Qaraqalpaq tili 8-kl
.pdfbul jańa xabarı tez |
jıldırımday |
tarap |
ketti. |
hámmede |
||
quwanısh, júzinde kúlki. |
hámme úyge jıynalıp, shay ústinde |
|||||
bul |
quwanıshlı xabardı, |
qaladaǵı ózgerislerdi Xibat aǵanıń |
||||
óz |
awzınan |
esite basladı. |
Men ekinshi keseni iship |
boldım. |
||
|
Jıynalǵan |
adamlar kóp waqıtqa |
deyin |
tarqamadı. Qaladan |
||
keshke qaray jańa xabarlar kelip jetti. Endi xibat aǵanıń
aytqanlarına |
isendi. |
(D.Y.) |
|
|
|
|
|
|
41-shınıǵıw. Oqıń. Basqarıwshı baylanısta |
kelgen sózlerdi ta- |
|||||||
wıp, olardıń |
qanday |
qurallar arqalı baylanısıp |
kelgenin túsindiriń. |
|||||
1. Usı |
kúni |
jamǵır tún |
yarımına |
shekem |
tınbadı. |
|||
2. Tawlardıń |
jıraları menen joqarǵı jiyeklerin |
kók |
shópler |
|||||
qaplap alǵan edi. |
3. Sharwa |
qızı |
qoylardı |
qoradan shıǵardı. |
||||
4. Qolındaǵı |
saatına |
qarap |
edi, |
waqıt |
jeti |
bolǵan |
eken. |
|
5. Bunnan bir saat burın uyqısınan oyanıp, biraz jumıslardı
pitkerdi. |
6. Jupargúl |
kúlimsirewi menen qádemlerin nıq |
basıp |
||||||
úyine |
qarap |
júrdi. |
7. Jupargúl qara |
shaydı |
quya |
basladı. |
|||
8. Jupargúl, — dedi, |
Boranbay fermer-xojalıq |
orayına |
barmaq- |
||||||
shıman. |
9. Boranbay fermer-xojalıq |
orayına barıp |
qaytqan |
||||||
kúnniń erteńine qoylardı ózi baǵıp |
ketti. |
10. |
Juwǵan |
kir- |
|||||
lerin |
dalaǵa |
jayıp shıqtı. (J.Sap.) |
|
|
|
|
|
||
42-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli seplik jalǵawı hám tirkewishlerdi qoyıp kóshirip jazıń. Baylanıstırıwshı qurallar arqalı baylanısıp kelgen sózlerdiń astın sızıp, olardıń qaysı seplik qosımtaları arqalı baylanısqanın anıqlań.
1. — Men sen |
... bunıńdaydı kútpegen |
edim. |
Meniń jan |
dúnyamnıń sır... |
túsinbediń. «Shıbınnıń |
bası... |
baq qonsa, |
suńqar sálemge keledi» degen usı eken. Suńqardıń qádi...
bilmedińiz, búgingi... |
umıtpayman — dep |
mashinası... |
minip |
||||||
jolına tústi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2. Túske ... |
qoyların ózi |
baqqan |
|
Jupargúl tústen ... |
|||||
oqıwdan |
qaytqan |
inisi menen sińlisin |
ornı... |
jiberdi. Úy |
|||||
jumısı... |
kiristi. |
Anası |
qaytıs bolǵannan |
... úydiń ishki bar- |
|||||
lıq jumısları ózi... |
qarap qalǵan edi. Ákesi menen sińlisi, |
||||||||
inisiniń |
kiyimler... |
|
juwdı. Qudıq... |
suw |
ákelip, |
shelekler... |
tol- |
||
tırdı. Usınday isler ... |
|
shuǵıllanǵan qız |
keshtiń |
bolıp qalǵanın |
|||||
da sezbedi. (J.Sap.) |
|
|
|
|
|
|
|
||
32
3. Jupkerlesiw. Sózlerdiń seplik qosımtasız hám tirkewishsiz orın tártip arqalı baylanısıwına jupkerlesiw
delinedi. |
|
|
|
|
Jupkerlese baylanısqan |
sózler orın |
tártibi jaǵınan |
||
araǵa sóz salmay, irgeles keledi. |
|
|
||
Jupkerlesiwshi baylanıstaǵı |
sózlerdiń |
baǵınıńqı sıńarı, |
||
kóbinese, kelbetlik, ráwish, |
hal |
feyil, atlıq, sanlıq, |
alma- |
|
sıq, eliklewishlerden, al baǵındırıwshı |
sıńarı feyil |
hám |
||
atlıqlardan boladı: taza suw, qızıqlı kitap, áste sóyledi,
silpilep jawdı, juwılmaǵan kóylek, jún |
oramal, |
bes |
dáp- |
|||
ter, jalt qaradı, |
bul bala t.b. |
|
|
|
|
|
4. úylesiw |
(«izafet»). |
Sózlerdiń iyelik sepligi |
hám |
|||
tartım qosımtaları arqalı baylanısıwına |
úylesiw |
delinedi. |
||||
Úylesiwshi baylanıstaǵı |
sózlerdiń baǵındırıwshı |
sózi |
||||
tartım qosımtalı, al baǵınıńqı |
sózi |
iyelik |
sepliginde |
|||
kelip baylanısadı: teńizdiń hawası, |
qudıqtıń |
suwı, |
||||
boyannıń tamırı, jaydıń áynegi |
t.b. |
|
|
|
||
Úylesiwshi baylanıstaǵı |
sózler orın |
tártibi jaǵınan |
||||
arasında basqa sózler kelip, bir-birinen uzaq |
turıp ta |
|||||
baylanısa beredi: ámettiń |
joldaǵı isi, |
qasarısa aytqan |
||||
sózi Allamurattı hayran qaldırdı. (T.Q.) Maman Murat
shayıqtıń izde kiyatırǵan at |
qosshısı |
ótip |
ketkenshe |
||||||
irkilip |
turdı. (T.Q.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
ańlatıw. Úylesiw usılı |
menen baylanısqan |
sózlerdiń |
|||||||
baǵınıńqı sóziniń |
iyelik |
seplik |
qosımtası túsip qalıp |
||||||
ta qollanıladı. Biraq onıń |
menen |
baylanısqan |
sózdiń |
||||||
qosımtası (tartım qosımtası) |
kórinip turadı. |
Iyelik |
|||||||
sepligi |
túsip qalǵan sózdiń |
iyelik |
sepliginde |
|
ekenligi |
||||
tartım |
qosımtası |
arqalı |
belgili |
bolıp |
turadı: |
|
Stanciya |
||
náwbetshisi qolındaǵı panısın bılǵańlatıp, sostavtıń bas betine qaray juwırdı. (Sh. A.)
43-shınıǵıw. sózlerdiń astın mánide sıpatlap
Kóshirip jazıń. Jupkerlesiw usılında baylanısqan sızıp, baǵınıńqı sózdiń baǵındırıwshı sózdi qanday kelgenin túsindiriń.
1. Aqsaydıń salaları menen aydın-aydın tegislikleri, oylıbálent jerleri burınǵıdan da beter en shashıp, jayılıp ketkendey kórinedi. 2. Quyash kem-kemnen qızdıra basladı.
3—Qaraqalpaq tili, 8-kl. |
33 |
|
3. Jerden ızǵarǵa aralas jaǵımlı iyis |
ańqıydı. 4. Aqsay jerin |
súrip atırǵan gúndelerdiń artında |
qara qoqshıl topıraqlar |
esilip qalıp atır. 5. Sultanmurat joqarı qarap, tıp-tınıq, shiy-
shedey sheksiz kógildir aspan keńisliginde |
tırrıwlasıp |
|
ushıp |
||||||||||||
kiyatırǵan |
tırnalardı |
kórdi. 6. Olar júdá |
joqarılap |
ushıp |
kiya- |
||||||||||
tır. |
7. Sol |
kúngi aspannıń |
|
shırshaday tınıqlıǵınan |
olardıń |
||||||||||
jip-jińishke bolıp |
sozılǵan |
uzın |
moynı, |
náp-názik |
tumsıǵı |
||||||||||
anıq kórinip turdı. (Sh.A.) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
44-shınıǵıw. Gáplerdegi kóp noqattıń ornına tómendegi |
beril- |
|||||||||||||
gen sózlerdiń tiyislisin qoyıp, |
kóshirip jazıń. Olardıń qanday |
bay- |
|||||||||||||
lanısta kelgenin, baǵındırıwshı |
hám |
baǵınıńqı sózlerdiń |
gáptiń |
||||||||||||
qaysı aǵzası xızmetinde ekenin |
aytıp beriń. |
|
|
|
|
|
|
||||||||
|
1. Ol |
basına ... oramal |
jamılıp alǵan edi. 2. ... |
|
kóshe |
||||||||||
boylarında aq terekler ósip tur. |
3. Aspanda |
munarlanǵan |
|||||||||||||
bultlar ... |
jıljıp baratır. |
4. Jaqın |
waqıtlarda |
... kúnler baslana- |
|||||||||||
dı. |
5. Házirshe ... |
jerler ... |
múlgip |
tur. |
6. Báhárdiń |
kúnleri |
|||||||||
sharwalar |
bul jerden tawǵa |
qaray |
... |
qoylardı |
aydap |
|
ótedi. |
||||||||
7. Jipekke |
oranǵan qız-kelinshekler |
bolsa |
... |
jaylawlar |
menen |
||||||||||
... bulaqlar haqqındaǵı |
qosıqlardı |
aytıp, iyni qıymıldamay- |
|||||||||||||
tuǵın jorǵalardıń |
ústinde ... |
kete |
beredi. |
(Sh.A.) |
|
|
|
||||||||
|
Sózler: jún, áste-aqırın, |
keń, bul, jawın-shashınlı, |
tınısh, |
||||||||||||
jasıl, súriw-súriw, |
móldir |
suwlı, |
shayqatılıp. |
|
|
|
|
|
|||||||
45-shınıǵıw. Tekstti oqıp, qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń qanday qosımtalar arqalı baylanısıp kelgenin hám olardıń qaysı usılda baylanısqanın túsindiriń.
Samal uytqıtıp ushırǵan qayıńnıń |
ızǵar japıraqları |
úyiri- |
||||||
lip ushadı. Sol aqsham |
samaldıń páti |
menen qayıńlardıń |
||||||
japıraqları sawdırap kóp tógilip |
turdı. |
Qayıńlardıń dúp-dú- |
||||||
ziw nartları samaldıń |
epkinli |
páti |
menen |
teńselip, |
usha |
|||
basındaǵı shaqalarınıń |
shuwıldısı |
alıstan |
esitilgen teńiz |
tol- |
||||
qınlarınıń gúwildisin eske túsiredi. |
|
|
|
|
||||
Qaratawdıń |
say hám |
ańǵarlarınıń |
ústine |
tún qarańǵılıǵı |
||||
dónip turǵan edi. tawdıń etegine jaylasqan kishkene |
stan- |
|||||||
ciyanıń dógeregi |
onnan |
beter qarańǵı |
hám kewilsiz. |
|
||||
34
Eshelonlar batısqa qaray ótetuǵın edi. Dóńgeleklerdiń ele juwıq arada suwımaytuǵın kósherleri anda-sanda shayqatılıp
ketedi. Eshelon dáryanıń |
kópiriniń |
ústinen taq-tuq etip gú- |
||||||||||||||
wildep ótti de, tunnelge |
jaqınladı. Onıń alıslarǵa jańǵırıp |
|||||||||||||||
ketken |
dawısı |
tawdıń |
jarqabaqlarına soqlıǵısıp hámme tá-repti |
|||||||||||||
lárzemge keltirip, |
túnletip |
tereklerge |
qonaqlap |
atırǵan |
|
|||||||||||
ǵarǵalardıń |
da uyqısın |
ashıp, shorshıtıp jiberdi. |
(Sh.A.) |
|
||||||||||||
46 -shınıǵıw. Tómendegi berilgen gáplerdi kóshirip jazıń. Olar- |
||||||||||||||||
dıń |
úylesiw |
usılı menen baylanısqan sózleriniń |
astın sızıń. |
|
||||||||||||
Góne arbanıń |
dóńgelekleri |
jol |
menen |
áste |
ǵajırlap |
bara- |
||||||||||
tır. |
Geyde |
toqtap |
qalıp, |
tım-tırıs bolǵan |
máhálde |
júreginiń |
||||||||||
dúrs-dúrs etip turǵanı qulaǵına esitiledi. |
|
|
|
|
|
|||||||||||
Tanabay ǵarrı atınıń |
|
demalısınıń sarraslanıwın kútip |
||||||||||||||
biraz |
turdı. |
Tanabay |
attıń |
átirapında |
aylana |
|
basladı. |
Qula- |
||||||||
ǵına ele júreginiń dúrsildep |
turǵanı esitildi. |
Ol attıń |
jılawı- |
|||||||||||||
nan |
tarttı, |
olar jáne ásten |
júrip ketti. |
|
|
|
|
|
|
|||||||
Ol óz qıyalları menen |
bánt bolıp kiyatır. Ǵarrı oylanıp |
|||||||||||||||
kiyatırǵanda, alısta kiyatırǵan |
jolawshı |
mashinanıń |
jaqtısı |
|||||||||||||
jarqırap kórindi. Júk mashinasınıń shıraları |
ótkir |
nurları |
||||||||||||||
menen onıń kózin qamastırdı. (Sh.A.) |
|
|
|
|
|
|
||||||||||
47-shınıǵıw. Kórkem shıǵarmalardan yamasa |
yadıńızdan |
qura- |
||||||||||||||
mında úylesiw usılı menen |
baylanısqan sóz dizbegi bar |
6 gáp |
||||||||||||||
tawıp jazıń. Olardaǵı baylanısqan sózler hár túrli |
sóz |
shaqapları |
||||||||||||||
arqalı |
bildirilgen |
bolsın. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
S Ó Z L E R D I Ń SI N T A K S I S LI K
B A Y L A N Í S Í W Í N T Á K I R A R L A W
Soraw hám tapsırmalar:
1.Sózler qalay baylanısadı? Sózlerdi baylanıstırıwshı grammatikalıq qurallardı aytıń.
2.Basqarıw usılında sózler qanday grammatikalıq qurallar arqalı
|
baylanısadı? Mısal keltiriń. |
|
|
3. |
Jupkerlesiw dep nege aytamız? Onıń |
baǵınıńqı baylanıstaǵı bas- |
|
|
qa túrlerinen |
ayırmashılıǵı qanday? |
Jupkerlesiwshi baylanıstaǵı |
|
sózlerdiń baǵınıńqı sózleri, kóbinese |
qanday sóz shaqaplarınan |
|
|
boladı? |
|
|
4. |
Úylesiw usılı |
menen baylanısqan sózlerdiń baylanıstırıwshı qo- |
|
sımtaların aytıń. Mısal keltiriń.
35
48-shınıǵıw. Tekstti oqıp shıǵıń. Teksttegi gáplerdiń ishinen ba-
ǵınıńqı baylanısta kelgen |
sózlerdi tómendegi |
úlgi boyınsha |
hárqay- |
|
sısın |
terip kóshirip jazıń. |
Olardıń bir-birinen |
ayırmashılıǵın |
aytıń. |
|
A L T Í N J U L D Í Z L Í Z AV O D T A |
|
||
Kegeyli rayonındaǵı «Paxta mamıǵı» |
akcionerlik |
jámiye- |
||
tiniń |
sanaatshıları paxtanı qabıllaw, qayta islew hám |
sapalı |
||
ónim islep shıǵarıwda pútkil dúnyaǵa belgili zavodlardıń biri bolmaqta.
Xalqabadtaǵı «Paxta mamıǵı» akcionerlik jámiyeti biraz jıllardan beri sırt ellerge shártnama boyınsha paxta talshıǵın jetistirip beredi. Zavod jıl dawamında 45 mıń tonna paxtanı
qayta islep shıǵarıw quwatlılıǵına |
iye. Házirgi waqıtta za- |
|||||
vodta 4 |
óndirislik brigada paxtanı |
tayarlaw, |
shigitten |
ajıra- |
||
tıw, paxta talshıǵın islep shıǵarıw menen shuǵıllanadı. |
|
|||||
Zavod tiykarınan Kegeyli, |
Qaraózek hám Taxtakópir |
|||||
rayonlarınıń paxtaların qabıl |
etedi hám |
qayta |
isleydi. |
|||
1997-jıldıń juwmaǵı boyınsha |
eń joqarı sapada paxta |
|||||
mamıǵın |
islep shıqqanı |
ushın |
Ispaniya qalasındaǵı dúnya |
|||
júzilik tayar ónimlerdi bahalaw |
komissiyasınıń sheshimi me- |
|||||
nen oǵan «Altın juldız» medalı berildi. |
|
|
||||
Zavod |
sanaatshıları |
ótken |
jıl |
dawamında 6329 |
tonna |
|
paxta mamıǵın sapalı islep shıǵardı hám buyırtpashılarǵa óz
waqtında jetkerip berdi. On million 500 |
mıń sumlıq payda |
aldı. Biz sanaatshılarǵa bıyılǵı jılda da |
mol tabıslar tiley- |
miz. («Q.J.») |
|
Úl g i :
1.Basqarıw: paxtanı qabıllaw, ...
2.Jupkerlesiw: sapalı isledi, ...
3.Úylesiw: zavodtıń mamıǵı, ...
49-shınıǵıw. Tekstti oqıń. |
Mazmunına ılayıq |
onıń temasın |
tabıń. Usı tekstten paydalanıp, |
«Báhár kórinisi» |
temasında kishi |
shıǵarma jazıń. |
|
|
36
Tuwılǵan |
awılım — gózzallıqlarǵa, |
shadlıqlarǵa tolǵan |
má- |
||||||||||
kan. |
Sendegi |
ótken |
balalıǵım, shoqlıǵım |
bári-bári |
júregimde |
||||||||
altın |
sıya menen jazılǵan. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Báhárdiń keliwi |
menen awılım jáne de ózgeredi. Terek- |
||||||||||||
lerdiń sulıw japıraqları, |
miywe aǵashlarınıń |
zeynińdi ashatu- |
|||||||||||
ǵın |
gúlleri, |
jerdegi |
gilem |
kibi |
tóselgen |
kók |
shópler |
misli |
|||||
jánnetke usap |
ketedi. |
Ásirese, |
diyqan |
babalarımızdıń, |
qolı |
||||||||
gúl |
baǵmanlarımızdıń tikken nálleri |
úlken |
baǵ bolıp, onda |
||||||||||
sayraǵan búlbúllerdiń |
shoq namaları, |
átshóklerdiń, |
ópepekler- |
||||||||||
diń, |
qarlıǵashlardıń |
jáne de |
báhár |
quslarınıń |
hawada |
sharq |
|||||||
urıp |
ushıwları seniń |
kórkińe kórik |
qosadı. |
Jap-salmalardaǵı |
|||||||||
máwjirep tolıp aǵıp |
atırǵan |
ılay |
suwlar, |
jerine |
tuqım sewip, |
||||||||
bar |
ıqlasın |
jerge, tábiyatqa bergen márt |
diyqan |
jigitlerdiń is- |
|||||||||
lerin |
kórip, |
iske sát, |
diyqanlarım, — degiń |
keledi. |
Sáwlesin |
||||||||
jerge |
tógip, |
tábiyattı |
jılıtqan |
sulıw quyashqa |
qarap, |
kewlińde |
|||||||
ana tábiyatqa degen gózzallıq sezim oyanadı. Usınday báhár aylarında toǵayǵa barıp, ol jerdegi jabayı shóplerdiń búrtik shıǵarıwın tamashalaw, ana tábiyattıń ózi jaratqan sayamanlı
terekleriniń astında |
taza |
hawadan |
dem alǵanǵa ne jetedi. |
|||
Qoyıw qara taldıń |
sayasındaǵı aǵash sıpada átkónshek terbe- |
|||||
tip, búlbúlge |
hawaz |
qosqan ananıń gózzal |
tulǵası seniń |
su- |
||
lıwlıǵıńa jáne |
de |
kórik |
qosadı. |
Misli bir |
dúnyadaǵı |
ján- |
netseń, meniń awılım. «Q.J.»
SI N TA K SI SL I K B A Y L A N Í S
B OY Í NSH A T E S T S O R AW L A R Í
1. Berilgen juwmaqlardan sózlerdi baylanıstırıw quralların anıq-
lań.
A.Seplik, tartım, betlik qosımtalar;
B.Kómekshi sózler;
C.Orın tártip;
D.Barlıq juwaplar durıs.
2. Qaysı |
qatarda basqarıw usılı menen baylanısqan sóz diz- |
bekleri durıs |
berilgen? |
A.Qalıń toǵay, bultlı kún;
B.Kombayn menen túyeklew, atızlardı aralaw;
C.Awıldıń kórinisi, ǵawashalardıń gúli;
D.Duzlı samal, awıl adamları.
37
3. Qaysı |
qatarda |
jupkerlesiw usılı menen baylanısqan sóz diz- |
bekleri durıs berilgen? |
||
A. Qızıl |
gúl, orta |
boylı jigit; |
B.Jaydı aqlaw, sport penen shuǵıllanıw;
C.Tútinniń iyisi, nannıń mazası;
D.Ǵawashalardı suwǵarıw, terimshi qız.
4. Qaysı qatarda úylesiw usılı menen baylanısqan sóz dizbekleri durıs berilgen?
A.Qunarlı topıraq, jawın-shashınlı kún;
B.Araldıń balıǵı, qardıń suwı;
C. Toǵız qabatlı |
jay, qayır-saqawatlı adım; |
|||
D. Bala menen sóylesiw, sayaxatqa barıw. |
||||
5. te ń |
baylanısta |
baylanısqan sóz dizbegi |
berilgen gápti tabıń. |
|
A. Atızda aq, sarı, qızıl gúller |
ósip tur; |
|
||
B. Kópir salıw sawaplı is; |
|
|
||
C. Qızıl júzli jigittiń qızarǵanı |
ólgeni; |
|
||
D. Awırıw astan boladı. |
|
|
||
6. Jaǵımlı samal, |
oqıǵan qız, sheberlep |
sóylew, tez júriw sóz |
||
dizbekleri |
baǵınıńqılı |
baylanıstıń qaysı túrine |
kiredi? |
|
A.Kelisiw;
B.Basqarıw;
C.Jupkerlesiw;
D.Úylesiw.
7. ananıń súwreti, ǵarrınıń aqlıǵı, qulıptıń gilti sóz dizbekleri baǵınıńqılı baylanıstıń qaysı túrine kiredi?
A.Kelisiw;
B.Jupkerlesiw;
C.Úylesiw;
D.Basqarıw.
S Ó Z DIZBEKLER I
§ 11. Sóz dizbegi haqqında túsinik
50-shınıǵıw. Oqıń. Berilgen tolıq mánili sózlerdiń dizbegine dıqqat etiń. Olardıń qanday grammatikalıq qurallar arqalı baylanısqanın anıqlań.
Tawdıń kórinisi, |
kóldiń |
suwı, |
tereklerdiń japıraǵı, mek- |
tepten qaytıw, salını |
suwǵarıw, atızda islew, qálem menen |
||
jazıw, awılǵa barıw, |
taza |
suw, |
tez sóyledi, qayta-qayta |
qaradı, silpilep jawdı, |
házir |
keldi, |
gúldir-gúldir kisnedi. |
38
Sóz dizbegi eń kemi eki yamasa birneshe mánili sózlerdiń grammatikalıq baylanısınan dúziledi. Sóz diz-
beginiń |
quramındaǵı sózlerdiń birewi (dáslepkisi) |
baǵı- |
|||||
nıńqı, |
ekinshisi |
baǵındırıwshı (bas) sóz |
bolıp qurıladı. |
||||
Baǵınıńqı sóz bas sóz |
benen mánilik |
baylanısqa |
túsedi. |
||||
Sóz |
dizbegi |
óz aldına |
sintaksislik |
birlik dep |
qaral- |
||
ǵan menen, kóbinese |
gáp ishinde qollanıladı. |
Mısalı: |
|||||
Awıldıń |
sulıw |
kórinisi |
meni uzaqtan |
ózine |
tarttı. |
||
(«Q.J.») Bul gáptegi sózler tómendegi sóz dizbeklerine tallanadı:
1)awıldıń kórinisi;
2)sulıw kórinisi;
3)meni tarttı;
4)ózine tarttı;
5)uzaqtan tarttı sıyaqlı bes sóz dizbegine bólingen.
Eki |
yamasa |
birneshe |
tolıq mánili |
sózlerdiń mánilik |
|||||
hám grammatikalıq baylanısınan dúzilgen sózlerdiń diz- |
|||||||||
begine |
sóz dizbegi delinedi. |
|
|
|
|
||||
Sóz |
dizbegi tómendegi belgilerge |
iye boladı: |
1) eń |
||||||
kemi |
tolıq |
mánili |
eki |
sózdiń |
dizbeginen |
dúziledi; |
|||
2) óz ara grammatikalıq qurallar arqalı baylanısıp, biri |
|||||||||
ekinshisine ǵárezli baǵına baylanısadı; 3) óz ara sintak- |
|||||||||
sislik |
mánisi jaǵınan anıqlawıshlıq, obyektlik (zatlıq), |
||||||||
pısıqlawıshlıq qatnaslardı bildiredi. |
|
|
|
|
|||||
Sóz |
dizbegin |
jasawǵa |
tiykar |
bolatuǵın |
sózdi |
bas |
|||
sóz, al bas |
sózdiń mánisin túsindirip, |
keńeyttirip |
kele- |
||||||
tuǵın sózge |
baǵınıńqı sóz delinedi. |
|
|
|
|||||
51-shınıǵıw. |
Berilgen |
gáplerdi oqıń. |
Qara |
hárip |
penen |
jazılǵan |
|||
sóz dizbekleriniń qanday grammatikalıq qurallar arqalı baylanısıp kelgenin hám olardıń baǵınıńqı, bas sóz bolıp atalıwın túsindiriń.
Qudaybergenniń ákesi Ájimurat |
shabandoz tuwdı-pitti |
|||||
Qanlıkóldiń turǵını edi. Pirmanbay |
jılqımanınan júdá ırazı |
|||||
edi. Sońǵı |
waqıtta |
úyirdi tek ájimuratqa |
tapsırıp, jılqı |
|||
menen |
isi |
bolǵan joq. Qanlıkól |
jılqı jayılımına |
qolaysız |
||
bolǵanı ushın, jılqımanlardıń geyde |
ústirtke |
shıǵıp |
ketetuǵın |
|||
waqıtları |
da |
bolatuǵın |
edi. |
|
|
|
39
Ájiniyaz bul saparı |
Qońırattaǵı |
dayısınıń úyine kiyatır |
||
edi. Ol burqasınlap aǵıp atırǵan Xanjapqa |
qarap, |
tómendegi |
||
qosıq qatarların áste ayta baslaǵan edi. |
|
|
||
Kún álleqashan batıp, átiraptı qarańǵılıq qaplaǵan edi. |
||||
Aspanda esap-sansız juldızlar jımıńlaydı. (K.M.) |
|
|||
52-shınıǵıw. Gáplerdi |
kóshirip jazıń. |
Sóz |
dizbegin |
dúzip tur- |
ǵan sózlerdi tawıp, astın sızıń hám qanday grammatikalıq qurallar arqalı baylanısqanın aytıń.
Májilis |
keshke jaqın tarqadı. Adamlar hár |
tárepke tarqa- |
sıp ketti. |
Kimi tawlarǵa, qoy otarları menen |
qara mal fer- |
malarına, awıllarına tarqastı. Tanabay kóp penen birge júk mashinası menen tegislik arqalı jónep ketti. Suwıq samal
denesin juwlatadı. Tanabay kuzovtıń |
múyeshine otırıp |
aldı |
|
da, |
jaǵasın kóterip óz pikirleri menen |
bánt bolıp aldı. Onıń |
|
ózi |
bir mánili gáp ayta almasa da, |
basqalardıń gápin |
tıń- |
ladı. Mine, óziniń de shashlarınıń jarısı aǵardı. Jumıstıń
mashaqatınan báribir qutıla almaysań. Óziń tirimiseń, |
de- |
|||||||||
mek, onı |
birdeyine |
omırawlap iyterip júriwiń |
kerek. (Sh.A.) |
|||||||
53-shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi sózlerdi |
grammatikalıq |
baylanı- |
||||||||
sına qaray sóz dizbegi túrinde terip |
jazıń |
hám olardıń |
baǵınıńqı |
|||||||
baylanıstıń qaysı túri |
ekenin anıqlań. |
|
|
|
|
|
|
|
||
1. Sońǵı kúnleri |
sayaman |
shertektiń |
astı |
payızlı |
bolıp |
|||||
ketti. 2. Úlken japtan aqqan |
suw |
oǵan salqınlıq baǵıshlaydı. |
||||||||
3. Arqa betten jaǵımlı samal |
esip |
turadı. |
4. Shertektiń |
ishi |
||||||
de jaqsı |
bezelgen |
edi. 5. Sıpası |
taxta |
menen |
pollanǵan. |
|||||
6. Sıpanıń |
ortasına |
qoyılǵan stoldı |
úsh-tórt adam |
dógereklep |
||||||
otırıptı. (Ó.X.)
§ 12. Sóz dizbeginiń basqa til birliklerinen ayırmashılıǵı
Dizbeklesip kelgen sózlerdiń barlıǵı derlik sóz diz-
begi bola bermeydi. Sırtqı |
dúzilisine qaraǵanda sóz |
||
dizbegine uqsas sózler júdá |
kóp. Máselen: tas kómir, |
||
poshsha torǵay, aq sarı, |
buwday reń, uzın |
boylı, qızıl |
|
shalǵıshlı, sóylep boldı, |
alıp ketti, qulaq |
saldı, kewli |
|
40
pitti, awzın ashpadı, gewgim tústi, qas |
qaraydı, iyni |
|
túsiw, |
kózdi ashıp jumǵansha t.b. sıyaqlı sózler eki |
|
yamasa |
birneshe sózlerdiń dizbeginde |
kelgen menen |
sóz dizbegi bola almaydı. Olar bir leksikalıq mánige
barabar |
leksikalıq |
birlikti |
bildiredi. Bul sózlerdiń |
arasında |
sintaksislik |
baylanıs |
joq, olar dara sózler |
sıyaqlı bir intonaciya basımında aytılıp, bir sóz máni-
sindegi |
qospa sóz hám |
turaqlı dizbekke aylanǵan. |
Gáp |
ishinde qospa |
sóz hám turaqlı dizbekler sóz |
dizbeginiń bir sıńarı bolıp keledi. Mısalı: uzın boylı
adam, |
shubar ala sıyır, |
áńgimesin aytıp boldı, kózdi |
ashıp |
jumǵansha ketip |
qaldı, suw serpkendey tım-tırıs |
t.b. |
|
|
Sóz dizbegi basqa til birliklerinen tómendegidey óz-
geshelikleri |
arqalı ayırılıp turadı: |
|
|
|
|
|
|||||
1. Sóz |
dizbeginiń |
sıńarları |
mánilik |
jaqtan |
belgili |
||||||
nominativlik |
qospa |
túsiniklerdi |
bildiredi, |
al |
qospa |
sóz |
|||||
hám |
turaqlı |
dizbekler |
(frazeologiyalıq |
dizbekler) |
neshe |
||||||
sózden dúzilse de hámmesi bir leksikalıq |
túsinikti |
ań- |
|||||||||
latadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2. Sóz |
dizbeginiń |
sıńarları |
sintaksislik |
xızmeti jaǵı- |
|||||||
nan |
hárqaysısı gáp |
aǵzası xızmetin atqaradı, |
qospa |
sóz |
|||||||
hám turaqlı dizbekler |
neshe |
sózden |
dúzilse |
de |
gápte |
||||||
bir aǵzanıń |
xızmetinde keledi. |
|
|
|
|
|
|
||||
54-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń qaysısı qospa sóz, qaysısı turaqlı dizbek, qaysısı sóz dizbegi ekenligin hám olardıń bir-birinen ayırmashılıǵın túsindiriń.
1. |
úlken |
isti |
júzege |
asırıw |
ushın úlken kúsh kerek |
bil- |
|||||
sem. |
«Kóp |
kótergen júk |
jeńil» — deydi |
xalıq. |
2. Jáhángir |
qır |
|||||
dógeregine qaradı. Hámme oy ústinde. |
Sonlıqtan, dógerek |
||||||||||
suw serpkendey |
jım-jırt. |
3. o l |
adamlardıń |
pikirin tınıq |
tıń- |
||||||
ladı. 4. Jáhángir kewilli túrde |
yoshıp ketti. |
Kózlerinen ushqın |
|||||||||
atıp turǵanday sezildi. 5. Ol qáddi-boyı |
kelisken, qarıwlı, or- |
||||||||||
ta boylı jigit edi. 6. Ol jerlerdi súrip, |
mákke ekken jaqsı. |
||||||||||
Biraq, |
tez-tezden, |
basıp-basıp |
suwǵarıp |
turıw kerek. (Ó.X.) |
|||||||
7. Jaydıń |
ishi |
urıp tıqqanday |
adamǵa |
tolı. |
8. Onıń |
gápi |
|||||
túyeden |
postın |
taslaǵanday boldı. |
|
|
|
|
|||||
41