Qaraqalpaq tili 8-kl
.pdf4.Poshsha torǵay — jol sazendesi, Jetpese de hesh jerge esi,
Diń hawada ketkenshe esi, Kúyip-pisip sayrar. Biraq ta.
|
147-shınıǵıw. Oqıń. Hárbir gáptegi |
qara hárip penen |
jazılǵan- |
||
lar |
ayırımlanǵan ayqınlawıshtıń qaysı |
túri ekenin |
anıqlań. |
|
|
|
1. Alda, uzaǵıraqta mańıraǵan |
qoy-eshkilerdiń |
dawısı |
||
esitiledi. (Ó.X.) 2. Bul sorawına heshkimnen, hátte |
shabar- |
||||
mannan da juwap bolmadı. (T.Q). |
3. Biziń |
ádebiyatımızdıń |
|||
eki |
gigantı — Abduraxman Jámiy |
menen Alisher nawayınıń |
|||
doslıǵı |
bul |
tuwısqanlıq |
baylanıslardıń |
ayqın |
kórinisi boldı. |
|||||
(Gazetadan) |
4. Eki |
attıń |
ortasında |
|
tósi qayqayıp |
ókireń |
||||
qaqqan |
piyada — Orazan |
batırdıń jalǵız |
ulı — maman. |
(T.Q.) |
||||||
|
148-shınıǵıw. Berilgen |
|
gáplerdegi |
ayırımlanǵan ayqınlawısh- |
||||||
lardıń irkilis belgilerin qoyıp |
kóshirip jazıń. |
|
|
|||||||
|
1. Respublikada |
kóp |
aldınǵı xojalıqlar, mıńlaǵan |
aldınǵı |
||||||
qatar adamlar awıl xojalıq óndirisiniń |
naǵız |
sheber |
ustaları |
|||||||
bar. |
(Gazetadan.) 2. Shayırlar aytqan |
gorizonttı ana |
tilindegi |
|||||||
kók |
jiyegin |
búgin |
de kóre |
almadım |
(S.S.) 3. |
Xalqımızǵa ási- |
||||
rese qala xalqına arzan ovoch, palız eginleri ónimlerin kóp
jetistirip |
bereyik. (Gazetadan) 4. Keleshekte |
eldi basqaratuǵın |
|
siz jaslar |
bolasız. (K.S.) |
5. Al, men usı |
kiyatırda olardıń |
mákan jayınan Jińishkeniń |
toǵayınan kiyatırman. (T.Q.) |
||
§37. Ayırımlanǵan aǵzalardıń irkilis belgileri
149-shınıǵıw. Oqıń. Ayırımlanǵan aǵzalardıń irkilis belgileriniń qoyılıwına dıqqat etiń. Olarǵa qanday irkilis belgileriniń qoyılıw sebeplerin anıqlań.
1. Ózbekstan qádirli miymanlarǵa, Belorussiya |
wákillerine, |
||
óz qushaǵın ashtı. («E.Q.») 2. Shama |
menen |
Tashkentten |
|
túsligirek jerde, Yangiyul rayonında, mashina |
sınaw stanciya- |
||
larınıń úlken xojalıǵı jaylasqan. (V.T.) |
3. Ol |
kúnshıǵısqa — |
|
Buxara sháhárine qaray jılıstı. (T.Q.) |
4. Átirapı |
shól ósim- |
|
likleri: seksewil, kósik, qarabaraq aralas |
jantaq. |
(T.Q.) 5. Sol |
|
102
tawlardıń |
qar |
basqan |
etekleri |
menen |
joqarı |
táreplerin qalıń |
|||||||||||||||||||
toǵaylıq — dúttey |
qaraǵaylıq |
qaplap |
jatatuǵın |
edi. |
(Sh.A.) |
||||||||||||||||||||
|
|
Ayırımlanǵan aǵzalar máni hám intonaciyalıq ózge- |
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||
|
sheligine qaray |
gáptiń |
basqa |
aǵzalarınan |
útir, sızıqsha |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
hám |
jekke-siyrek |
qos noqat |
arqalı ayırımlanıp |
jazıladı. |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
|
1. Ayırımlanǵan |
aǵzalardıń, |
kóbinese bir yamasa |
eki |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
jaǵınan |
pauza |
islenedi. |
Pauza |
islengen orınǵa |
|
útir |
|
qo- |
|
|
|
|
||||||||||||
|
yıladı. Útir arqalı |
bólinip |
jazılǵan ayırımlanǵan |
aǵza- |
|
|
|
|
|||||||||||||||||
|
nıń |
intonaciyası qısqa, |
|
páseń |
aytıladı. Mısalı: |
Kúyme |
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
Jańakent qalasına, |
ǵayıp xannıń awılına |
kelip |
|
toqtadı. |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
Bul |
konferenciyanıń |
sheshimlerin |
biz, respublikamızdıń |
|
|
|
|
|||||||||||||||||
|
jazıwshıları, elimizdiń barlıq xalıqlarınday-aq asıǵıslıq |
|
|
|
|
||||||||||||||||||||
|
penen |
kútken |
edik. (J.S.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
|
|
2. Ayırımlanǵan |
aǵza ayqınlanıwshı |
aǵzanıń |
mánisin |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
anıqlap, |
daralap |
túsindirip |
kelgende, |
ayqınlanıwshı |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
hám ayqınlawıshtıń arasındaǵı intonaciya |
biraz sozıńqı |
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
aytıladı. Bunday jaǵdayda ayırımlanǵan |
aǵza sızıqsha |
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
arqalı bólinip jazıladı. Mısalı: Áskerlikke alıwdı ótinip |
|
|
|
|
||||||||||||||||||||
|
arza |
bergen |
jaslar — Watandı qorǵawshılar |
Áskeriy |
|
|
|
|
|||||||||||||||||
|
Komissariatlarǵa kóplep keldi. |
(S.Sm.) Bıyıl |
birqansha |
|
|
|
|
||||||||||||||||||
|
iri |
obyektler — jańa |
elektrostanciyalar, gigant domnalar, |
|
|
|
|
||||||||||||||||||
|
ximiya zavodları, jeńil |
hám |
azıq-awqat kárxanaları |
iske |
|
|
|
|
|||||||||||||||||
|
qosıladı. («E.Q.») |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
|
3. Ulıwmalıq mánide kelgen ayqınlanıwshı aǵza da- |
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
ralap túsindirilip kelgende, ayırımlanǵan |
aǵzadan aldın |
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
qos |
noqat qoyıladı. |
Mısalı: |
Jer |
beti |
hár |
qıylı taw jı- |
|
|
|
|
||||||||||||||
|
nıslarınan: |
qum, saz |
ılay, |
hák, granit, |
qumlı topıraq |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
hám basqa da jınıslardan quralǵan. (Fizikalıq geogra- |
|
|
|
|
||||||||||||||||||||
|
fiyadan) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
150-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Ayırımlanǵan |
aǵzalardı tawıp, |
|||||||||||||||||||||||
astın |
sızıń |
hám |
olarǵa |
qanday |
jaǵdayda útir, |
qanday |
jaǵdayda |
||||||||||||||||||
sızıqsha hám qos noqat |
qoyılatuǵının túsindiriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
1. Kóshtiń |
aldı |
|
Ámiwdáryanıń |
quyar |
ayaǵına, |
Aral |
||||||||||||||||||
teńiziniń |
jaǵalarına |
júgin |
tasladı. |
(T.Q.) |
2. Ol |
|
qarańǵı |
||||||||||||||||||
túsiwin — qarańǵı |
túskennen |
keyin qáwip-qáterdiń |
bunnan |
||||||||||||||||||||||
kóre |
az |
bolatuǵının |
kútti. |
(Sh.A.) |
3. Qural-saymanlardan: |
||||||||||||||||||||
103
gúnde, |
mala, |
moyıntırıq, |
shıǵır, |
arba |
jetispeydi. |
(A.Bek.) |
|||||||||||||||
4. 1939-jıldıń |
|
gúzinde ulıwma |
|
xalıqlıq |
|
qurılısqa, |
|
úlken |
|||||||||||||
Ferǵana kanalına |
160 mıń |
qazıwshı |
shıqtı. («E.Q.») |
5. Olar |
|||||||||||||||||
búgingi mashqını qoyıp, |
toparı |
menen |
izge, |
Jańakentke |
|||||||||||||||||
kirdi. |
(T.Q.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
151-shınıǵıw. |
Ayırımlanǵan aǵzalarǵa |
tiyisli |
irkilis |
belgilerin |
|||||||||||||||||
qoyıp, kóshirip |
jazıń. Olarǵa irkilis |
belgileriniń |
qoyılıw sebeplerin |
||||||||||||||||||
hám qaysı aǵzanıń xızmetinde |
kelgenin aytıp |
beriń. |
|
|
|
|
|||||||||||||||
1. Biraq biz mańǵıtlar ushın olardı kútiwden payda kó- |
|||||||||||||||||||||
rinbeydi. |
2. Jańa |
qalanıń |
|
Jańakenttiń |
qurılısı baslandı. |
(T.Q.) |
|||||||||||||||
3. Sol |
|
waqıtta |
ol |
qarsı |
|
aldındaǵı |
alıs |
dalańlıqta |
yaǵnıy |
||||||||||||
ózine málim |
Sarıózek |
kosmodromı |
tárepte tikke |
aspanǵa |
|||||||||||||||||
qaray shashılıp |
zımırap baratırǵan bir |
nárseni |
kórdi. |
(Sh.A.) |
|||||||||||||||||
4. Shayırlar |
aytqan |
gorizonttı |
|
ana |
tilimizdegi |
|
kók |
jiyegin |
|||||||||||||
búgin |
de |
kóre almadıq. (S.S.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
|
|
|
|
5. Jańa |
oray |
Dushanbemizdi, |
|
|
|
|
|
|
|||||||||
|
|
|
|
|
Súyiw men baxıtqa toldıq. |
|
|
|
|
|
|
||||||||||
|
|
|
|
|
Dushanbege jas paytaxtıma, |
|
|
|
|
|
|||||||||||
|
|
|
|
|
Jańa |
temir |
jol |
menen |
keldim. |
|
|
|
|
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(M.T.) |
Tákirarlaw ushın soraw hám |
tapsırmalar: |
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||
1. Gáptiń ayırımlanǵan aǵzasınıń qaǵıydasın |
aytıń, |
mısal |
keltiriń. |
||||||||||||||||||
2. Gáptiń qaysı |
aǵzaları ayırımlanıp aytıladı? |
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||
3. Ayırımlanǵan |
ayqınlawıshlar gáptiń qaysı |
aǵzaların |
ayqınlaydı? |
||||||||||||||||||
4. Ayırımlanǵan aǵza qanday irkilis belgileri arqalı jazıladı? |
|
||||||||||||||||||||
152-shınıǵıw. |
Kóshirip |
|
jazıp, ayırımlanǵan |
ayqınlawıshlardıń |
|||||||||||||||||
astın sızıń. Olardıń |
ayqınlanıwshı |
aǵzaǵa |
qatnaslı |
|
qaysı |
aǵzanıń |
|||||||||||||||
xızmetinde ekenin, qanday |
|
sóz |
shaqabı |
arqalı |
bildirilgenin |
aytıp |
|||||||||||||||
beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. Men sizlerdi |
máńgi |
qar |
|
basıp |
jatırǵan tawlardıń |
arja- |
|||||||||||||||
ǵındaǵı, |
|
Íssıqkólge — dógeregi |
qalıń |
toǵay menen qaplanǵan |
|||||||||||||||||
jıllı |
teńizge |
alıp |
ketemen, — dedi. |
(Sh.A.) |
2. Eki |
kózimiz |
|||||||||||||||
dáryanıń |
órinde, |
Zayır |
jaqta. |
3. Dáslepki |
jılı |
|
awıl |
jasları, |
|||||||||||||
ásirese |
hayal-qızlar |
jańadan |
|
shólkemlestirilgen |
|
klubqa |
aǵza |
||||||||||||||
104
bolıp, ádewir |
jaqsı jumıslardı |
ámelge asırdı. (N.D.) |
4. Son- |
||||||||||
nan Jańadárya |
|
boyına — Ubaydulla |
biy awılına barıp |
qayttı. |
|||||||||
5. Olar |
|
Peterburgqa — patsha |
|
sarayına |
aman-esen |
|
jetipti. |
||||||
6. Ot |
jaqqıshı |
bolıp otırǵan |
sol — Dálixan. |
(K.S.) |
7. Ertede, |
||||||||
bunnan |
birneshe jıl burın, Durun |
degen |
|
aǵayinli |
tórt bala |
||||||||
bolǵan |
eken. |
8. Álbette, endi |
sol |
jas |
jawınger — Nayman- |
||||||||
Ananıń |
balasın |
izlew |
heshkimniń |
oyına |
kelmey, |
|
yadınan |
||||||
shıǵıp |
ketipti. |
(Sh.A.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
B I R G E L K I L I H ÁM A Y Í R Í M L A N Ǵ A N |
|
|
|||||||||
|
|
|
|
A Ǵ Z A L A R B O Y Í N S H A T E S T |
|
|
|||||||
|
|
|
|
|
S O R A W L A R Í |
|
|
|
|||||
1. Qaysı qatarda bas aǵzalar birgelkili aǵza bolıp kelgen? A. |
|
||||||||||||
Shortanbay toǵayına qonıs basqan |
mákan ele |
uyqıda. |
|
|
|||||||||
B. Bir-birine jarmasıp ketken qamıs qoralar |
menen sheńgel há- |
||||||||||||
remler |
siyrek |
qonıs basqan awıldı |
bir-birine |
tutastırıp |
turıptı. |
||||||||
C. Mine, |
jańa-jańa ǵana hár jer-hár |
jerden morılar tútey |
basladı. |
||||||||||
D. Ullılıq |
aqıl |
hám ádep |
penen |
|
payda |
boladı. |
|
|
|
||||
2. Tómendegi gápte qaysı aǵzalar birgelkili bolıp qollanılǵan? kanaldıń eki jaǵası, eski jarlar, oy jerler qalıń qamıslarǵa urıqlar menen ajırıqlarǵa, sútilmek penen pásheklerge bólengen.
A. Baslawısh;
B. Tolıqlawısh;
C. Pısıqlawısh;
D. Anıqlawısh.
3. Ayırımlanǵan ayqınlawısh-pısıqlawısh bar gáplerdi tabıń. |
|
|
||||
A. Bul saparı ol |
tawǵa dúrmiyinin |
de, portfelin |
de |
alıp |
kelgen |
|
edi. |
|
|
|
|
|
|
B. Shınında da, |
sol |
qapınıń arjaǵında — jaydıń |
ishinde |
ne bar |
||
eken? |
|
|
|
|
|
|
C. Aq paroxod kórinbegenlikten, bala |
dúrmiyinin |
qaptalına |
qoyıp, |
|||
tómenge — tawdıń |
etegine qaray basladı. |
|
|
|
||
D. Asqar shıńlar |
tawlardıń arjaǵınan |
kóringendey |
bolıp |
turadı. |
||
4. keleshekte eldi basqaratuǵın sizler — jaslar bolasız. Gápte qanday ayırımlanǵan aǵza bar?
A.Ayırımlanǵan baslawısh;
B.Ayırımlanǵan bayanlawısh;
C.Ayırımlanǵan tolıqlawısh;
D.Ayırımlanǵan anıqlawısh.
5.Qubladan, Amiw tárepten, bir topar atlı kiyatır. Gáptegi ayırımlanǵan aǵzanı tabıń.
A.Ayırımlanǵan baslawısh;
B.Ayırımlanǵan pısıqlawısh;
C.Ayırımlanǵan anıqlawısh;
D.Ayırımlanǵan ayqınlawısh.
Q A R A T P A A Ǵ Z A L Í G Á P L E R
§38. Qaratpa aǵza haqqında túsinik
153-shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń gáp ishinde útir arqalı bólinip jazılıwına hám tiykarǵı gápke qatnaslı mánilerine dıqqat etiń.
1. Ata, baǵmanlıqtı qaydan úyrendińiz? (N.D.) 2. Jıynaqtı uzaqqa sozıp otırıwǵa waqıt joq, joldaslar! (K.S.) 3. Balalar,
meniń aǵamdı |
kórdińiz |
be? |
Jańaǵı meniń aǵamdı |
kórdińiz |
|
be?! |
4. — Áy |
kánarı keń enesay, sen ullı dáryasań. |
5. Men |
||
saǵan |
usılardı |
aytayın |
dep |
júrip edim, enesay-aw. |
(Sh.A.) |
6. Kórdińiz |
be, |
joldas muratov, |
ele qanday |
terimshiler |
|||||||||||||
boladı. (T.Q.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||
|
|
|
|
Qaratpa aǵzalar aytılajaq pikirge basqanıń dıqqatın |
|
|
|||||||||||
|
|
|
awdarıw, |
qaratıw ushın sóylewshi tárepinen qollanıladı. |
|
|
|||||||||||
|
|
|
|
Qaratpa |
aǵza gáptiń quramında qaysı |
orında |
kelse |
|
|
||||||||
|
|
|
de, intonaciya arqalı bólinip aytıladı. Mısalı: Qáne, |
|
|
||||||||||||
|
|
|
balalar, áńgimeni soń sóylesemiz. |
Ájaǵa, seni |
atam |
|
|
||||||||||
|
|
|
shaqırıp atır. (K.S.) Azat, sen buǵan hesh qapalanba. |
|
|
||||||||||||
|
|
|
(A.B.) |
Óytip |
sadalıq etpe, nadan! (Ó.X.) |
|
|
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
Sóylewshiniń sózi qaratılǵan adam yamasa basqa bir |
|
|
|||||||||||
|
|
|
zatlardı, qubılıslardı bildiretuǵın sózlerge qaratpa |
aǵza |
|
|
|||||||||||
|
|
|
delinedi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
154-shınıǵıw. Oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, sóylewshiniń só- |
||||||||||||||
zine |
qatnaslı olardıń mánilerin aytıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
|
|
|
1. Ázizim, |
ónerli adamlardıń tárbiyasına |
ámel |
et. |
Adam- |
||||||||||
lardı atasınıń |
xızmetleri |
emes, |
al |
ózlerinde |
bolǵan |
qá- |
|||||||||||
biletine |
qarap |
tárbiyalaw kerek. (Termiziy) |
2. Balalar, |
sizler- |
|||||||||||||
diń |
bárińizge |
de |
kóp-kóp |
sálem |
aytıptı. |
(Sh.A.) |
3. Usını |
||||||||||
106
aǵama túsindirip aytarsań, apa! 4. Bul qátelik ekilenbeydi, joldas xatker. 5. Xalayıq, búgingi jıynaqtı ashıq dep járiyalay-
man. 6. Kórdiń be, Báke, olar |
qanday adamlar?! (Ó.X.) |
||||||
155-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. |
Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń |
||||||
astın sızıń |
hám hárbir gáptiń |
mazmunın túsindiriń. |
|||||
1. «Áy |
móminler, |
sizler |
óz |
ara |
sıbırlasıp sóyleskenińizde |
||
gúna hám |
zorlıq |
jóninde, |
payǵambarǵa |
húrmetsizlik kórsetiw |
|||
jóninde sóylespeńler. Sizlerdiń |
sózlerińizdi Alla taala esitip |
||||||
turadı. Onnan qorqıńlar» (Quran, 58-súresinen). |
|||||||
2. Áy |
balalarım, |
eger |
shayırlar |
sóz |
jarıstırıp aytısatuǵın |
||
bolsa, onda olar shayır emes, |
al qosıqtıń dushpanına ayla- |
||||||
nadı. 3. Áy balalarım, eger |
adam aqılı |
danalıq penen emes, |
|||||
al baylıǵına mardıyıp bopsa |
qılsa, bunıń aqıbeti jaqsı |
||||||
bolmaydı. |
4. Áy |
balalarım, |
burınǵı |
zamanda ótken adam- |
|||
lar, baylıqtan asa ketkennen menmenlik kelip shıǵadı, al
menmenliktiń aqırı-zawalı |
bar degen. 5. Áy balalarım, |
qay |
jerde aqsha kóp bolsa, sol |
jerde gózzallıq penen ibratlı |
sóz |
pasıqqa shıǵıp qaladı. (Sh.A.) |
|
|
§39. Qaratpa aǵzanıń bildiriliwi
156-shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat
etip, |
olardıń qanday sóz shaqapları |
arqalı bildirilgenin anıqlań. |
|||||||||||||
|
1. Seniń |
astıńda ómirdiń |
mol |
azıǵı jatır-aw, Aral. (Ó.A.) |
|||||||||||
2. Joldaslar, |
máseleni júdá |
hám |
durıs sheshtińiz. |
3. Gúzdiń |
|||||||||||
kúni tárezige tartqanday bir nárse óne me, |
joq pa, |
kórsek |
|||||||||||||
qalay |
boladı, Jáke? — Júdá |
|
maqul, |
inim. |
4. Bizler, |
joldas |
|||||||||
xatker, ǵawashalardı |
tekserip |
kórdik. |
Ǵawashalardıń |
rawajla- |
|||||||||||
nıwı, |
tárbiyası menen tanıstıq. |
5. Kelip |
turıńız, |
Qálender |
|||||||||||
aǵa, |
bizge járdem berińiz, |
bilmegen |
jerimiz |
bolsa |
úyretińiz. |
||||||||||
6. — Aqsaqal, |
raxmet sizge, — dedim men |
oǵan. (Ó.X.) |
|
|
|
||||||||||
|
|
Qaratpa aǵzalar, kóbinese |
ataw |
sepligindegi |
adam |
|
|
||||||||
|
|
|
|
||||||||||||
|
atları hám adamǵa qatnaslı aytılatuǵın sózler arqalı |
|
|
||||||||||||
|
bildiriledi. |
Mısalı: — Úyden |
shıǵa |
bereyin |
degenimde, |
|
|
||||||||
|
meni Aybergen |
aǵa toqtattı. |
— Aybosın, |
qayda |
|
bara- |
|
|
|||||||
107
|
tırsań, shıraǵım? — dep |
soradı ol tunjırap otırıp. |
— Aq- |
|
|
|||
|
saqal, jay sóyley berińiz. (Ó.X.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
Qaratpa aǵzalar geyde atlıqlasqan |
kelbetlik |
hám |
|
|
|||
|
almasıqtan da boladı. |
Mısalı: Júzińe júzim túspesin, |
|
|
||||
|
opasız! (Ó.X.) Sen, |
Jiyemurattıń |
tósegin |
salıp |
ber- |
|
|
|
|
sesh, — dedi Serkebay |
gúbirtiklep |
júrgen |
kempirine. |
|
|
||
|
(T.Q.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
Qaratpa aǵza wazıypasın jer, |
suw, watan, tábiyat |
|
|
||||
|
qubılısların, haywanat atların bildiretuǵın atlıqlar da |
|
|
|||||
|
atqaradı. Mısalı: Írazı bol, xosh endi, Gúlsarı! (Sh.A.) |
|
|
|||||
|
Dawıl, qarastıń ǵoy. (Ó.A.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
Qaratpa aǵzalar eki yamasa birneshe sózlerdiń diz- |
|
|
|||||
|
beginen de boladı: Mine, bul úlken iste biziń jámiye- |
|
|
|||||
|
timiz eń aldı menen |
mektepke, |
qádirli |
joldas muǵal- |
|
|
||
|
limler, sizlerge súyenedi. («E.Q.») |
|
|
|
|
|
|
|
|
157-shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń |
|||||||
qanday sóz shaqapları arqalı |
bildirilgenin |
aytıń. |
|
|
|
|
|
|
|
1. Balalarımnıń nesiybesinen qıydıń, kásip-kárimnen ayır- |
|||||||
dıń, zalım! (T.Q.) 2. Jaqsı, Asqar Ótewlievich, onda bizlerdiń
ketiwimizge ruqsat etińiz. |
3. Apa, |
bul jerge kúlki bolıwǵa |
kelgenimiz joq. 4. Qızlar, |
jigitler, meniń kúlgenimniń mánisi, |
|
dáslepki waqıtta men de |
sizlerdey |
boldım. 5. Sultan jora, |
«arpań |
bolsa |
qamshınıń keregi |
joq», — dep |
|
óziń aytatuǵın |
|||||
ediń ǵoy. (J.M.) |
6. Haw |
sorlı, |
nege quwanıp atırsań, ber- |
|||||||
man juwır, bóriler |
kórmesin, — dep qıshqırdı |
ol. (A.Bek.) |
|
|||||||
158-shınıǵıw. |
Kóshirip jazıń. |
Qaratpa aǵzalardı |
tawıp, astın |
sı- |
||||||
zıń hám qanday sózler arqalı |
bildirilip kelgenin |
túsindiriń. |
|
|||||||
1. Begdulla, |
sen berman |
bir |
kelshi. |
(Ó.A.) |
2. Sheshe, |
ol |
||||
aytqanıń durıs ǵoy... 3. Bul Aral |
mol ǵáziyne, zor ırıs ǵoy, |
|||||||||
balalarım. (K.S.) |
4. Jańa |
kásip |
penen |
elge |
|
qádemiń qutlı |
||||
bolsın, |
azamat. (T.Q.) 5. Diyqan, |
jer suwǵar. |
(«E.Q.») |
|
||||||
6. Samal, sen alıp ushıp qanatlarıńda, Biziń xalıq shadlıǵın gúz tańlarında, Quslar, xoshent etkil párwazlarıńda, Shadlıq esitilsin hawazlarıńda.
(T.S.)
108
§40. Qaratpa aǵzanıń intonaciyası hám irkilis belgileri
159-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń gáptiń qaysı orınlarında kelgenin hám qanday irkilis belgisi qoyılǵanın anıqlań.
1. Turdan, sen mına túyinshiklerdi qaltańa sal. 2. Pavel Grigorevich, siz benen dálillesip turıwǵa waqıt az. (J.M.) 3. Awa, meniń barlıq ótinishim, búgingi kúnim menen ayqın
keleshegim seniń menen táǵdirles, qúdiretli |
Watanım! |
(T.S.) |
||
4. Meni, Sáke, |
awdıń |
qunı sarsıldırıp otırǵan joq, joytılǵan |
||
uyatı sarsıldırıp |
otır. |
(K.S.) 5. Bizlerdiń |
tilegimiz |
seniń |
názeriń bálent bolǵay, ulım. (Ó.X.) 6. Sıylıǵıńız qutlı bolsın, joldaslar. («E.Q.»)
Qaratpa aǵzalar orın tártibi jaǵınan gáptiń basında, ortasında hám aqırında kele beredi. Qaysı orında kelse de, olar intonaciya arqalı bólinip aytıladı. Mısalı: mexanizator, mártlik iste jawlan ur. («E.Q.») Sózge túsinbey, Jelgeldi aǵa, kúlseń kúle ber. (Ó.X.)
Qaratpa aǵzalardıń irkilis belgisi orın tártip hám
intonaciyasına qaray tómendegishe qoyıladı: |
|
||||||
1. Qaratpalar xabar |
gáplerde |
pás intonaciya |
menen |
||||
aytıladı. Qaratpadan keyingi |
pauza qısqa boladı. Bun- |
||||||
day jaǵdayda |
qaratpa |
aǵzadan |
keyin |
útir qoyıladı. |
|||
Mısalı: Balalarım, |
men |
bul |
minberde |
bunnan |
jigirma |
||
jıl ilgeri bir sóylegen edim. |
(T.Q.) |
|
|
||||
2. Qaratpa |
aǵza |
soraw |
gáplerdiń |
quramında kel- |
|||
gende, biraz kóterińki dawıs penen aytıladı, qaratpadan keyingi pauza sozıńqılaw boladı: Mısalı: Balam, ótken aqsham qayda boldıń? (K.S.)
3. Kúshli emocional-ekspressivlik mánige iye bolǵan úndew hám buyrıq gáplerde qaratpa aǵzalar kúshli
intonaciya menen aytıladı. |
Mısalı: Allayar, qayt key- |
||||
nińe! (T.Q.) |
— apa, |
tilińdi |
tart, endi |
jetti. |
(G.I.) |
Qaratpa |
aǵzalar |
barlıq |
jaǵdayda |
gáp |
ishinde útir |
arqalı bólinip jazıladı. Olar gáptiń basında kelse keyninen, ortada kelse eki jaǵınan, keyninde kelse aldınan
109
útir qoyıladı: Mısalı: Suban, sen qalay dep oylaysań, bizler baxıtlı bolarmekenbiz, ya? — dedim. (Sh.A.) Óziń bileseń, eseke, qosıq penen sazdı olar maqul kórmeydi.
(K.S.) Bul |
aytqanıń |
bolmas, |
otaǵası. (Ó.X.) |
Ańlatıw: |
Qaratpa |
aǵzanıń |
aldında áy, háy, ha, pay |
sıyaqlı tańlaq sózler yamasa qosımsha máni beriwshi janapaylıq xızmettegi sózler kelse, tutas bir intonaciya
menen aytıladı |
hám |
arasına útir qoyılmaydı. |
Mısalı: |
||
Háy jasawıllar, |
tart |
qılıshtı. Tiyme atama! Ótemurat |
|||
ata, ha Ótemurat ata, |
xabarlas. |
pay apajan-ay, sol |
nár- |
||
sege kewıl bólgendey |
házir meniń waqtım joq. (K.S.) |
||||
Áy áziz, bilip qoy, dos dostıń |
qasında bolsa |
da |
yaki |
||
uzaqta bolsa da, |
olar |
bir-birine |
kózqarasın ózgertpeydi, |
||
bir-biriniń sadıqlıǵına quwanıp júredi. (Abulbarakat Qadiriy)
160-shınıǵıw. Qosıqtı dawıs tolqını menen oqıń. Qaratpa aǵzalardı tawıp, olardıń basqa sózlerge qaraǵanda intonaciyalıq ózgesheligin anıqlań.
Qosshım, dostı, dushpandı tanı, Hádden aspa, urma kókirekke. «Jalǵız attıń shańı shıqpaydı», Tartpa jurttan ózińdi shetke.
Bir arbakesh kóshege qonıp,
Sózge aralastı kózi súzilip.
Oǵan sóziń zaya, pay ǵarrı,
Bos sóz degen eshekke júk.
Al, sen jigit, «Buzaw shabısı —
Sabanxana tóri» degen bar.
Júrme jalǵız, kópke |
tırısıp, |
Bul sózimniń mánisin |
ańǵar. |
Kelte esaplap júrseń, ámeki,
Qulaǵıńa paxta tıqpa sen.
Kóp pushayman jerseń bir márte,
Kópshilikten shetke shıqpa sen!
110
Telefonnan is jayın bilip, Otır eken predsedatel.
Ushıp turdı Xasandı kórip, — Kel, Xasanbay, hesh qısınba kel!
(M.T.)
161-shınıǵıw. Qaratpa aǵzalarǵa tiyisli irkilis belgisin qoyıp, kóshirip jazıń. Qaratpa aǵzalardıń gáptiń qaysı ornında kelgenin hám qanday sóz shaqabınan bolǵanın aytıń.
1. Yaqshı |
qaraqalpaqlar biz |
sizlerdiń |
tilegińizdi ullı dáre- |
||||||||
jeli patshamızǵa jetkeremiz. |
2. Kel, |
teńiz |
hámmemizge |
de |
|||||||
jetedi |
ǵoy |
aqsaqal. |
(K.S.) |
3. Sońǵı |
ret |
buyıraman Abılqayır |
|||||
óz qolıńnan |
jıq |
tuwıńdı. (T.Q.) 4. Mine, |
usı |
adamgershiliktiń |
|||||||
ózi turmıstıń |
da, |
muhabbattıń |
da arqawı |
qosshılarım. (Ǵ.I.) |
|||||||
5. |
Kavkaz |
sálem jasıl tawlardıń sebi, |
|
|
|
||||||
|
Sálem |
jer juldızı gúlge |
oranǵan. (I.Y.) |
|
|
||||||
6. Tuwılǵan jer kókiregimde tuyǵı bolıp saqlandıń, |
|
||||||||||
|
Sen |
haqqında |
jazayın |
dep talay márte |
oqtaldım. (U.X.) |
||||||
|
|
|
K I R I S A Ǵ Z A HÁM K I R I S GÁP |
|
|||||||
|
|
§41. Kiris aǵza haqqında túsinik |
|
||||||||
162-shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. |
Qara |
hárip penen jazılǵan |
sóz- |
||||||||
lerge dıqqat etip, olardıń gáptiń basqa aǵzalarınan ózine tán ózgesheligine itibar beriń.
|
1. Kombaynnıń |
qasında heshkim kórinbeydi. Shaması, |
|||||||||||||
Qasım |
bir |
jaqqa |
ketken bolıwı |
kerek. |
2. Pay, sol |
kúngi |
|||||||||
oyın-kúlki óz aldına edi-aw! |
3. Bárekella, |
bular da talabında |
|||||||||||||
bolıp atır |
eken. |
4. Háy, |
toqta, qayda baratırsań, |
toqta! — dep |
|||||||||||
baqırıstıq |
bizler. |
5. — Yaqshı, |
onday |
bolsa |
házir |
bara- |
|||||||||
mız qaynaǵa. (Sh.A.) |
6. Buǵan, |
álbette‚, |
maqtana |
alaman. |
|||||||||||
7. Shınında, |
bul |
|
ǵawashanı suwǵarıwǵa eki adam |
kóplik |
|||||||||||
etpeydi. (Ó.X.) |
8. Tilekke qarsı, |
ol |
kisi |
búgin |
joq, |
erteń |
|||||||||
keledi, — dedi. (T.Q.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
|
|
|
|
|
||||||||||
|
|
Gáptiń kiris |
aǵzaları tiykarǵı |
gáptegi aytılǵan pikir- |
|
|
|||||||||
|
ge |
sóylewshiniń |
hár |
túrli |
modallıq, |
emocionallıq, |
ma- |
|
|
||||||
111
