Ibrayim Yusupov - Bulbil uyasi, qosiqlar ham poema

131

Mıń jıl burın Beruniydey babam shıqqan Qıyattan.

Shırsha tasqa gúl pitirgen Xiywa naqqash sheberi,

Áwez Otar árman etken jerlerge gúl kógerip. Maqtımqulınıń jas muzası qız bolıp boyjetken jer, Ájiniyazdıń izi túsken kósheleriń teberik.

Tamırımızda tuwısqanlıq qanımız bar qatısqan, Ata-baba bir nan tapsa, birge bólip tatısqan.

Xalqımız bar bir dáryanıń eki boyında turıp, «Assalawma áleykúm!» dep nasıbay sorap atısqan.

Eki diyqan tájiriybeles, eńbek etse jarısqan, Eki palwan bir toyda ıńıranıp jambas salısqan, Bir qara telpek astında eki kózdiń biriseń, Qıyametlik qońısımsań qazan-tabaq alısqan.

Ámiw suwı jerimizge qan tamırday taraǵan, Japlarımızdıń tarnawları bir-birine qaraǵan,

Kún dese kún, gúl dese gúl, jayna gózzal Xorezm, Al men máńgi watanlasıń qaraqalpaq bolaman!

QÍRǴÍZLARǴA

Eki suńqar eki tawǵa qonǵanda,

Bir-birine shańqıldasıp tabısar.

Torala ǵaz aydın kólge qonǵanda,

Qanat qaǵıp, ǵańqıldasıp tabısar.

Doslar bir-birine miyman bolǵanda,

Dáryalar usaydı tasıp tolǵanǵa.

Hár kim tuwısqanlıq joldan barǵanda,

Bizdey kún astında kúlip tabısar.

Eki dárya bir teńizge aqqanday,

Eki bala bir qursaqta jatqanday.

Ala tawdıń aspanında kún kúlip,

Qara tawda Sholpan tuwıp atqanday.

Eki tawda bir ot bizdi kúydirgen,

Azatlıq dep at quyrıǵın túydirgen,

Ata-anamız ajırata almay balların,

Bir qalpaqtı eki boyap kiydirgen.

Eki Shıńǵıs jawlap aldı elimdi,

Birewin men jek kóremei ólgenshe.

Ekinshisin, - ashıp júrek tórimdi,

Saǵınaman, asıǵaman kórgenshe.

Doslıq kúshli, bir-birine berilse,

Diydarıńa qarayman da toymayman,

Ala tawdan aq qalpaǵıń kórinse,

133

DAǴÍSTAN TAWLARÍNDA

Ǵ.S.Pátimatqa

Júr, tawlarǵa alıp shıǵayın seni,

Bul tawlar haqqında kóp esitkenmen. Tolstoy, Bestujev bul tawǵa meni Bala waqlarımda talay ákelgen.

Jaralı Lermontov jatqanday bunda,

Onıń jan jarası qıynaydı meni. Dártlerge dárman bar bulaqlarında, Júr, tawlarǵa alıp shıǵayın seni!

** *

Tawlar bir qonaqshıl tawlıǵa usar, Alfi otlaqları ashar zeyindi.

Jawrasań, panalar úńgirleri bar, Bulaqları shól basıwǵa meyilli.

Qarlı shıń tóbeńde aspandı tirep, Bult oramal bılǵap shıǵarıp salar, Quslar shıqılıqlap, arqar móńirep,

Saǵan haq jol tilep turǵanday bolar.

** *

Shet-shebirsiz júzim oypatlıǵında Yantar solqım úzgen jaslarǵa qara! Almurtlar uwıljıp tawdıń ıǵında, Gigant sharaynaday Kaspiy jarqırar.

Óz tilinde sóyler hár awıl eli, Ózinshe sıldırar bunda hár bulaq.

Mártlik miynet, doslıq, muhabbat tili

Hámmege qalıwsız túsinikli biraq.

** *

Watanı shabandoz hám sulıwlardıń, Saz shertseń, «Lezginka» shıǵar atılıp. Kubachı bezegen múyiz jamlardıń Sharabı más qılar ishpey atırıp.

Ól degen qonaqshıl, bir miyman kelse,

Awıl bolıp kútip, shaǵlap jasaydı.

Muradı murtlasar miyman ház kórse, (Al, bul jeri qaraqalpaqqa usaydı).

Bunda hámme shayır, Biraq ta olar

«Shayırman» dep, juwırmaydı baspaǵa.

134

Óytkende kim júzim egip, qoy baǵar? Kim atqarar jumıslardı basqa da?

Biz olsız da kóppiz. Is kóp, sóz uzaq, Dúnya tolı sátsiz roman, dástanǵa. Zamanında jalǵız Maxmudtıń ózi-aq, Sóz júrgizgeń pútkil Avarstanǵa ...

** *

Biyik tawǵa minseń, kewliń de biyik, Tómende qalǵanday barlıq táshwishler. Boy jazılıp, tóbeń bulıtlarǵa tiyip,

Dım mayda tuyılar jerdegi isler.

Jerdegi isti maydasınba sen biraq, Tawǵa mingen menen is pitpes tek te. Ǵamzatovlar tawdan jerge túsip-aq,

Kóterilgen planetarlıq biyikke ...

** *

Birewler tawǵa minse, sezbes óz shenin,

Ózin biyik sanap, dawırıq saladı. Biyik ózi emes, tawlar ekenin Jerge túskennen soń ańlap qaladı.

Birewler búrkittey ushıp shıńlarǵa, El-xalqınıń kewlin biylep aladı. Taw olarǵa emes, olar tawlarǵa

Biyiklik, sulıwlıq berip turadı.

** *

Kózdiń jawın alǵan qızıl tobılǵı, Qanday jaqsı tasa jerde óskeniń! Keshki kúnge shaǵılısqan shoǵıńdı Hesh kim sóndire almas júzińnen seniń.

Aǵashqa jan berer Uncukul ustası, Biraq jarqabaqta, tastıń ústinde Ósip turǵandaǵı kórkińdi, shaması, Qaytadan jarata almas hesh bende,

** *

Koysuw - taw dáryası qutırdı áne, Ash tolqınlar appaq ayaǵıńdı ańlıp. Korıqpa, bul tolqınlar juwasır ele Meniń juwasıǵan jaslıǵım yańlı.

Taw basında bultqa telmirdiń jáne,

135

Ókinbe, kewlińnen quw qayǵı-ǵamdı. Qayǵı bultı ótip ketedi ele,

Meniń shadlıǵımnıń ótkeni yańlı...

** *

Hár kimniń kewlinde miner tawı bar,

Bulıt hám bulaq, jasıl otlaq, tereń say, Hám qarańǵı úńgir, hám jartas, toǵay – Tawǵa ne tán bolsa, - onnan tabılar.

Árman gúli - edelveys degendi

Ushırattım men sol bir tawdıń basında.

Saǵan ápersem dep qol sozsam endi, Ash feniks otır onıń qasında.

** *

Tawdıń jolları da ómir jolınday, Mashaqat hám qızıq, shadlı hám azap. Árman asıwına órmele tınbay, Sharshasań da, jalıqpassań sen biraq.

Tas tóbeńde qáwipli jartaslar turar,

Qorıqpa, jolawshı joq bul tas kórmegen, Ol tas qashan, kimniń ústine qular?

Bul tuwralı ele hesh kim bilmegen ...

** *

Búrkit sharıqlap júr, tawlar ústinde, Onı qutlıqlaydı qarlı qıyalar. Ústemlik súrgende yaki ishkende,

Adamnıń kewlinde búrkit oyanar.

Ańsat emes quslar patshası bolmaq,

Óspek suwıq uya - shın qabaǵında. Hámme quslar búrkit bolǵanda biraq, Neshik bolar edi bul bassız dúnya?!

** *

Nar táwekel isi - tawda jol júrmek, (Quday da qorqarmıs táwekelshiden). Múmkin, alda kúter baxıt ya miynet, Ya atıń súrniger ... kim biler degen.

Lekin mártlik, úmit bar bolsın sende, Dizgindi bekkem tut, jollarıń bolǵay. Adam aldındaǵın házir bilgende,

Qızıq bolmas edi ómir de bunday...

136

** *

Serpantin jol jatar taw karnizinde,

Tómenge qarama, kózleriń tınar. Dárya qara terge túsip tómende, Ayralıq tasına basların urar.

Bir jaǵısta - emen, bir jaǵısta - tal,

Arası qol sozım, ıntıǵar olar.

Biraq tereń qurdım, gúwlegen samal Ol ekewin máńgi ayırıp turar ...

** *

Tawda hawa qápelimde ózgerer, Biraz jigitlerdiń kóz qarasınday: Olar tek ózlerin aqıllı biler,

Sál jerde qabaǵı qalar ashılmay.

Taw samalı salqın, ızǵarı basım, Qorıqpa, sál qımtansań eser de keter. Ǵıybat hám ósekten quday saqlasın, Ízǵırıǵı jeti júyreńnen óter ...

** *

Aspan óreleri sıyaqlı tawlar. Ertek te bir ógiz jer menen kókti Shaqında kóterip turıptı depti. Al basqa pikirde bazı adamlar.

Olar oylar «aspan tiregi – biz» dep, Olar haqıyqatqa dım túsinbepti.

Mártlik, miynet, aqıl bilim, miriwbet, Bes sostavlı sutún tarep tur kókti...

** *

Biyik dańq tawına kórmedim minip. Silva Kaputikyan aytqanday, onda –

Adamdı tońdırıp muzlar máńgilik, Jerdi saǵınasań deydi. Sonda da, -

Mashaqatın shegip órmelep mingen Mártler megzer taynapır kók emenge. Birazlar shıǵıp oǵan vertolet penen,

Páteńge keltirer gúrlep tóbeńde...

** *

Órmelep eńkeyip, bir tar esikten Ǵamzat Cadasınıń úyine kirdik.

137

Rasuldıń ózi jatqan besikke

Bir qızarıp qarap kúlgenin kórdik.

Búrkitler tańlamas eken uyanı,

Pás ǵana tar saklya kiyiz tóselgen,

Biyik talant, biyik poeziyanı

Biyik jayda tuwıw shárt emes eken …

** *

Awıl-awıl bolıp juldızlar keshte,

Óz saklyalerine sham jaqtı olar.

«Shayır, qonaq jaydı qayǵırma hesh te!» Dep meni shaqırıp turǵanday bolar.

Olar biler: galaktikanıń sırın,

Ilimpazlar ashıp kiyatır qashshan.

Juldız-juldız benen sóylesetuǵın,

Tildiń barın biraq shayırlar ashqan.

** *

Atıńdı tawlarǵa bur, Qaysın aǵa,

Birazlar tek, asfalt jolǵa úyrengen.

Kekilik kábap bolıp kóriner olarǵa,

Tawdı tamashalar mashina áyneginen.

Atıńdı tawlarǵa bur. Qaysın aǵa, «Bular jolsız ketti» dep kúlgen kúlsin,

Shayırlıq jatqan joq asfalt jollarda,

Dúnyaǵa eń jaqsı qosıqlar kelsin...

** *

Qaraqalpaqtıń jalǵız Qara tawı bar, Ámiw jaǵasına túyedey shókken,

«Tawǵa mindik» desem, bir qonaq avar,

«Qáne taw?» dep sonda qaradı kókke...

Arqar tawın súyer, qulan-shólligin,

Lekin, biz - insanbız, Watan bir bizde.

Tawdıń biyikligin, shóldiń keńligin,

Dáwir darqanlıǵın tileymen sizge!

Ańlatıwlar:

A.A.Bestujev - Marlinskiy (1797-1837) dekabrist, jazıwshı. Daǵıstan xalıqlarınıń turmısınan «Ammalatbek», «Mollanur» degen povestler jazǵan. Maxmud (1873-1919) - avarlardıń klassik shayırı. Feniks - ápsanáwiy qus (Kúnshıǵıs erteklerinde onı «xaqnus qus» dep ataydı, qayta tuwılıw simvolı. Ol ájayıp saz dawısqa sayrap-sayrap, ıshqı otında órtenip

139

Endi, mine, jaynap taǵı,

Jayqalıp tur emen janım,

Ullı dárya boyındaǵı

Keń dalanıń veteranı.

Endi onıń sayasında Kúlki, qosıq jańlar tınbay;

Mártlik hám dańq kelip bunda, Sayran salıp atırǵanday.

KRESHATIK KASHTANLARÍ

Gúlleri bar shoǵırlasqan, Misli Kreml shamları, -

Kórgenińde zeyiniń ashqan Kreshatik kashtanları.

Kórmegen edim Kievti, Ál hawaǵa ol tiyipti.

Jaslıq lipasın kiyipti Kreshatik kashtanları.

Usı jerde qanlı sawash Bolǵan deseń hesh inanbas,

Bári sulıw, bári de jas Kreshatik kashtanları.

Aldımda keń kóshe jatır,

Ájayıp amfiteatr. Qatarlasqan qalıń shatır – Kreshatik kashtanları.

Sayańda sayranlap áste, Keldim sizge kúnde keshte. Siz bálentte, jollar páste, Kreshatik kashtanları.

Shadlı dáwran bunnan birdey Tolıp aǵar Dneprdey. Qulpırǵan qızıq ómirdey Kreshatik kashtanları.

Skamyańa barsam jaqın, Esittim ashıqlar «ahın». Saw bol tuwısqan dárgahım, Kreshatik kashtanları.

Japıraǵıń jaynap sonday,

Urısqa nálet aytqanday.

Ukrainanıń jaslıǵınday

Kreshatik kashtanları.

140

Mákanımsań shın bawırman,

Sayańda sayranlap turman,

Janım qurban, janım qurban,

Kreshatik kashtanları.

KIEV OKTAVALARÍ

I

Altın gúmbezlerge kózi qamasıp, Jazǵı tań azanǵı uyqısın ashtı...

Jańlatıp jańadan doslıq namasın, Kel, qarsı alayıq, dostım, quyashtı! Arqada kóp qalalardıń anası –

Kiev, bir ulıńday iyemen bastı! Táriypińdi sorap ótken-ketkennen, Seni bir kóriwdi árman etkenmen.

II

Shıǵıs slavyanlar babası Kiydiń Mákan basqan jeri, ıshqıńızdaman, Gózzal Sofiya hám Pecherskiydiń Altın gúmbezleri, ıshqıńızdaman. Jańa turmıs qurǵan bul úlken úydiń Búgingn miynet eri, ıshqıńızdaman, Kiev, sen ertektey eski qalasan,

Urıstan soń tuwılǵan hám jas balasań.

III

Altın dárwazańnıń aldına bardım, Tariyx qusı párwaz etkendey boldı.

Ǵarrı slavyanday oylarǵa taldım, Monomax eleslep ketkendey boldı.

«Rossiya betke!» dep, hámmeden aldın

Bogdan Xmelnickiy ótkendey boldı, Qalıń jurt quwatlap qaysar getmandı,

Meniń kóz aldımda quwǵanday pandı.

IV

Kiev! Qanday ısıq bul sóz janıma! Bul sóz ór bettegi panamnıń atı. Seni megzetemen óz watanıma, Sen meniń ekinshn anamnıń atı. Ukrain emespen, biraq qanıma Kóp sińgen bul jerdiń ruh sawlatı Jaralı jáyranday qaraqalpaqqa Sen baspana boldıń bayaǵı waqta.

V