Ibrayim Yusupov - Bulbil uyasi, qosiqlar ham poema

141

Aybatlı Oktyabr eskertkishindey, Sálem, áy, oq tesken jaralı diywal! Elesler tap keshe kórgen túsimdey Mártlik sawashlarıń seniń, «Arsenal» Qaymıqpay, tisińe qoyıp tisińdi,

Sen ájel betine túpirgen máhál – Oǵı túwesilgen sur pulemetti Tariyx tas ústine ornatıp ketti.

VI

Órtenip ózegin shalǵan kúyikke, Júregin julıp jep zaman hazarı, - Patsha eskertkishi turǵan biyikte Taras turǵan shıǵar talay saparı. Bul jerde tuwılǵan janǵa súyikli Maksim Rılskiy oktavaları.

Atası ájayıp kóp filmlerdiń Marhum Dovjenkonı bir ret kórdim.

VII

Tuwısqan soldatlardıń qábiri basında Bulıtqa shanshılıp tur ashıwlı minar. Mármer tas astınan atlıǵıp onda Máńgi sónbeytuǵın ot lawlap janar. Áziyz Ukraina topıraǵında

Watan ushın ólgen batır aǵalar! Teńsiz urısta siz jıǵılǵan waqta, Arańızda bolǵandı qaraqalpaq ta.

VIII

«Qatnastım Kievte qırǵın sawashqa – Dep aytqan da edi tuwısqan aǵam, -

Kósheler aylandı kúl menen tasqa. Qatań urıs edi jer qaltıraǵan.

Bir jaralı búlbil, tartınbay hasla, Oqtan qashıp kelip tıǵılǵan maǵan. Sol qus qayda eken házirgi waqta? Kiev dóngen shıǵar qaytadan baǵqa!"

IX

Paton kópirinde ózim qarsı alǵan Darnica tańları, muhabbatım sizge. Sıldırlısı sazday yadımda qalǵan Kiev kashtanları, muhabbatım sizge.

Kúl ishinen tiklep qalalar salǵan, Watan adamları, muhabbatım sizge. Urıstan keyin salǵan sawlatlı jaylar,

143

Ullı Kiev, ullı eldiń orayı, Lıqqa toldı mádeniyat sarayı.

Quwanıshtan tolqıp, demim tarayıp, Turǵanımdı aytsam, «kórmedim» derseń.

Sonday waqta sen túserseń esime,

Sózime sóz, kúsh qosılar kúshime. «Sóyle inim, albıraysań nesine? Lazım sóz marjanın termegiń» derseń.

Sonda xalqım kelgendey-aq janıma,

Qızıw ener tamırdaǵı qanıma, Sol gezde shayırlıq okeanına Qayıqlı barıp - aq órledim derseń.

Sen bir tarlan túlep ushqan tawdaǵı, Biz palapan qonaqlaǵan jardaǵı. Qaraqalpaqtıń sen búgingi Berdaǵı,

Qáytip «sóz marjanın termedim» derseń!

Dnepr boyınan atlanıp keshte, Biz baramız júyrik ekspresste.

Seniń búlbilgóya hawazıń este, Qalaysha «yad etip júrmediń» derseń?

Sen otırsań qara taldıń astında, Maqbal tıslı eki kópshik dástińde, Qol bılǵasam «qara ayǵırdıń» ústinde,

«Kózim girew tartıp kórmedim» derseń.

«Shayır kewli qartayıwdı bilmeydi, Ol bir aǵash, qısı-jazı gúlleydi»,

Dep ǵarrı Derjavin aytıptı deydi, Desem, «bala, bul qay ermegiń?» derseń.

Shalqı, shayır, shalqıytuǵın gez keldi, Kewilge yosh, tilge shiyrin sóz keldi.

Jigirmańda eliń jaynap ózgerdi,

«Jasta búytip, dáwran súrmedim» derseń.

Mine, poezdımız Xarkovke jetti,

Xalıq japırılıp bizge húrmet kórsetti.

Burınǵı zamanda bunday izzetti

Bálki «túsimde de kórmedim» derseń.

Watanımız shadlı ómirdiń baǵı, Onda gúller poeziya daraǵı.

Burqıp aqsın hasıl sózdiń bulaǵı, «Shalqısın shayırlıq órnegim» derseń.

144

JASLÍQ HÁM MUHABBAT

TASQÍN BOLÍP AǴÍP ÓT

Zamanıń bar shalqıp dáwran súrmege, Suwman deseń, tasqın bolıp aǵıp ót. Jelmen deseń, dúbeley bol dúrlegen, Shoqpan deseń, júreklerdi jaǵıp ót.

Gúlmen deseń, ahıw-zar et kózlerdi, Tilmen deseń, dúr qılıp shash sózlerdi, Áwladlarıń atıńdı aytqan gezlerde Tanıǵanday táwir belgi taǵıp ót.

Shabar bolsań, arǵımaqtay arqıra, Ushar bolsań, suńqarday ush sharq ura,

Jigerińdi jumsap jaslay xalqıńa, Eldiń mápin kóz nurıńday baǵıp ót.

Waqıt qımbat, isırap etpe teginge, Qıyınlıqtan qıypalaqlap sheginbe. Gúrkiregen erkin jaslıq kóginde

Tawlar asa shaqmaq bolıp shaǵıp ót.

Jaslıq ómiriń jazılmaǵan bir dástan, Jaz jaqsılap bir sózin de burmastan,

Mına sózdi yaddan shıǵarma haslan:

Jaslıq saǵan beriledi bir ret.

1958-jıl.

MONTER BALA SÍM TARTÍP KELDI

Keshe jańa jaylawǵa biziń, Monter bala sım tartıp keldi.

Moskvanıń tanıs hawazın, Tartqan sımı bizge ákeldi. Qaytqan ǵazday dizildi qatar,

Telegraftıń baǵanaları. Quwanıstı shopanlar, ǵarrılar Hám jaylawdıń jas balaları. Jas monterdı arqadan qaǵıp, Fermamızdıń baslıǵı kúldi. Gúljámiyla jeńgey quwanıp, Bir kastryul sút alıp keldi,

«Usta qáynim, ákeldim saǵan sút, Má, iship al mawqıńdı basıp. Átteń, sol bir qız kúnim bolǵanda, Bolar edim men saǵan ashıq! ...

Bir doǵalaq sımǵa otırdı da, Kúldi jigit jadırap kúndey. «Raxmet saǵan, sawınshı jeńge,

145

Bolsa eken aw qızlar da sendey. Sen aytasań, qız kúnim bolǵanda, Bolar edim deyseń sen ashıq.

Al meniń súygen qızım kiyiktey, Meni kórse ketedi qashıp. Geyde kúler meniń ústimnen, Sózge sarań, geyde dım tuyıq.

«Muhabbat degen ne ózi?» - dep mennen Qasaqana sorar tımpıyıp.

Júregim soǵar sımdaǵı toqtay, Ótsem kúnde úyiniń tusınan. Oylasam qulap túse jazlayman,

Stolbanıń ushabasınan.

Meni kórse sol pochtalon qızdıń Mısqıl shashıp kúlimler kózi.

Aytshı jeńge, ol da nege sendey

«Súyemen» dep aytbawı nesi?...

«Bew, angódek, til bilmes qáynim,

Túsinbeyseń, sen ele jassań: Qızlar degen órtenip ketse de, «Súyemen» dep aytpaydı haslan...

«Ah, solay ma, demek, ol da meni Júr eken ǵoy ishinen súyip!» «Solay qáynim, abaylap ish, awzıń – Íssı sútke qalmasın kúyip» …

«Túsinbeppen aw oǵan men geshshe»

Dep jas jigit jadırap kúldi...

Sóytip biziń jaylawǵa keshe, Monter bala sım tartıp keldi.

1954-jıl. Nókis.

Shıntlap súygen kewil haslan aynımas, Sen ózińdi bostan-bosqa qıynadıń: Bizden kóre ajarlıraq hám de jas,

Yar tapsam dep, jat pikirdi oyladıń.

Satqın tiliń «súyemen» dep uyalmay,

Sıbırladı, sóytip, bir jat qulaqqa. Sonda tuńǵısh muhabbatın qıyalmay, Hadal kewliń mensiredi biraqta.

Maǵan sońǵı xattı jazıp, albırap, Qorqaq kolıń pochtaǵa ákep tasladı. Mensiregen hadal kewliń, al biraq, Mendey kórip súye almadı basqanı.

Jigitke de jeńil emes ayralıq,

Íshqı azabı málim bastan keshkenge. Talay túnim ótti uyqısız qıynalıp, Seni haslan qıya almadım hesh kimge.

146

Jaslıq ómir saǵan meniń janımdı, Sırlı altın jibi menen ıshqınıń –

Tikkenligi sonda ǵana tanıldı,

Úze almadım umtılsam da kúsh qılıp.

Etegińe ergen shóptey qaltırap, Kewlim saǵan erdi, rahim etpediń. Bar sulıwlıq nurıń menen jarqırap, Mákkar kúlkiń kóz aldımnan ketpedi.

Íshqı, - bódene emes, úrikken waqtıńda Bezetuǵın uya salǵan jerinen.

Kóp oqıdım ıshqı, ayralıq haqqında, Seniń dártiń ótti biraq bárinen.

Uyqı ornına sen jaylastıń kózime, Ayıplawǵa tilim, biraq, baspadı. Ne shara bar, ushqalaq qız ózine Hámir etse «súyeseń» dep basqanı?

Júrdik sóytip, al ne boldı keyninde: Mine, aldıma kelip tursań aylanıp. Qalay eken shıntlap súygen kewilge, Qalay, qoshshım, ańsat pa eken ayralıq?

Men ósh alar edim házir, egerde Sendey kórip súye alsam ózgeni. Lekin adam óz baxtına teber me,

Óz baxtımdı jek kóriwge tózbedim.

Taza júrek taza tálim sebedi,

Muhabbattı alday almas saylı jas. Súysek, usılay shın súyeyik, sebebi, - Shıntlap súygen kewil haslan aynımas.

1955-jıl.

ÁNAR GÚLLEDI

Kel súyiklim, baǵ seyline barayıq. Baxıttıń baǵında ánar gúlledi, Basqa jemislerdiń miywası bayıp, Gúl tókken waǵında ánar gúlledi.

Sárwi bolsań, búlbil qonajaq saǵan, Málel bermes, baǵmanımız jaqsı adam. Erkin gúl úzeyik baǵı-baqshadan,

Tolısqan shaǵıńda ánar gúlledi.

Erik gúllegende kelmediń yarım, Alma gúlin bersem, almadıń yarım, Basqa aǵashtıń gúli qalmadı, yarım,

147

Qırmızı ton kiyip ánar gúlledi.

Tonshıǵa taptırmas ánar poslaǵı,

Jaslıq dáwranımız ashıqlıq baǵı,

Jaz ótse, gúz bar dep silteme taǵı,

Jazdıń jarasıǵı ánar gúlledi.

1958-jıl, Tórtkúl.

Bultlar kóp túnegen asqar tawlardıń

Júzin perdelewshi dumanı bolar.

Yarınıń kózine shóp salǵan yardıń

Kókirekte gúdikli gúmanı bolar.

Gúlden gúlge qonıw búlbildiń kári,

Biyopalıq degen nápsi bazarı.

Seller ılıqtırsa tawlardıń qarın.

Saylardıń basa-bas qamalı bolar.

Muhabbat ol gúli emes Qırımnıń,

Jelpildimsi emes jipek burımnıń.

Jigitlik háseri urǵan murınnıń

Keminde bir batpan samalı bolar.

Íshqı otında janın qıynay bilmegen,

Azamatlıq arın oylay bilmegen,

Ómirlik joldasın sıylay bilmegen Jigit ol adamnıń jamanı bolar.

Tawda gúl kóp biri-birinen táwir,

Bári bir qushaqqa sıymas hám awır.

Bizler jasap turǵan bul altın dáwir

Taza muhabbattıń zamanı bolar.

1959-jıl. Arqa Kavkaz.

MENIŃ JIGIT WAQTÍM, SENIŃ QÍZ WAQTÍŃ

B-ǵa

TASHGU desem, dárhal túsedi eske,

Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń ...

Tuwra samoletten tústim-de keshte,

Jataq jayıńızdıń esigin qaqtım.

Nókiste ekenińde sen meni kúnde,

Hátte saat sayın saǵınar ediń.

Bul saparı kórip meni Tashkentte,

Salqın mıyıq tartıp «senbiseń» dediń.

Gúlshanda ashılǵan bir taza gúldey,

Shırayıńa shıray qosqan ekenseń.

148

Quwanıshımdı qáytip aytardı bilmey,

Jutınıp, telmirip qaray berdim men …

Kettik qoltıqlasıp kósheni boylap, Únsiz kiyatırmız. Esnep qoyasań. «Janım, aytshı, kiyatırsań ne oylap? Erteń ushırasamız qay jerde, qashan?».

Zer kóylek qoz shashıp janar ústińde.

Sen ayttıń: «ápiw et, mazam joq…» dediń. Hám mármer teksheden sırǵıp tústiń-de, Kettiń … Men sen ushın biygána edim.

Sońǵı «Kazbegimdi» tutatıp alıp, Uzaq tentiredim Ánhar boyına.

Májnun tal shaqasın suwlarǵa malıp, Seniń shashlarıńdı salar oyıma...

TASHGU desem, mudam túsedi eske.

Meniń jigit waqtım seniń qız waqtıń...

Saǵan endi qaytıp málel bermeske Bel baylap, janımdı otlarǵa jaqtım.

«Kel» dep shaqıradı ashıq aynalar,

Baǵlar «kel, jigitim qayǵırma» deser.

Júregimdi tırnap jılar «Tánawbar», Japıraqlardı tintip samallar eser.

Men hár barǵan sayın endi Tashkentke,

Saǵan kórinbewge tırısar edim. Bir kúni tosattan meni kórdiń-de,

«Íras-aq senbiseń, senbiseń?» dediń.

Áyne sáhár waqta ashılǵan gúldey, Qız bolıp pátińe mingen ekenseń. Hind qolına túsken asırandı pildey, Únsiz jetegińe ere berdim men.

Tawıstay taranǵan Tashkent qızları Doslıq izzetlerin kórsetti maǵan. Eski doslarımday kúlisip bári,

Jaydı aldıma studentlik dasturqan ...

TASHGU - bilim baǵı, jaslar doslıǵı, Qansha kewillerge nur berer jaqtıń! TASHGU - mıń-mıń qız-jigitler jaslıǵı,

Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń...

1962 jıl.

Kewil aspanımda juldızlar sónik, Ay da on tórtinde tolǵanın qoydı.

149

Qıyallar hár túrli muqamǵa dónip,

Joqtı-bardı árman qılǵanın qoydı.

Shaǵlap otırar edim toylarda burın,

Endi barıp qalsam nábada oǵan,

Qaptalımda bolmasa da bos orın,

Kewlimde bir gúrsi bos turar mudam.

Sol gúrsi artınan kelip qasıma,

Muńlı muzam «júr» dep áste sıbırlar.

Hám áketip meni baspanasına,

Tań atqansha qosıq jazdırıp qıynar.

Qıynar ol jandırıp júrekgenemdi,

Seniń súwretińe kirip dolanıp.

Súttey appaq árman bolıp sen endi,

Uzaqlaysań tań sáwlesin oranıp.

Tań da atar, umıt bolar jekkelik. Biraq sawıqtırıp jan-júregimdi,

«Shayır, shayǵa júr!» dep erkelep kelip, Moynıma salmassań aq bilegińdi.

3-avgust 1981-jıl.

GÓZZAL YULSHARA

Abxaziya tawlarınıń hayran qalarlıq sulıwlıǵın kórgisi kelgen adam Bzipi qısnaǵında qayıstay tawlanıp jatırǵan tas jol menen Rica kóline ketedi. Qaptalda burqasınlaǵan dáryanıń ústine tónip qarańǵı úngirler qaladı. Bálent shıń basınan gúmis jilwa menen tawlanıp quyıp turǵan márwert sarqıramalardı kóreseń. Bunnan aldın Bzipi kópiriniń qasında, ájayıp sulıw hawayı kózleri menen jolawshılardıń kewlin arbaǵan arıw qızday ataqlı Kók kól qaladı. Endi mine aldımızdan Yupshara qısnaǵı ashıldı. Yupshara Kavkazdaǵı eń sulıw qısnaqlardan biri bolıp, onıń eki boyında bálent jasıl tawlar iyin tiresip turadı. Qaynawıtlap, gúrildep, astan-kesten bolıp atırǵan suw tasqınlarına qarap baratırıp, ishińnen shayırdıń qosıqların oqıp gúbirleneseń:

Tuw tómende máwjirgen tasqın Qahárlenip saladı shawqım. Qulaq jarǵan dawısı mısal

Júz ashıwlı únge barabar...

(«Mcıri»)

Bul jerde hárbir tas, hárbir bulaq jolawshı yadında qanday da bir ańız ángimeni oyatadı. Yupshara hám Gego dáryalarınıń kesisip aǵıwı jóninde de bundaǵı eldiń

150

ertek sózi bar. Yupshara uzaq jıllar miynet etip, ózine túpsiz tereńnen jol salıp alǵan. Qarańǵı tunnelden ótken soń kóp uzamay bul eki dáryanıń túyisip aqqan jeri kórinedi...

Alpinistler soqpaǵı baslanǵan jerde, O gózzal Yupshara, kórdim men seni. Men Kavkaz suwını bolsam egerde, Qalar edim qasıńda pitkenshe demim.

Qáwipli qıyamaylarǵa lıp-lıp sekirip, Oynap shıǵar edim seniń órińe.

Ol jerde Gego menen bir sayǵa kirip,

Súyisip atırǵanıń anıq kóriner.

Sen bir posa berip, jırılıp qushaqtan,

Qashtıń sıńq-sıńq kúlip, shúńgil say quwıp, Gá taslar artına jasırınıp shaqqan,

Gá samshit putaǵın tolqınǵa juwıp. Al Gego más bolıp shiyrin posaǵa, Biraz eseńkirep kózlerin ashsa,

Yupshara qushaqtan qashshan bosaǵan, Sóytip, qashqan eken bul jerden qashshan. Gego albıraqlap jalt-jult qaradı Oqırayǵan suwınǵa, únsiz shıńlarǵa. Suwın múyizinde shapaq janadı,

Demek, kún batıwǵa taqalıp qalǵan. Hesh kimnen Yupsharasın soramadı ol, Ójet Gego shaptı bir saydı boylap. Kóksin putalardan jaraladı ol,

Súygenin tez quwıp jetiwdi oylap. Tawda jasırınbaq oynaw qáterli,

Sen biykarǵa qashtıń, Yupshara tentek!

Aqtarıp saylardı kóp waqtan berli, Biyshara Gego júr tawda tentirep. Gego julqınadı intizar, hayran, Qawıshıw tilegi janar kewlinde. Izler muhabbatın tereń saylardan, Al sen óz kúlkińe, oyınǵa bende. Tek suwın oyınıńdı tamasha kórip,

Shabar tik jaǵańda, sen qayda shapsań

Ol - haywan, tek onıń sırtında kórik, Tek ırǵıwdı biler, sekirip shapshań…

Men suwın bolıwdı árman etpeymen, Ayttım tek te seni súygenligimnen. Ayralıq dárti, yar ıshqısında men Dostım Gego yańlı kúygenligimnen.

1966-jıl. Xosta

AQTAS ROMANTIKASÍ

Xostaǵa jazda, janım, kelseń edi,

Aralap qurtoǵaydı júrseń edi.