Ibrayim Yusupov - Bulbil uyasi, qosiqlar ham poema

81

Ne degen keń saya, miywalı daraq, Jan awırtpay onıń jemisin terip, Kópler tili menen orıp júr oraq. Kim is jaqpas bolsa aqılı zayıl,

«Shayır bolıp» shıǵar ǵayıptan tayıp, Eńbek penen ekken pálek óskenshe, Iyt túynekler sırǵır urqanın jayıp.

Márt bolsań julıp kór...

Bolarsań aqmaq,

Tum-tustan shuwlasar olardı jaqlap, Ataq-abıray atın tartıp aldına, Kitapların basar altınǵa qaplap.

Tiyip ketseń, aytar «qoy, tiymeńler» dep,

Baqırar: «talanttı qádirleńler» dep, Arzasına viza sheger aǵamlar, «Kitabın shıǵarıń, jábirlemeń» dep. Jawshımshıq tiygendey pisken tarıǵa, Tapsıp aqıl aytıp tiyer janıńa,

«Atshabarı» hám «Kókaman» degendey, Ózlerindey jáhil sınshıları da...

Birewleri tınbay qálem terbegen,

Óz jazǵanın ózi oqıp kórmegen, Birewleri gegirdekke suw búrkip, Ozadı dep jaslarǵa jol bermegen. Maqtumqulı, Berdaq kelse tirilip,

Usılar menen bir náwbetke turılıp, Toplamları shıqpay jawrasar edi, Baspaxana planınan súrilip . . .

Orsaqı sóz aytıp kúldirse zaldı, Sıy-húrmettiń zorı solarǵa qaldı.

Kórkem sóz dep shálkem sózdi úyrengen, Men ayayman awldaǵı ballardı...

Salı arqasında suw ishse shigin,

Alımlar gerbicid shashadı búgin. Isenbeymen: NTR jol tabar dep,

Shayırlıq atızın tazalaytuǵın . . .

Yashaǵay, tań attı! Oyandıń sen de,

Túndegi tar kewil keńeydi demde. Jaqsı adam eken qorıqshı ǵarrı, Alǵıs aytıp, jolǵa túseyik endi. Sen qasımda barda jollar ráwan,

Ruwhım jasarıp, yosh ener maǵan. Gózzal arzıwlardıń sırlı mánzili

Seni alıp kel dep mennen soraǵan. Ol mánzil men ushın juldızday jıraq. Álbette jeterseń sen oǵan biraq. Úmit, miriwbetli ómir jolında

Adam adam ushın ádiwli qonaq. Qansha jol bar, oyǵa almayın hasla, Kewil tasıp aqsın juldızlı yoshqa.

83

Óytkeni, shınında sen shayır ediń, Soqpaǵıń bar edi ózińe paylı.

Endi qosıq oqır waqıt qızǵanbay, Reglament súymewshi bazıbir sheberler.

Seniń er gewdeńdi kótere almay, Endi sıqırlamas aǵash minberler.

Jurtqa ne jetpeydi? Dúnyada zal keń,

Hár kim otırar bilet alǵan ornında. Biraq ornıń bos tur. Joqsań endi sen...

Tınbay jamǵır jawar Pyarnu jolında.

Tallin, iyun 1968-j.

ADAM

1

Gáwmis mamont qarsı shapqanda,

«Ma!» dep qattı ses shıǵardı ol . (Bul eń tuńǵısh sóz edi sonda, Eslegendi, óz anasın olardıń). Tas penen ol urdı haywandı, Aqıl, hiyle kórsetti kúshti. Biraq izdegi balasın urmadı,

Óz balası yadına tústi …

Adam edi bul haywan túsli.

Kameraǵa tıqqanda, balalar -

«Mama» desip jıladı shuwlap. (Bul eń sońǵı sózi olardıń.)

Ruchkanı jiberdi tawlap, Vagonetka tasırlap kúshli, Krematoriyaǵa súńgidi...

Haywan edi bul adam túsli.

Fevral, 1987-jıl.

DÁWRAN

Dáwlet qusı qonarında

Bas tańlamas mudam deser.

Quladin quw alarında,

Japalaqtı «tarlan» deser.

Dáwran qaraǵan shaǵında,

Hár kim patsha óz taǵında.

Dáwleti qaytqan waǵında,

Jaqsını da «jaman» deser.

Atlar attan bólingende,

84

Qıyqıwǵa jurt eringen be?

Dal bedewler súringende,

Júyrikti de «shaban» deser.

Mereke kórmegen kimse,

Ózin bek sanar ózinshe.

Shontıq jigit atqa minse, Óz atasın «joram» deser.

Ańǵırt minez alamanshı, Kıyqıwı ózine qamshı. «Xalqım!» dese bir aldamshı„ «Usı kerek maǵan» deser.

«Pay eneǵar mına eshek.

Lap bolmaydı-aw tulpar desek,

Quyrıǵın samalǵa tósep, Shabısına qarań» deser.

«Suw beremen teńizińe»

Dep inantar lebizine. Hár kim tartar negizine,

Ańlamaǵan jaman deser...

Sentyabr, 1989-jıl

TASQA KÓGERGEN GÚL

Adam adam bolıp tilge kelgeli,

Dástanlar dóretip, kitaplar jazıp, Óz-ózin túsinip bolǵan joq ele, Adam tastan qattı, gúlden de názik.

Insan iynindegi júktiń awırın Artsań, asqar taw da ıńırana baslar. Qus shoqısa Prometeydiń bawırın, Adam tózer, lekin tózbeydi taslar. Sol qara taslardı jarıp báhárde, Ósken gúldi kórip janıń qulazıp, Maqtanıp, eljirep oylarsań hám de:

«Adam tastan qattı, gúlden de názik».

Brestte tas erip, temir taplandı, Sońǵı demge deyin shayqastı soldat.

Karbıshev muzladı, Gastello jandı,

Táslim bolǵanda da tas penen polat. Biraq máńgi tariyx tasına olar

Mártlik otı menen kettiler jazıp,- Bul jazılǵan bes sóz bılay oqılar:

«Adam tastan qattı, gúlden de názik».

Insan kewlindegi miyrim-shapáát

85

Eger quyash bolsa, tas gúller edi. Aǵar dárya bolsa ıshqı-muhabbat,

Dúnyada shól qalmay gúllener edi. Sońǵı nanın berip óz joldasına, Adam jıǵıladı júregi sazıp.

Jazsań arzır onıń qulpı tasına: «Adam tastan qattı, gúlden de názik».

Doslıq, miyrim ushın keń qushaq ashqan Bul zamanda ozıq aqıl-zeyinler.

Ot hám suw, pal hám uw tabıstı qashshan,

Tabısalmay atır biraq peyiller. Olar Xirosima hám Osvencimdi

Dúnyaǵa tańbaqshı aqıldan azıp. Qıyraǵan tirshilik taxtına hám de

«Adam tastan qattı…» dep qoymaq jazıp.

Kewil - bir gózzal baǵ, tárbiya etip. Tatlı miywasın jep, aralaw múmkin. Bir jıllı júz benen waqtın xosh etip, Bir jaman sóz benen jaralaw múmkin,

Gúllensin dep insan kewliniń baǵı, Baǵman gúl egedi táńirge jazıp, Gúldi jenship keter maldıń tuyaǵı, Al adamnıń kewli gúlden de názik.

Adamzat dúnyaǵa kelgeli beri,

Jaqsılıq-jamanlıq oyının oynap, Kimligin túsine almay ózleri, Qansha kitap jazar basların qıynap.

Adamzattıń minezlemesin maǵan Dál, tolıq súwretlep ber dese jazıp, Aytar edim xalıqtıń naqılın oǵan: «Adam tastan qattı, gúlden de názik».

May, 1982-jıl.

SANAT

Kúshli bolsań jerdey bol. Bar nárseni kótergei. Taza bolsań suwday bol,

Bárin juwıp ketirgen.

(Qırǵız sanatı).

Kewil degen jaman zat. Taw bolsam dep turadı,

Náhánlikte hámmeden Ǵaw bolsam dep turadı,

Kewil degen jaman zat,

Dala bolsam deydi ol.

Qartayǵanda qaytadan

86

Bala bolsam deydi ol.

Kewil neni kúsemes?

Búrkit bolıp uyada,

Qus balası qonbaǵan

Qonsam deydi qıyaǵa.

Qoy balası shóp otlap,

Enapatqa semirer.

Kewil degen sonday zat,

Marapatqa semirer.

Kewil degen keńeyse

Keń saraydıń ózi ol.

Kewil qurǵır taraysa,

Bir tebenniń kózi ol.

Kewil qusı yoshlansa,

Juldızlarǵa ushar ol.

Kewil kózi jaslansa,

Japalaqka usar ol.

Kewil kúni qızarsa,

Tawdıń tasın jibiter.

Júreklerde muz tursa,

Sol muzdı da eriter.

Kewil qurǵır muzlasa,

Basqalardı tońdırar.

Kewil gúli jaynasa,

Shólge bostan qondırar.

Sál nársege qıltıyıp,

Shamırqanıp turatın,

Kewil degen ne desem,

Nasbay eken bir atım.

Aynadan qattı nárse joq,

Sál nárseden sınar ol. Kewilden pátli dárya joq, Sál jerde tınıp qalar ol.

** *

Dáwran degen bir jorǵa,

Súre alǵan súrip baratır.

Nápsi degen bir dorba,

Tawlar sıyıp baratır.

Nápsi degen zoń ǵarǵa,

Toyar kúni bolar ma.

Razmersiz bir dorba,

87

Tolar kúni bolar ma!

Kisilerdi qıynaysań, Wa kisilik-kisilik!

Óz xanańa sıymaysań, Sál nársege isinip.

Úlkensip júrip hámmeden, Ushalmaǵan kisilik.

Attan tússe, záńgiden – Túsealmaǵan kisilik.

Áp-áneydey kózleriń, Alawratqan kisilik

Tákabbırsıp, tillerin Lalawlatqan kisilik.

Ázzige úyip qabaǵın,

Shalqayıp ketken kisilik.

Kúshlini kórse, ayaǵı – Qıysayıp ketken kisilik.

Jıynap-jıynap giyneni,

Jipke dizbe iyneni.

Doslarıńa ókpelep,

Túye qılma túymeni.

Sayıp-sayıp sırtınan,

Kúlme adamnıń artınan.

Zar bolarsań dostıńnıń

Kóship ketken jurtına.

1975-jıl.

MEN ÓZ TÁǴDIRIME QAYÍL QALAMAN

Jazǵı aqshamlarda jatıp shalqama,

Juldızlarǵa qarap oyǵa talaman, Óz ómirińdi oylaǵanda, bárhama Men óz táǵdirime qayıl qalaman.

Bar onıń bir jazıpatqan dástanı,

Meniń ómirimnen sheberlep qurap.

Men tuwılar gezde onı basladı,

Qashan pitkererin bilmeymen biraq.

Shadlıqtan - arqawı, ǵamnan - erisi,

Toqıp atırǵanday hár bir demimdi.

Bazda yosh bergendey ilham perisi,

Jazǵanları eljireter kewildi.

Bazda ruwhı túsken, jamǵırlı kúndey, Boyawı bos shıǵar jazǵanlarınıń.

88

Bazda báhárdegi ashılǵan gúldey, Quyar zeyinine lázzetli nurın.

Men óz Táǵdirime hayran qalaman, Ol sonday miyriban, sonıńday qatal. Birde jaz kúnindey kúlip qaraǵan, Birde qar - boranlap, qapıltıp atar.

«Analı jetim - zor» degen uǵımdı Bizge náresteley násip etti ol. Ash hám jalańayaq balalıǵımdı

Tikeshli soqpaqlardan aydap ótti ol.

Hám shıǵardı jaypawıtsız, ótkelek, Qıyın hám qızıqlı jaslıq jolına. «Mashaqatsız, ańsat ómir kútpe» dep, Bir hikmetli qálem berdi qolıma.

Jaksı - jaman demey usı jolımnan, Bizdi alıp keter, táǵdir kóregen. Sol qálemdi túsirmesten qolımnan, Súrine - qabına júrip kelemen.

Kewil búlbilimdi mudam ash etip, Sayrata-sayrata esten tandırdı.

Muhabbattıń sharabına más etip, Ayralıqtıń otlarına jandırdı.

Bazda shadlıq bulaǵınan ishirip. Dáwri - dáwranlardı súrgizer bizge. Bazda musápirlik halǵa túsirip,

Kórmes islerdi de kórgizer bizge.

Ruwhıyatım aydap shól - báyabanǵa, Muńımdı samalǵa shaǵındıradı. Mákkar muhabbattıń taxtı aldında Tiz shóktirip; oǵan tabındıradı.

Bazda tuyıq kóshelerge kirgizip, Háwlirtip, áwere - sarsań eter ol. Bazda tik shıńırawlı jarǵa mińgizip, Bir waqta qutqarıp alıp keter ol...

Men óz Táǵdirime kayıl qalaman, Ol esirker arzıwúmitlerimdi. Oǵan tán beremen, táwbe qılaman, Arnap shúkiranalıq máwritlerimdi.

Ázel jazmıshımda jazǵan jol menen Ol meni sharshamay alıp baradı. Bilegimnen tutıp mıqlı qol menen,

Sál shıǵınsam, qaytıp jolǵa saladı.

89

Bile - bilseń, ańsat emes oǵan da,

Kún kelgende esap berer olda ǵı. Tik turıp bayanat jasar ol sonda,

«Kúndelik dápterin» ashıp qoldaǵı.

Táǵdirim! Men saǵan súyeymen arqa Hám sıylayman biyik inabatıńdı. Tiliń múki bolmay Táńirim aldında, Jaqsı jasaǵaysań bayanatıńdı.

Aytqaysaq sen sonda: Párwardigarım!

Jazǵanıńdı hesh buljıtpay bejerdim. Yalǵanshınıń bendeshilik bazarın Aralatıp, bir bendeńdi ákeldim.

Sawap isler qıldı, miriwbet taptı, Bilip-bilmey qılǵan gúnası da kóp. Biraq insan degen ullı ataqtı Begligin buzbastan alıp ótti dep…

1995-jıl, fevral.

SHÓLDIŃ IYSIN ALSA TURMAS

Qırıq ay qolda ósken kiyik,

Shóldiń iysin alsa turmas.

Dúzde júrgen shopan xalqı

Sháhárde baylasa turmas.

Baǵ ishinde pisse badam,

Tatar nesip etken adam.

Nama tanımaǵan nadan

Búlbil sayrasa da turmas.

Miriwbetli bolsa kewil,

Qayǵı-dártiń bolar jeńil,

Baǵ ishinde ashılǵan gúl.

Qazan urıp solsa, turmas.

Bultlar kóshse bálent tawdan,

Kóz jasınan seller jawǵan, Izi kelispegen dáwran,

Jatıp tús kórgenshe bolmas...

SADÍQ SHAYÍRǴA

Júrgen - dárya deydi, otırǵan - boyra, Júrdek ayaqlardı jollar hám súygen. Ǵarrılar oylasa ne túspes oyǵa Diywal qısıp keter shıqpasań úyden.

90

Jatqanǵa ne aytar tósek hám dastıq? Mezgilsiz qartaymaq - ómirge qaslıq,

Baxıtlı ǵarrılıq - ekinshi jaslıq,

Misli kesh túskende atqan tań deymen.

Búlbil qus balasın alıp janına, Sayrawdı úyreter palapanına ...

Qalmayın dep jas áwladtıń shańına, Kúni-túni qálem tartarsań deymen.

Men hayranman baz bir shayır doslarǵa,

Sharshadım der shıqpay atıp asqarǵa. Sol ishten qartayıp tuwǵan jaslarǵa Jasarıwdıń jolın aytarsań deymen.

Kóz áynekti súymes nuranıy kóziń, Kewilge zawıq berer kóp aytqan sóziń, Paxtadan - Shamurat, qosıqtan - óziń

El kárwanın mıqlap artarsań deymen.

Alpıstan asqansoń azıw ketilse,

Qaptalınan jetkinshekler jetilse, Zaman dańqı ushın talap etilse,

Kosmosqa hám barıp qaytarsań deymen.

El japqan eltiri boyǵa shaq deydi, Xalıq súygenniń nesibesi naq deydi. Qartlar Sizge qusap jasarsaq deydi,

Al men sizdey bolıp qartaysam deymen.

1963-jıl, avgust.

TUSAWLÍ KIYIK

(Músinshi Q. Joldasbekke)

Qara pıshaq qara tasqa

Janıp-janıp qayraladı.

Bul shiybuwın ayaqlarım

Nege shandıp baylanadı?

Ya bolmasa bul ayaqlar Jelden júyrik emespedi? «Miyrim» degen sóz qayaqta? Bar bolsa «qoy» demespedi.

Jeldey júyrik tórt ayaǵıń,

Eki ayaklı jawızlarǵa

Qalay ǵana uslattıńlar,

Kózi qıyıp bawızlawǵa.