házir meniń waqtım joq. (K.S.)

Áy  áziz, bilip qoy, dos dostıń

qasında bolsa

da

yaki

uzaqta bolsa da,

olar

bir-birine

kózqarasın ózgertpeydi,

bir-biriniń sadıqlıǵına quwanıp júredi. (Abulbarakat Qadiriy)

160-shınıǵıw. Qosıqtı dawıs tolqını menen oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń basqa sózlerge qaraǵanda intonaciyalıq ózgesheligin anıqlań.

Qosshım, dostı, dushpandı tanı, Hádden aspa, urma kókirekke. «Jalǵız attıń shańı shıqpaydı», Tartpa jurttan ózińdi shetke.

Bir arbakesh kóshege qonıp,

Sózge aralastı kózi súzilip.

Oǵan sóziń zaya, pay ǵarrı,

Bos sóz degen eshekke júk.

Al, sen jigit, «Buzaw shabısı —

Sabanxana tóri» degen bar.

Júrme jalǵız, kópke

tırısıp,

Bul sózimniń mánisin

ańǵar.

Kelte esaplap júrseń, ámeki,

Qulaǵıńa paxta tıqpa sen.

Kóp pushayman jerseń bir márte,

Kópshilikten shetke shıqpa sen!

110

Telefonnan is jayın bilip, Otır eken predsedatel.

Ushıp turdı Xasandı kórip, — Kel, Xasanbay, hesh qısınba kel!

(M.T.)

161-shınıǵıw. Qaratpa aǵzalarǵa tiyisli irkilis belgisin qoyıp, kóshirip jazıń. Qaratpa aǵzalardıń gáptiń qaysı ornında kelgenin hám qanday sóz shaqabınan bolǵanın aytıń.

1. Yaqshı

qaraqalpaqlar biz

sizlerdiń

tilegińizdi ullı dáre-

jeli patshamızǵa jetkeremiz.

2. Kel,

teńiz

hámmemizge

de

jetedi

ǵoy

aqsaqal.

(K.S.)

3. Sońǵı

ret

buyıraman Abılqayır

óz qolıńnan

jıq

tuwıńdı. (T.Q.) 4. Mine,

usı

adamgershiliktiń

ózi turmıstıń

da,

muhabbattıń

da arqawı

qosshılarım. (Ǵ.I.)

5.

Kavkaz

sálem jasıl tawlardıń sebi,

 

 

 

 

Sálem

jer juldızı gúlge

oranǵan. (I.Y.)

 

 

6. Tuwılǵan jer kókiregimde tuyǵı bolıp saqlandıń,

 

 

Sen

haqqında

jazayın

dep talay márte

oqtaldım. (U.X.)

 

 

 

K I R I S   A Ǵ Z A   HÁM  K I R I S   GÁP

 

 

 

§41.  Kiris  aǵza  haqqında  túsinik

 

162-shınıǵıw. Gáplerdi oqıń.

Qara

hárip penen jazılǵan

sóz-

lerge dıqqat etip, olardıń gáptiń basqa aǵzalarınan ózine tán ózgesheligine itibar beriń.

 

1. Kombaynnıń

qasında heshkim kórinbeydi. Shaması,

Qasım

bir

jaqqa

ketken bolıwı

kerek.

2. Pay, sol

kúngi

oyın-kúlki óz aldına edi-aw!

3. Bárekella,

bular da talabında

bolıp atır

eken.

4. Háy,

toqta, qayda baratırsań,

toqta! — dep

baqırıstıq

bizler.

5. — Yaqshı,

onday

bolsa

házir

bara-

mız qaynaǵa. (Sh.A.)

6. Buǵan,

álbette‚,

maqtana

alaman.

7. Shınında,

bul

 

ǵawashanı suwǵarıwǵa eki adam

kóplik

etpeydi. (Ó.X.)

8. Tilekke  qarsı,

ol

kisi

búgin

joq,

erteń

keledi, — dedi. (T.Q.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gáptiń kiris

aǵzaları tiykarǵı

gáptegi aytılǵan pikir-

 

 

 

ge

sóylewshiniń

hár

túrli

modallıq,

emocionallıq,

ma-

 

 

111

Соседние файлы в предмете Каракалпакский язык