Ibrayim Yusupov - Bulbil uyasi, qosiqlar ham poema

161

Bul bazarda ótpes eplemey zatıń,

«Jeńimpaz» atanǵan sıy-marapatıń, «Konkurenciya» der jarıstıń atın, Sol jarısqa shaylanıńlar, jigitler.

Tálli-pálli islep aldap kelgenler,

Xalıqtıń esabınan dáwran súrgenler, Shappat penen júz qızartıp júrgenler, Bul bazarǵa kire almas, jigitler.

Bilim, zeyin menen uzaqtan sholıp, Bul bazar tártibin atqarsaq tolıq, «Mersedes» minerseń millioner bolıp,

Súre alǵanǵa dáwran keldi, jigitler.

Gúrshiń - dollar bolar, paxtań - aq altın, Suw bolsa, jer - anań asırar xalqın.

Mal baqsań, bul bazar kóterer narqın, Bardamlını bazar súyer, jigitler.

Satarmanǵa bermes onsha jábirin. Alarmanǵa júrgizer óz hámirin, Hátte mármer tasıń, boyan tamırıń Qıp-qızıl valyuta bolar, jigitler.

Bizler paxta satsaq, Sibir - ormanın, Qazaqstan súzer biyday qırmanın.

Qawın satsań, shıtırlaydı shırwanıń, Nitratsız nayshalatsań, jigitler.

Bayaǵıday qosıp jazıp paxtanı, Uslap qalmas xalıqqa dárek aqshanı. Bul bazardıń basqa bolar qaqpanı.

«Bankrot» der ol qaqbandı, jigitler.

Kómeshke kúl tartsań eger górqawsıp, Jeńildiń ústinen barsań jalqawsıp, Qaraqalpaqshılıq qılsań albawsıp, Bul bazar pánt berer bizge, jigitler.

Joqarǵılar bul bazardı jaqtırmas, Wáde berer, Aralǵa suw aqtırmas. Burınǵıday buyrıq kútip taq turmas, Bul bazardıń óz zańı bar, jigitler.

Pullıǵa - may, pulsızlarǵatortası, Juqalıq etip tur jurttıń qaltası. Mafiya hám sawdagerdiń mańqası

Qashshan bul bazarǵa kirdi, jigitler.

Bul dúnya degeniń bir qızıq bazar, Mal ótimli bolsa, sawdası qızar.

162

Tezirek barǵaymız oǵan biyhazar,

Bazarıń insaplı bolǵay, jigitler!

Mart, 1991-jıl.

MUSTAQILLIQ MAYDANÍNAN ÓTKENDE

Búgin Ámiw bolıp aqqım keledi.

Arǵımaq at bolıp shapqım keledi.

Búgin óńirine ózbek aǵamnıń

Kewlimnen gúl úzip taqqım keledi.

Nawayı, Berdaqlar dástan bitkende,

Babur tárki watan qılıp ketkende,

Mashrab ǵazzelleri páryad etkende,

Oyǵa alǵan maqsetine jetken be?

Babalar ruhı keshti oyımnan,

Mustaqilliq maydanınan ótkende.

Aqmal, Allayarlar atılıp ketkende,

Jawlar Qadriydi qatl etkende,

Sharafatlı insan uyqısın buzıp,

Qábirinen shıǵarıp alıp ketkende...

Bári kóz óńimnen ótkendey boldı,

Mustaqilliq maydanınan ótkende.

«Aq altınnan tauday qırman pitkende,

Onı jat kárwanlar alıp ketkende, Sen oyshań súyenip awır ketpenge, Únsiz turıslarıń eleslep ketti, Mustaqilliq maydanınan ótkende…

Seniń ruwhıńdaǵı mártlik, danalıq

Jańa dáwran jolın tapbaǵı lazım.

Biyik insanlıǵıń dúnya tán alıp,

Jáhán minberinen shıqsın hawazıń.

Kewil talwas etip, ilham yosh urar,

Miyrim suwı menen tolǵanday Aral,

Eser bir ájayıp jaǵımlı samal,

Mustaqilliq maydanınan ótkende.

Ózbekstan - Kúnshıǵıstıń Sholpanı, Kóp qıyın jollardan óterseń asıp. Biniyad tawıp azat insan ármanı,

Jolıńdı jaqtırtar ıǵbal quyashı.

«Qutlı qádemińe hásanat!» diyip, Qan-qardash xalıqlar qol berip qolǵa, Qara qalpaǵımdı shalqayta kiyip, Janıńda baraman bul ullı jolda!

163

22-avgust, 1992-jıl, Tashkent.

JUBATÍW

(“Qulaǵım esitpeydi, kózim girew tarttı» dep nalıǵan bir yashullıǵa)

«Esitpeydi» dep nalıma qulaqqa, Onda turǵan hesh gáp joq arsınǵanday. Bul kúnde sonday sózler aytılmaqta, Esitkish qulaqlar da sarsılǵanday.

«Kózlerim girew tarttı» dep ókinbe, Onda gáp joq, qısınıp, bekingendey, Bul topalań dúnyada usı kúnde Qızıq joq kórmedim dep ókingendey.

PAYǴAMBAR JASÍNDAǴÍ ADAMǴA

Sen endi payǵambar jasına keldiń,

Burınǵıday biypul dáwranıń bolmas.

Katqudalıq istiń basına keldiń,

Jaslardıń qılıǵın qılǵanıń bolmas.

Jas miner, kúsh qaytar, tolısar aqıl,

Atızlar jalańash, jıynalar daqıl.

Kórer kózge ersi jáne namaqul

Islerdiń basına barǵanıń bolmas.

Hawlıqpay hawalap ushar alasar,

Sabırlı qus dep jurt oǵan qarasar.

Parasat belbewi saǵan jarasar,

Shurt minezlik áylep, sınǵanıń bolmas.

Áwel rasulilla alayhissalam Haqtıń birligine keltirdi iyman.

Tuwrılıqtı súyer haqıyqat mudam, Hiyle menen joldı burǵanıń bolmas.

Birewler - ateist, birewler - dindar,

Bul sózden birazdıń qulaǵı shıńlar

Payǵambar jasına shıqpaǵan kim bar?

Kewilge menmenlik alǵanıń bolmas.

Hiyle menen sumlıq ekewi egiz,

Tórtti tórtke qossań shıǵarmas segiz,

Haslına tartadı túbinde negiz,

Negizi joq gápti aytqanıń bolmas.

Jaqsılıq gúlxanın jaǵa bilmeseń,

Durıslıqtıń jolın taba bilmeseń,

Takabbırlıq tuwın jıǵa bilmeseń,

164

«Haqpan» dep, aybaraq urǵanıń bolmas.

Ne is ótse ótti jaslıq shaǵıńda, Nápsińdi tıy sen endigi jaǵında.

Bul muqaddes jasqa kelgen waǵıńda, Elewirep teris qaytqanıń bolmas.

Ótken islerińe táwbe qılmasań, Gúzarıńdı tuwrı jolǵa salmasań, Hújdan múlkin házir qayta qurmasań, Aqırette qayta qurǵanıń bolmas.

Iyul, 1991-jıl.

ALÍS ÁWLADLARǴA

Jazǵı tańda jasıl japıraq jamılıp,

Búlbil quslar menen sayraǵım keler, Batar kúnniń shapaǵına shomılıp, Atar tańǵa sálem jollaǵım keler.

Dańq háwes etiwden niyetim awlaq,

Qaysı shayır alar kewlińdi jawlap? Alıs qashırımlı háy gózzal áwlad, Seniń kimligińdi boljaǵım keler!

Keń dúnyanıń saǵalayaq elinde, Shayır bolıp atım shıqqan meniń de, Qaysı qáwimlerdiń qanday tilinde Sóyler sózińizdi ańlaǵım keler.

Sizge deyin nebir zamanlar óter, Qansha áwlad kelip, qanshası keter. Bilmedim, hawazım qay jerge jeter, Sonda da bir qosıq arnaǵım keler.

Dáryalar teris aǵar, teńizler keber, (Bunday iske bizler oǵada sheber). Kırq shilter tesilip, jer keyin teber, Sonnan burın onı qorǵaǵım keler.

Oqıp kórseńizler tariyxnamadan, Bizler járiyaladıq bir jańa zaman, Niyetimiz dúziw, peylimiz jaman,

Shındı jalǵan menen aldaǵıń keler.

Sonday mashaqatlı jolımız biziń, Qáwip-qáterli ońlı-solımız biziń. Shetińizden bilgir bárimiz biziń,

Qaysı birimizdi tıńlaǵıń keler.

«Áweli ózińdi qayta qur, qáne!»

166

TÓK TAWÍNDAǴÍ OYLAR

1.

Tús atıńnan, kel Ulmambet qasıma, Bir shıǵayıq Tók tawınıń basına. Seniń menen bir sáwirlep qaytayın, Kelgenimde men payǵambar jasıma. Aytalmassań sen de «júdá jaspan» dep, Qaraysań ba qıraw shalǵan shashıńa? Biraq «házir aq shash moda erlerge», Dep hayallar aytısar kóp jerlerde...

2.

Doslar boldı. Ele de bar. Biraqta

Birazları ketti kelmes jıraqqa...

Birazı hámeldar bolıp ózińdey, Kóriner tek jıynalısta, qonaqta. Otırıspada apaq - shapaq bolamız, Zor beremiz marapat hám araqqa. Sol zańǵar ǵoy Brejnevtıń tusında Erkeklerdi súyistirgen usınday...

3.

Al sen, bala, sál jasıraq bolsań da, Biziń menen sırlasıwǵa barsań dá. Meniń ushın ózgermeyseń ómirde, Kerderige hákim bolıp tursań da.

Júr qáne, bir jırtılısıp alayıq,

Tók tawına gúz kiyatqan qarsańda. Sen bir gezde shayır ediń «wo» degen.

Ózgerisler bolmay atır ne degen.

4.

Bir biymaza nazbiyke ǵoy shayırlıq,

Durıs islediń óz waqtında ayırlıp,

«Ónerdi úyren de jiyren» degendey, Heke talaq dese, berdiń qayıllıq. Yosh perisi ne buyırsa al maǵan,

Bas tartıwǵa mende joq hesh tayınlıq.

Kómpis bolıp, kónip ketken qusayman. Jep júrgenim joq biraq ta pushayman.

5.

Wa, shayırlıq! Sensiz sahra shóldeymen. Bulaǵınan ishken sayın shólleyman. Hár saparı túsip ketse ushqınıń, Tamızıqtay janıp bolmay sónbeymen.

167

Yosh perisi kelse, joytıp esimdi, Jandı qayda qoyarımdı bilmeyman. Biraq házir kim tiygizer ol qayırdı, Farrısınıp júrse kerek shayırdı...

6.

Eki zaman enshi alısqan bir waqta, Bir namentay shayır kelip bul jaqqa, Astan - kesten qılıp «qayta qurdı» ol,

Kóp kemeler shıǵıp qaldı qurǵaqqa. Sonda seniń aytqan ushqır sózińdi

Jurt kúliser eske alıp hár waqta:

«Dúnyanıń isine qalasań qayıl, Shayırlar - sekretar, sekretar - shayır...»

7.

Máylidaǵı... He is bolsa, alladan, Qaraqalpaqqa kimler biylik qılmaǵan! Búgingi zaman basqa, zań basqa.

Hár shayır óz oyın ashıq jırlaǵan. Biraz jeri jaqpasa da zamannıń Usı jeri unańqırap tur maǵan. Erkin sóylep, erkin jazıw degendi

Kórip - bilip atırmızǵoy biz endi.

8.

Wa, erkinlik! Júrgen jeriń qut qanday! He bar seniń orınıńdı tutqanday?

Suńqar qustıń párwazı bar ózińde,

Tawǵa shıǵıp, taza hawa jutqanday.

Qayrawdaǵı ǵazday ediń baylawlı. Sál talpınsań, iyeń qabaq shıtqanday. Partiyanı jırladıq tek atam dep,

Tuwǵan eldi aytqızbadı - aw watan dep.

9.

Hár kisiniń bolar watan - anası, Óz watanın súyer adam balası.

«Watan qayda?», «Watan saǵan bilip qoy. Moynaq penen Muz teńizdiń arası.

Sol aralıq bári seniń watanıń»,

«Al mınaw - she, qaraqalpaq dalası?» «Onı mázi «tuwǵan jer» dep jırlaysań, Solay etseń, sen milletshil bolmaysań».

10.

O tuwǵan jer! Sen nelerdi kórmediń.

168

Kóp kórgenseń kúshlilerdiń ermegin. «Iskenderdiń shaqı bar» dep, qudıqqa

Hege adamlar baqırǵanın serledim.

Kúshlililerge qosıǵımdı bersem de, Senlik watan muhabbatın bermedim.

Seniń ıshqıń kewilge nur quyǵanday, Sútilmegiń saǵındırǵan Ziywarday.

11.

Jigitler bar, «óz watanım» degende,

Kóre almas awılınan basqanı. Watan maǵan at mińgizse egerde,

«Watanım» dep onı tilge baspadı. Dártke ushırap, qayǵı - hásiret shegerde, Bul topıraqqa tamıp kózden jasları, Ókingende, ógeysimey balasın,

Sıypar bastanusı watan - anası.

12.

Ózligińdi bilmey turıp, ózgeni

Bildim dew, - qamlıǵıńnıń belgisi.

Ózligińdi mise tutpay bezgeniń, Bilseń, kelte pámligińniń belgisi. Danalardı tıńlay - tıńlay sezgenim: Inabatıń - begligińniń belgisi.

«Sen hesh kimnen kem emesseń, biradar, Hesh kim sennen artıq emes sira da».

13.

Óz úyiniń tuwırlıǵın jel túrip, Erkin ósken insan nalısh qılar ma. Ana topıraq, tuwıp - ósken el turıp, Fayrı jurtta ol ańsamay turar ma. Qara taldıń sayasında jelpinip,

Sáwbetlesip, shay ishkendey bolar ma, -

Eń jaqsı jer bar dese bul dúnyada, Ol - biziń el, hámmesinen zıyada.

14.

Anam meni sheship alıp besikten, Qara úyden shıqqanında háwletip, Tuńǵısh iret quyash nurın kórgenmen. Watan senseń ómirim hám dáwletim. Sen qayǵırsań, qayısadı qabırǵam, Quwanaman, kelse az - kem áwmetiń. Jansam, seniń dártiń menen janaman,

Bosaǵańdı bárhá tawap qılaman.

169

15.

Tuwılasań dese maǵan júz iret, Tek te usı jerde tuwılar edim.

Jalań ayaq may topıraqtı shańǵıtıp, Barlıq soqpaǵıńnan juwırar edim. Burqıp aqqan ılay suwın Ámiwdiń Júzlerime súrtip, juwınar edim. Bunda tereń tamır urǵan terekpen,

Watan - maǵan men - Watanǵa kerekpen.

16.

Óz suwınıń boyın súymes qay terek, Sen tawımsań meniń arqa súyegen. «Jáyhun jaǵasında ósken bayterek» Dep baslanǵan gimnińdi súyemen. O suveren Respublikam, Watanım, Seni súyiw huqıwqına iyemen. Mustaqillik - biyǵarezlik samalı Júzlerińdi jelpip turǵay mudamı.

17.

Oy, zaman - ay, kettiń - aw birden ózgerip, Keshe esitkendi búgin kóz kórip.

Sheshenliktiń seminarın ótkizdik,

«Qayta qurıw» emes, boldı ezbelik.

Gónelerin buzdıq, jańasın qurmay, Biraz waqıt is ornına sóz kelip. Úlken úy shańıraǵı kúyrelip qaldı, Ballar basqa shıǵıp, úylenip aldı...

18.

Qan shashırap qarabaqlar ashıldı. Mafiyalar jawızlıǵın asırdı.

«Bekkem birlik» bir zamanda ıdırap,

Bolıp ketti dúnya ulı - tısırlı. Biybastaqlıq, qımbatshılıq, qıtshılıq Turmıstıń bar bereketin qashırdı. Endi bolsa, biz kórmegen burında Baratırmız bir bazardıń jolında.

19.

Kórgenlerdiń aytıwınsha, bul bazar, Onda bolar «hákim bazar», «qul bazar». «Hákim bazar», - is bilermen, dáldalshı, Alıpsatar, sawdagerge pul bazar.

«Qul bazar» - bul jumıssız hám gedeyge, Arzan miynet, qımbat turmıs, pulǵa zar.

170

Bul bazardıń óz zańı bar qıyamet,

Oǵan hátte tisi batpas húkimet...

20.

«Kelgen edik bul jerge dem almaǵa, Siyasattan az - kem sawa bolmaǵa». «Jutar hawamız da siyasatlanǵan, Tirishilik joq onı jutpay turmaǵa». «Durıs aytasań, bul siyasat hámmeni Úńildirip qoyıptı bir dáryaǵa!

Úmit penen tigilemiz oǵan kóp,

«Altın balıq» shıǵar eken qashan dep»...

21.

Tariyx túnep jatqan Tóktiń qalası, Sol áyemgi «jipek joldıń» jaǵası. Arameyshe jazıwların oqıwǵa Ele ilimniń kelmey atır shaması...

Altın gúzdiń azanında ház bergen, Ayhay gúzdiń, tuwǵan jerdiń hawası! Jaslıq dáwirim jáne maǵan qaytqanday. Sen bul jerge hákimseń - aw aytqanday.

22.

Sen tuwmadıń xan tuqım ya tóreden, Húkimetti tirep turǵan óreden Balasısań qara taban diyxannıń, Shesheń seni bóz jórgekke bólegen. Hákim degen úlken hamal álbette, Hákim bolıp kórmesem de bilemen. Elewiretip ushar - ushar qusı bar, Sol keshegi raykomnıń kúshi bar.

23.

Jaǵday joq bir - birewge kúlgendey,

Jurttıń bilmegenin birew bilgendey.

Hákim bolıw ońay emes tap házir, Bayaǵısha shalqıp dáwran súrgendey. Jurt jawraǵan jetpesinlik kórpesin Basqa tartsań, ayaq tońıp búlgendey. Shamalı ǵoy senińdaǵı ayırmań, Qálem shaynap, bas qatırǵan shayırdan.

24.

Átteń, biraq jigitler bar ayırım. Eske salar bir esersoq bay ulın.

Búgin hákim, erteń «hár kim» degendey,