Qaraqalpaq tili 8-kl

55-shınıǵıw. Berilgen

sóz toparlarınıń qaysısı qospa

sóz, qay-

sısı turaqlı dizbek hám

qaysısı sóz

dizbegi

ekenin tómendegi úlgi

boyınsha bólip jazıń.

Aq boz

at,

sarı

ala, keń

jawırınlı

jigit, sóylep berdi,

qosıq ayttı,

shıǵıp ketti,

jumǵan

awzın ashpadı, qulaq saldı,

kóz tikti,

iyni

túsiw,

awzınıń

sarısı

ketpegen,

qulaǵıńdı

(qorqqanınan), sekirip túsiw

(joqarıdan), dize

búgiw,

dizerlep

otırıw, zer-zebil bolıw,

qabaǵın

úyiw.

Úl g i :

1. Qospa

sóz:

uzın

boylı, alıp ketti, ...

2. Turaqlı dizbek: kóz salıw, salısı suwǵa

ketiw, ...

3. Sóz

dizbegi:

silpilep

jawdı,

jaqsı oqıw, ...

56-shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi dıqqat etilgen turaqlı

dizbek-

lerdiń ornına

mánisin

beretuǵın

sinonimlerin

qoyıp,

kóshirip

ja-

zıń. Olardıń

sóz dizbeginiń qaysı sıńarı

(baǵınıńqı

ma

yamasa

baǵındırıwshı

ma) bolıp kelgenin anıqlań.

1. Túni boyı gúzette bolǵan

ǵarrılar jón-jónine kóz

ildiriw

ushın jambaslap qıysayıstı.

(Á.T.)

2. Kózdi

ashıp

jumǵansha

hámme

bala

ananı

qorshalay

qaldı.

(Á.T.)

3. Qanday

tap-

sırma

bolar

eken,

ne aytar

eken dep kómandirge

qulaq

túrdi.

4. Ele

awzınan ana súti ketpegen balalarǵa

sheyin

maydanǵa shıqtı.

(A.B.)

5. Joldasları

jaqqan

ottı

kórip,

joldaslarına jetti. (M.D.)

6. Awıldıń dógeregi

pıshıq

murnı

batpaytuǵın toǵay edi. (A.B.)

7. Eki-úsh

ret qalqıp

shúmdi

de, pátli aǵısqa aralasıp

kózden ǵayıp boldı. (S.A.) 8. Hawa

rayı

birden buzılıp, kózge

túrtse

kórgisiz

ala-sapıran boldı

da

qaldı. (N.D.)

§ 13. Sóz

dizbeginiń dúzilisi

Sóz dizbekleri mánili

eki

yamasa birneshe sózlerden

dúziliwine qaray jay

hám

qospa

sóz

dizbegi

bolıp

ekige bólinedi.

1. Jay sóz dizbegi

mánili eki sózdiń sintaksislik

baylanısınan dúziledi:

Araldıń

balıǵı,

kóldiń

suwı,

jún

oramal,

qalıń

toǵay, jaqsı oqıydı,

terektiń putaǵı,

to-

ǵaydan

shıqtı,

awıl

haqqında oylaw,

dáryaǵa

deyin

ba-

rıw t.b.

Qospa sózler hám turaqlı dizbekler de jay

sóz diz-

beginiń

bir

sıńarı

bolıp

keledi. Mısalı: aral

teńiziniń

balıǵı,

sarı

sınlı

qız,

kók shópli

dala, sporttı jaqsı

kóriw,

túp

degen túkirik

jerge túspeytuǵın suwıq, kózdi

basqa sózlerdiń

kirip,

keńeyip

keliwinen

dúziledi.

Mısalı: paxtanı

teriw — paxtanı

mashina menen

teriw,

salını

suwǵarıw — salını

qandırıp

suwǵarıw, úyge

qay-

tıw — úyge keshke qaray

qaytıw,

jańa

jay — jaqında

sa-

lınǵan jańa jay, Nókistiń

kóshesi — Nókistiń

keń

kó-

shesi

t.b.

Qospa sóz dizbekleri

eń

kemi

úsh hám onnan

kóp

sózlerdiń dizbeginen dúzile beredi. Mısalı: Ústirttiń

jer

astı

baylıqların

qazıp alıw,

paxtanıń

tárbiyasın

sapalı

júrgiziw, awıldı

sapalı awız

suw menen

támiyinlew

t.b.

Sol jılı ol

jetisin toltırıp, segizge qaraǵan

edi.

Dáslep oǵan arnap portfel satıp alındı. Qara dermatinnen

tigilgen

bul

portfeldiń

ashılıp

jawılǵanda

shırt

etetuǵın

jıltırawıq temirden islengen qulpı bar edi.

Oǵan qosımsha

mayda

zatlar

salatuǵın

qaltası

da

bar.

Bir

sóz

benen

sıpatlaǵanda,

qádimgi mektepke alıp baratuǵın oqıwshınıń

portfeli. Hámme nárse áne usınnan baslanadı.

Atası

bul

portfeldi kóshpeli avtolavkadan

satıp aldı. taw-

daǵı sharwalar ushın kerekli

zatlardı

alıp júretuǵın

avtolavka San-tash

ańǵarında

otırǵan

bajbannıń

úylerine

hárdayım qayırılıp

ótetuǵın

edi.

Tap

usı

jerden baslap ańǵardıń baǵdarı menen tawǵa

qaray sozılıp

ketetuǵın qorıq toǵay baslanadı. Ol jerde tek

bolǵanı

úsh

xojalıq bar. Sonda

da,

avtolavka

anda-sanda

úylerdiń

tusında irkilip

ótedi. (Sh.A.)

58-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi kóshirip jazıń. Jay sóz

dizbek-

leriniń astın sızıp,

olardı

baǵınıńqılı

baylanıs

túrlerine

ajıratıp

aytıp beriń.

Qońıratqa

kirgen jerde Xiywa úlgisinde

eki

ǵubbalı

minar salınǵan. Olardıń

ortasınan eki arba teńnen sıyǵanday

dárwaza qurılǵan. Esik

aldında

jipek

shapan

menen

aq

shógirme kiyinip, qılısh asınǵan nókerler náwbetshilik

etedi.

Qalaǵa kúnine

birneshe kárwanlar kelip,

júk tiyelgen

túyeniń

qońırawları uzaqtan

jańlap

esitiledi.

Qońırat

álleqanday

dábdebeli bir shıǵıs qalalarına usap

kórinetuǵın edi.

Qońırattıń

bergi dárwazası menen

arǵı dárwazasın

tu-

tastırıwshı úlken jol bar. Ásirese, Mańǵıshlaqtı

jaylaǵan

qazaqlar

kóp

sandaǵı qara mal, jılqı

hám

qoy-eshkilerdi

aydap ákelip, dánge awmastıradı. (K.M.)

59-shınıǵıw.

Tekstti oqıń. Qara

hárip

penen jazılǵan

sózlerge

dıqqat etip, olardıń neshe

mánili sózden dúzilgenin

hám

dúzilisi

boyınsha qanday sóz dizbegi ekenin

aytıp beriń.

Qılıshkóldiń

eteginen kóteriletuǵın

biyik

tawdı

Kókirek

taw dep ataydı. Bul tawdıń arqa

jaǵındaǵı janbawırları

tiken

japıraqlı aǵashlar

menen

qaplanǵan,

al

qubla

jaqtaǵı

janba-

wırları bolsa,

tep-tegis jazıqlıq. Quyash

penen jaltıraǵan

bul

taw tap házir

ǵana shashı alınǵan jaltır bastı eske

túsiredi.

Tawdıń

bul

shetinde

arqa

janbawırına

barıp

tirelgenshe

ılǵıy aǵashlar

ósedi. Olar ózleriniń putaqları menen

arqanıń

suwıǵın ótkermey, tawdı

jawıp turǵısı

kelgendey

ırǵalısıp

turadı.

Eger

Kókirek tawınıń tóbesine shıǵıp,

átirapqa

qarasań,

aspan jiyeginiń

qayaqtaǵı

bir

alıs

jaqlarǵa

zıńǵıp

jaylasqan

Girmá awılınıń

úyleriniń

hárreniń uyasınday

bolıp

kózge túsetuǵının kóresiz.

Házir Kókirek tawdıń

qubla eteginde Sharufullanıń qoy-

ları kók

maysa shóplerdi

julıp jep,

ǵashırlatıp

shaynap

júr,

al tawdıń basında bolsa

hár qıylı jastaǵı bes

adam otırıptı.

(M.K.)

1. Awılımızda

«Abat turmıs jılı»nda jańadan salınǵan

sulıw jaylar boy

tikledi.

2. Awıldıń

qaptalında 10

gektarlıq

miywe baǵı bar.

3. Jáne

de

«Abat

turmıs jılı»nda

awılımız-

dıń kóshe átirapı

kóklemzarlıqqa aylandırıldı. 4. Jasıl

aǵash-

lar ózi ósetuǵın

jerdiń

rejimin jaqsılaydı, hawanıń ıǵallıǵın

arttıradı, samaldıń tásir

etiw

kúshin páseytedi, hawanıń ta-

zalıǵın jaqsılaydı.

5. Egilgen

jasıl aǵashlar úlkemizdiń

kelbe-

§ 14. Sóz

dizbegindegi mánilik qatnaslar

61-shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi qara hárip penen jazılǵan sóz

dizbeklerine dıqqat etiń. Olardıń qanday

mánilik qatnasta kelgenin

hám qanday sóz shaqabı arqalı bildirilgenin anıqlań.

Paroxod áste-aqırın jıljıy basladı. Ózi aq hám

uzın

paroxod trubasınan

tútin buwdaqlatıp

kete berdi. Íssıq

kólge,

hayran qalǵanlıqtan

bul

ájayıp

maqluqtı kóriw ushın

antala-

sıp

qaradı. Onnan

keyin

aq

paroxod óz baǵdarı

boyınsha

júze

berdi. Kóldi astan-kesten

etetuǵın bul dúbeley

San-tash

ańǵarınıń samalı. Dawıl

olardıń artınan quwıp,

toqtawǵa

múmkinshilik

bermey,

birewin

de qaldırmastan Íssıq

kólden

quwıp shıqqan. Bizler

sol

dawıllı jerde turamız.

Ol

bizler

tárepten baslanadı.

Qısı

menen

dáryanıń

arǵı

jaǵındaǵı

toǵaylıq samal menen

gúwlep, astan-kesten bolıp

turǵanlıq-

tan,

hátte qorqınıshlı

seziledi.

(Sh.A.)

Sóz dizbeginiń

quramındaǵı sózler óz ara gramma-

tikalıq baylanısqa túsiw arqalı mánilik qatnaslardı

bildi-

redi. Sóz dizbegindegi

grammatikalıq máni

baǵındırıwshı

sóz

benen

baǵınıńqı

sózdiń

arasında boladı. Baǵınıńqı

sóz baǵındırıwshı

sózdi

anıqlawıshlıq, tolıqlawıshlıq

hám

pısıqlawıshlıq mánilerde

túsindiredi.

Usı sıyaqlı

mánilik

ózgesheliklerine qaray sóz dizbekleri anıqlawıshlıq

qat-

nastaǵı sóz

dizbegi,

tolıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz

dizbegi

hám pısıqlawıshlıq

qatnastaǵı

sóz

dizbegi

bolıp

úshke

bólinedi.

1. anıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi. Anıqlawıshlıq

qatnastı jupkerlesiw

hám

úylesiw

usılında

baylanısqan

sóz dizbekleri ańlatadı. Bunday

qatnastaǵı

sóz

dizbegi-

niń, baǵınıńqı sıńarına qanday? qansha? neshe? kimniń?

neniń? sorawları qoyıladı. Mısalı:

jún

oramal,

bılǵarı

etik, qızıl kóylek, úyir-úyir

jılqı, bir

qushaq

otın,

sa-

wınshı qız, túngi suwıq, aqshıl bult, jas bala, sulıw

kó-

rinis, inimniń kitabı, awıldıń

sáni,

tawdıń qarı t.b.

2. tolıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi. Tolıqlawıshlıq

qatnas

basqarıw

usılında

baylanısqan atawısh

hám

feyil

sóz dizbekleri arqalı bildiriledi. Bunday qatnastaǵı sóz

dizbeginiń baǵınıńqı sıńarına kimge? nege? kimdi? neni?

kimnen? neden? kimde? nede? kim

menen?

ne

menen?

kim

tuwralı?

ne

tuwralı?

degen

sorawlar qoyıladı.

Mısalı: sózge sheber, iske hayyar, oqıwǵa ziyrek, sózge

sheshen, muzıkaǵa qumar,

ózińizge málim, abırayǵa

sherik,

Azattı tanıdı, suwǵa

shomıldı, suwıqqa tońdı,

dawısınan tanıdı, suwdan ishti, májiliste talqılandı, avto-

busta

keldi,

sharwalar

menen

ushırastı,

súwreti arqalı

tanıdı,

egis ushın tayarlandı t.b.

3. pısıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi. Pısıqlawıshlıq

qatnastı basqarıw, jupkerlesiw usılında baylanısqan sóz

dizbekleri arqalı ańlatıladı.

Bunday qatnastaǵı sóz

dizbeginiń baǵınıńqı sıńarına qayda? qaydan? qayerde?

qashan? qalay? qáytip? t.b. sorawlar

qoyıladı.

Pısıqlawıshlıq

qatnastaǵı

sóz

dizbeginiń

baǵındırıwshı

sózi feyilden, baǵınıńqı sózi

hár túrli sóz shaqaplarınan

bola beredi: qalaǵa barıw, awıldan qaytıw, kún sayın

qatnaw, jaqsı oqıw, sulıw jazıw,

tabıslı

tamamlaw,

eki

aylanıw, úsh

ay

oqıw, tez islew,

tómen

túsiw,

erteń

ba-

rıw, kóp oqıw,

jalt qaraw, gúldir-gúldir

kisnew,

dizerlep

otırıw, baqırıp sóylew, silpilep

jawıw

t.b.

62-shınıǵıw.

Gáplerdi

kóshirip

jazıń.

Anıqlawıshlıq

qatnastaǵı

bildirilgenin

hám baylanısıw usılın aytıń.

1. Qısta

toǵayda onsha

kóp jumıs bolmaydı.

2. Jazda

súriw-súriw

qoy yamasa

úyir-úyir jılqıların aydap

kelip,

olardıń

jaylawǵa

bir

túnep

ketkenin oǵada

jaqsı kóremen.

3. Sharwalardıń

bala-shaǵaları júz

mashinası

menen

keledi.

4. Júk

mashinasına

otaw

hám

basqa da

zatlar

tiyelgen

boladı. 5. Bizler

úyge jaylawdaǵı shóp-shardıń arası menen

qaytamız.

6. Jas

jılqıman

shıǵar

bul qosıq aytıp kiyatırǵan.

7. Jas jigit

olardıń shákirti

eken.

(Sh.A.)

1. Er

jigit

eli ushın tuwıladı,

eli ushın óledi.

2. Iske

hayyar,

awqatqa tayar. 3. Astı qardarına,

isti sárdarına tapsır.

4. Ekkende

joq,

tikkenge

joq, qırmanda

tayar.

5. Miynetke

ılayıq ziynet

bar.

6. Sózge

batır

bolǵansha,

iske

batır bol.

7. Adam

adamǵa

miyman.

(naqıllar) 8. Otırǵanlar

Jumabaydıń

sózin tıńladı.

9. Men

de

saǵan

sonı aytpaqshıman. (A.Á.)

10. Ol bıyıl

toǵızınshını

pitkeredi.

11. Bizler

paxtanı

mashina

menen terip alamız. («E.Q.»)

64-shınıǵıw.

Gáplerdi oqıń. Qara

hárip

penen jazılǵan sózler

sóz dizbeginiń

qaysı túri

ekenin hám

mánilik qatnasların

aytıń.

Jiyegin qalıń súyrik qaplaǵan. Taslaq, baǵanaǵı

kisiniń aldı-

nan

búgin de

qarsı

shıǵıp

tur.

Ol

kemesiniń basın

qır

jaǵaǵa tiredi de, awzı arqaǵa qaray ashılǵan baraqtıń

qasına

kelip

toqtadı.

Bul jerdiń aynala

dógereginen teńizdiń tanıs

iyisi ańqıdı.

Tos

basqan awlar uzın

sırǵawılda

jayıwlı tur.

Kelgen

kisi

usılayınsha oylap

baraqtıń

ishine kirdi. Heshkim

joq,

tompa-

yısıp

balıqshılardıń tósek

ornı

jatır.

Ol

dárhal

ǵırra

keynine

baraqtıń

arqa jaǵına qaradı.

Quyash ádewir kóterilip qalıptı.

o l qamıs

jaydı tez sholıp ótti. (Ó.A.)

65-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Sóz

dizbeklerin tawıp, olardıń

astın sızıń. Sóz dizbekleriniń

qanday

grammatikalıq

qurallar ar-

qalı baylanısqanın, baylanısıw

túrlerin

hám sorawlar

qoyıw arqalı

mánilerin

anıqlań.

Kún

batıwǵa aynalısıp

eńkeyip baratır. Mayda shılpıldaq

tolqınlar

jaǵadan qashıp,

gá,

jaǵaǵa jarmasıp,

samal

menen

kún boyı oynaydı, biraq, keshke

taman

birden

toqtap

qaldı.

Oyınǵa

baslı

sebepshi

bolǵan

samal

tawǵa

qaray

kózden

ǵayıp bolıp ketti.

Balıqlar da

azanda

hám

keshte oynaǵandı

jaqsı kóredi;

móldir suwdı shılıpıldatıp, olar suw betinde

úlken hám

kishkene dóńgelekler qaldıradı, al eń qıńır qıylıları

joqarı

sekirip,

gúmis

qabırshaqların

jıltıldatıp: maǵan

qarańlar, biz-

qatnasta kelgenin

(tolıqlawıshlıq

pa yamasa pısıqlawıshlıq pa)

anıqlań.

1. Ízıldaǵan

samal qoldı

qaltıratıp, betti

tońdıradı.

2. Kemedegi kisi

tuppa-tuwrı

aldına qarap tur.

3. Aqjal

qaytadan teńizge shuwıldaydı.

4. Quslar tınısh

tappay

anda-

mında ushıp-qonıp, teńizdi

basına

kóterip

júr.

5. Barlıq

zatlar

shilleniń

saqıy

kúninen

nár alǵanday.

6. Ekinshi

bir

tárepten balıqshılar

kemeleri

menen

teńizge

túsip kiyatır.

7. Usı

waqıyalar

kemede

kiyatırǵan jalǵız

adamnıń

basında

bar.

8. Ol

ózi

áskerde

bolmasa

da,

kiyimdi

jıynaqlı etip

kiyiwge ádetlenipti.

9. Móldir

qoy kózli, jası otız beslerge

kelgen bul kisiniń ústine kiygen jaǵalı sarı

gimnastyorkası

menen putındaǵı

galufe ózine kútá jarasıqlı. (

Ó.A.)

67-shınıǵıw. Cifrlap

berilgen

hárbir sóz dizbeginiń baǵınıńqı

sóziniń baǵındırıwshı sóz benen

qalay baylanısqanın, qanday má-

nilik

qatnasta turǵanın hám

sóz dizbeginiń

sıńarlarınıń

qanday

sóz shaqaplarınan bolǵanın aytıp

beriń.

1. Kósheni tazalaw, qalaǵa qaytıw, ıqlas penen oqıw, ǵa-

washalardı

birlew,

awıldan

keliw,

demalısqa

shıǵıw,

suwda

júziw, parkte qıdırıw, kún sayın

qatnaw,

dáryaǵa

qaray

ke-

tiw, qálem menen jazıw.

2. Jaqsı

oqıw, sulıw

jazıw,

qızıqlı

ertek,

sulıw

bezelgen

jay,

joqarı

kóteriliw,

tómen

túsiw,

tez

kirip

shıǵıw,

keń

jawırınlı jigit,

shaqqan bala,

sızılıp

aǵıw, qamırdan qıl

suwırǵanday etip aytıw, úsh ret

qatnaw, eki

aylanıw, kóp

qabatlı

jay.

3. Tawdıń

etegi,

kóldiń

suwı,

awıldıń baǵı,

gúnjiniń

japıraǵı, Araldıń balıǵı, meniń inim,

inimniń

kitabı, qardıń

suwı, qoydıń júni.

Sóz dizbegin tákirarlaw

ushın

sorawlar

hám tapsırmalar:

1. Sóz dizbegi degen ne? Onda

neler

úyreniledi?

2. Sóz dizbegin anıqlaw belgilerin

aytıń.

3. Sóz dizbeginiń qospa

sóz hám

turaqlı

dizbeklerden

ayırmashı-

lıǵı qanday? Mısal keltiriń.

4. Sóz dizbegi dúzilisine

qaray

qanday túrlerge bólinedi?

5. Sóz dizbegi qanday mánilik

qatnaslardı

bildiredi?

Hárbir túrine

mısal keltiriń.

G Á P

§15. Gáp hám onıń

tiykarǵı

belgileri

Gáp qanday

da

bir

haqıyqatlıqqa qatnaslı waqıya-

hádiyseler tuwralı xabar,

soraw, buyrıq mánisin bildire-

tuǵın

sintaksislik

birlik.

Belgili

bir

pikir

tıyanaqlılıǵı

gáp arqalı bildiriledi. Mısalı:

— Masalbektiń

jazǵan

xatı

seniń

yadıńda

bar

ma?

naciyasına iye bolıp,

bólinip

aytılǵan.

Gáp bir sózden de, eki yamasa birneshe sózlerdiń

dizbeginen

de

dúziledi.

Olar

neshe sózden dúzilse de

gáplik belgi — intonaciya

hám

bir

náwiye

pikir tıyanaq-

lılıǵın ańlatadı.

Til arqalı

qarım-qatnas jasawdıń eń

kishi

sintaksis-

lik birligine

gáp dep

ataladı.

Gáptiń ózine tán tiykarǵı

belgileri tómendegiler:

1) gáptiń

tiykarın

bas

aǵzalar

(baslawısh

hám ba-

yanlawısh) dúzedi.

4—Qaraqalpaq tili, 8-kl.

49

2) hárbir

gáp

intonaciya

pútinligine iye boladı.

3) gáptiń

mazmunınan

belgili

bir máhálge

qatnaslı

is-háreket,

waqıyalar xabarlanadı:

1. Shigitler

kógerip

shıqtı.

2. Tárbiya

jumısları

júrgizilip

atır.

3. Ǵawashalar-

dı suwǵarıwdı baslaymız.

Bul gápler ótken, házirgi hám

keler máhállerde

qollanılǵan.

Gáp aytılıw

maqsetine

qaray

xabar,

soraw,

buyrıq

gáp bolıp úsh túrge bólinedi.

Gápler adamnıń hár

túrli kewil-kúyi, tuyǵı-sezim-

lerin

(quwanıw,

tańlanıw,

renjiw,

kúyiniw

t.b.)

bildirip,

úndew

gáp

mánisin de bildiredi.

Oǵan selteń beriwdiń

keregi

joq.

Kempir

irkilip

turdı

da, biraz waqıtqa

deyin

qır-dógeregine

gúńgirt

tartqan,

nur-

sız kózleri menen qarap:

— Amanbısań,

qutlı

dalam? — dedi

áste

ǵana.

— Shúkir,

Tolǵanay.

Sen

keldiń

be?

Boldırıp qalıpsań

ǵoy. Shashlarıń da appaq bolıptı. Qolıńda

hasa.

— Há-á, qartaydım

ǵoy, keń

dalam.

Bıltırdan beri kele

almadım. Kórip turman, seniń ele sol

turısıń. Ústińnen

egislik ketpeydi. Búgin meniń

ótkenlerdiń

ruwxın

eske

ala-

tuǵın kúnim.

— Bilemen, Tolǵanay. Ózim de seni keler dep kútip

jatır

edim. Bul saparı da aqlıǵıńdı

ertip

kelmediń be,

Tolǵanay?

— Kórip tursań ǵoy. Qara basım keldim. (Sh.A.)

69-shınıǵıw. Teksttegi gáplerdi oqıń. Hárbir gáptiń aqırına

qanday irkilis belgisi qoyılıp turǵanın

hám olardıń

aytılıw

maqse-

tine qaray qanday gáp mánisinde

kelgenin aytıń. Teksttiń

dáslepki

shınıǵıwdıń dawamı ekenine dıqqat etiń.

— Demek,

sen

oǵan

ele

hesh

nárse

aytpaǵan

ekenseń

— Óytip

oylap ne qılayın.

Erte me, kesh

pe, aqırı bir

kúni ózi-aq

biler-dá. Ózi de

eseyip, jaqsı-jamannıń parqın

ayıratuǵın bolıp kiyatır. Biraq,

ele ol meniń ushın náreste.

Aytayın desem, tasbawır bolıp

qalar dep qorqa

beremen.

Ótken-ketken hádiyselerdiń tórkinine durıs túsine alarmeken?

Ele

bala ǵoy.

Ómirden

túńilip ketpese

bolar edi, — dep

oy-

lana

beremen.

(Sh.A.)

70-shınıǵıw.

Berilgen

gáplerdegi kóp noqattıń ornına tiyisli

qosımta yamasa

kómekshi

feyillerdi qoyıp,

gáplerdi tıyanaqlı

etip

bayanlawıshtıń) tallaw úlgisi boyınsha astın sızıń

hám

feyil ba-

yanlawıshlardıń qaysı bet, qaysı máhálde turǵanına

túsinik

beriń.

Balıqlar oynap, quslar sayrap, balalar nárete

toqıp ... .

qolları menen islegen islerine

súysin...

Sóytip balalar

ózleriniń júdá áhmiyetli islerin

islep

bol...

da, awılǵa qaray asıǵıslıq penen júrip ... .

Men jardan jarǵa sekiriwdi úyren ... . Tek bolǵanı júziwdi

bilmey... . Erteń azan menen

kólge shıǵıw kerek. Hámmemiz

tań qarańǵısında

monshanıń

qasına jıynala... .

Al,

seniń

Xabar gápler sóylewde bir jón páseń intonaciya

me-

nen aytıladı. Jazıwda xabar gáptiń aqırına noqat

qoyı-

ladı.